Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসখণ্ডৰ কথাৰ পৰিৱেশ আৰু প্ৰামাণ্য-পরম্পৰা স্থাপন কৰা হৈছে। পুৰাণাৰ্থৰ মূল জ্ঞাতা-আচাৰ্য হিচাপে ব্যাসৰ উল্লেখ আছে। নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলে সূত (ৰোমহর্ষণ)ক প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; আগতে চলি অহা ব্ৰাহ্মী যাত্ৰাৰ কথা কৈ তেওঁলোকে বিশেষকৈ বৈষ্ণৱী আৰু ৰৌদ্ৰী যাত্ৰাৰ বিৱৰণ বিচাৰে। আৰম্ভতে সোমেশ্বৰ স্তৱ, চৈতন্য-স্বরূপ (চিন্মাত্ৰ)লৈ নমস্কাৰ, আৰু অমৃত–বিষৰ বৈপৰীত্যে ৰক্ষাৰ ভাব প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত সূতে হৰিক ওঁকাৰ-স্বরূপ, পৰাত্পৰ আৰু সৰ্বব্যাপী বুলি স্তৱ কৰে আৰু আগন্তুক কথাক সুসংবদ্ধ, অলংকাৰযুক্ত আৰু পাৱনকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰে। নৈতিক নিৰ্দেশ দিয়া হয়—নাস্তিকক এই উপদেশ দিব নালাগে; শ্ৰদ্ধাৱান, শান্ত আৰু যোগ্য অধিকাৰীৰ বাবে পাঠ। ব্ৰাহ্মণ-অধিকাৰক সংস্কাৰ, নিত্যকৰ্ম আৰু সদাচাৰৰ যোগ্যতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। শেষত কৈলাসত শিৱৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰম্পৰাৰে সূতলৈ আহি পোৱা শ্ৰৱণ-ধাৰাৰ বংশানুক্ৰম কোৱা হয়, যাৰ দ্বাৰা এই অংশৰ প্ৰামাণ্যতা আৰু পৰম্পৰাগত সংৰক্ষণ প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে কথা-প্ৰবচনৰ মূল্যায়নৰ মানদণ্ড সোধে—ইয়াৰ লক্ষণ, গুণ-দোষ, আৰু প্ৰামাণ্য ৰচনা কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিব। সূতে উত্তৰত বেদ আৰু পুৰাণৰ আদ্য উৎপত্তি, প্ৰাচীনকালত পুৰাণ-সাহিত্যৰ বিপুল বিস্তাৰ, আৰু পাছত ব্যাসদেৱে সময়ে সময়ে সংক্ষিপ্ত কৰি অষ্টাদশ মহাপুৰাণত বিভাজন কৰাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত মহাপুৰাণ আৰু উপপুৰাণৰ নাম-তালিকা দিয়া হয়; বহু ঠাইত আনুমানিক শ্লোকসংখ্যাৰ সৈতে দান-সম্পৰ্কীয় বিধিও উল্লেখ থাকে—গ্ৰন্থলিপি কৰা, দান কৰা, আৰু সংশ্লিষ্ট অনুষ্ঠানসহ পুণ্যলাভ। পুৰাণৰ প্ৰসিদ্ধ পঞ্চলক্ষণ (সৰ্গ, প্ৰতিসৰ্গ, বংশ, মন্বন্তৰ, বংশানুচৰিত) স্পষ্ট কৰা হয়; গুণভেদে সাত্ত্বিক/ৰাজস/তামস বিভাজন আৰু তদনুসাৰে দেৱতা-প্ৰাধান্যও কোৱা হয়। শেষত ইতি্হাস–পুৰাণ পৰম্পৰা বেদাৰ্থ স্থিৰ ৰাখিবৰ সহায়ক আধাৰ বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰি, স্কন্দপুৰাণৰ অন্তৰ্গত সপ্তবিভাগত প্ৰাভাসিক খণ্ডৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়, যাতে স্থানভিত্তিক পবিত্ৰ ভূগোলৰ বৰ্ণনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে পূৰ্বৰ সৃষ্টিবিষয়ক কথাৰ পাছত সূতক তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে কৈলাসত হোৱা পুৰণি সংলাপ স্মৰণ কৰায়—য’ত দেৱীয়ে দিৱ্য সভা দর্শন কৰি শিৱক দীঘল স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে। শিৱে উত্তৰত শিৱ-শক্তিৰ পৰম অভেদ প্ৰকাশ কৰি, যজ্ঞকর্ম, লোককাৰ্য, কালমান আৰু প্ৰকৃতিশক্তিত দুয়োৰে পৰস্পৰ ব্যাপ্তি দেখুওৱা বিস্তৃত তাদাত্ম্য-বচনমালা উচ্চাৰণ কৰে। তাৰ পাছত দেৱীয়ে কলিযুগপীড়িত জীৱসকলৰ বাবে ব্যৱহাৰ্য উপদেশ বিচাৰে—যাৰ দৰ্শনমাত্ৰে সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ হয়, তেনে এটা তীৰ্থ কোনটো। শিৱে ভাৰতৰ মুখ্য তীৰ্থসমূহ উল্লেখ কৰি শেষত প্ৰভাসক গূঢ় আৰু সৰ্বোচ্চ ক্ষেত্ৰ বুলি মহিমা কৰে। কপটী, হিংস্ৰ বা নাস্তিক যাত্ৰীসকলে প্ৰতিশ্ৰুত ফল নাপায় বুলি নৈতিক সমালোচনা দিয়া হয়, আৰু ক্ষেত্ৰৰ শক্তি ইচ্ছাকৃতভাৱে সংৰক্ষিত বুলি সূচিত হয়। শেষত সোমেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰকাশ, সৃষ্টিকাৰ্যত তাৰ ভূমিকা, আৰু ইচ্ছা-জ্ঞান-ক্রিয়া এই তিন শক্তিৰ জগত্কাৰ্যাৰ্থ উদ্ভৱ বৰ্ণনা কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে শুনোঁতাসকলৰ পবিত্ৰতা আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
এই অধ্যায়ত দেবীয়ে প্ৰভাস-তীৰ্থৰ সৰ্বতীৰ্থোত্তমত্ব আৰু তাত কৰা কৰ্ম কিয় অক্ষয় পুণ্যফল হয়—সেয়া বিস্তাৰে সুধে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে যে প্ৰভাস তেওঁৰ অতি প্ৰিয় ক্ষেত্ৰ, য’ত তেওঁ সদায় সন্নিহিত; সেয়ে তাত ভক্তিভাৱে কৰা দান, তপ, জপ, যজ্ঞ আদি কেতিয়াও ক্ষয় নাযায়। তাৰ পাছত ক্ষেত্ৰ–পীঠ–গৰ্ভগৃহ এই ত্ৰিস্তৰীয় বিন্যাস ব্যাখ্যা কৰি স্তৰভেদে ফল বৃদ্ধি পায় বুলি কোৱা হয়। সীমা-চিহ্ন, দিশা-নির্দেশ, ভিতৰৰ ৰুদ্ৰ–বিষ্ণু–ব্ৰহ্মা বিভাজন, তীৰ্থসংখ্যা আৰু ৰৌদ্ৰী–বৈষ্ণৱী–ব্ৰাহ্মী যাত্ৰাক ইচ্ছা–ক্ৰিয়া–জ্ঞান শক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। পিছলৈ সোমেশ্বৰ আৰু কালভৈৰৱ/কালাগ্নিৰুদ্ৰৰ ৰক্ষা-শুদ্ধিৰ তত্ত্ব, আৰু শতৰুদ্ৰীয়ক আদৰ্শ শৈৱ পাঠ/লিটুৰ্জি হিচাপে মহিমা দিয়া হয়। বিনায়ক, দণ্ডপাণি, গণ আদি ৰক্ষকৰ বৰ্ণনা আৰু যাত্ৰা-শিষ্টাচাৰ—দ্বাৰদেৱতাৰ পূজা, ঘৃত-কম্বল আদি অৰ্পণ, বিশেষ ৰাত্ৰিত পালনীয় বিধি—সকলো উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
এই অধ্যায়ত সূতৰ প্ৰস্তাৱৰ পাছত দেৱীয়ে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ মহিমা অধিক বিস্তাৰে শুনিবলৈ বিচাৰে। ঈশ্বৰে প্ৰভাসক নিজৰ প্ৰিয় ক্ষেত্ৰ বুলি কৈ, ই যোগী আৰু বৈৰাগ্যবান লোকৰ পৰাগতিৰ স্থান; যিয়ে ইয়াত দেহত্যাগ কৰে সি শিৱলোক লাভ কৰে বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। তাৰ পাছত মাৰ্কণ্ডেয়, দুৰ্বাসা, ভৰদ্বাজ, বসিষ্ঠ, কশ্যপ, নাৰদ, বিশ্বামিত্ৰ আদি মহর্ষিসকলৰ উল্লেখ আছে—তেওঁলোকে ক্ষেত্ৰ ত্যাগ নকৰে আৰু নিৰন্তৰ লিঙ্গপূজা কৰে। অগ্নিতীৰ্থ, ৰুদ্ৰেশ্বৰ, কম্পৰ্দীশ, ৰত্নেশ্বৰ, অৰ্কস্থল, সিদ্ধেশ্বৰ, মাৰ্কণ্ডেয়-স্থান আৰু সৰস্বতী/ব্ৰহ্মকুণ্ড আদি ঠাইত জপ-পূজাত লীন বৃহৎ সমাবেশসমূহক সংখ্যা-সহ বৰ্ণনা কৰি পবিত্ৰতা আৰু সাধনাৰ ঘনত্ব দেখুওৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—চন্দ্ৰশেখৰ প্ৰভুৰ দৰ্শনে বেদান্তত প্ৰশংসিত সমগ্ৰ ফল লাভ হয়; স্নান-পূজাই যজ্ঞফল দিয়ে; পিণ্ড-শ্ৰাদ্ধে পিতৃউদ্ধাৰ বহু গুণে বৃদ্ধি পায়; আৰু পানীৰ সৰল স্পৰ্শও পুণ্যদায়ক। বিভ্ৰম-সম্ভ্ৰম নামৰ গণ, বিনায়ক-ধৰণৰ উপসৰ্গ আৰু ‘দশ দোষ’ উল্লেখ কৰি বাধা নিবারণৰ বাবে দণ্ডপাণিৰ ভক্তিপূৰ্বক দৰ্শন বিধান কৰা হৈছে। শেষত সকলো বৰ্ণৰ কামী বা নিষ্কামী—প্ৰভাসত মৃত্যু হ’লে শিৱৰ দিব্যধাম পায়—এই কথা কৈ মহাদেৱৰ গুণৰ অবৰ্ণনীয়তা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত দেৱী পূৰ্বোক্ত কথাৰ অসাধাৰণতা স্বীকাৰ কৰি সুধে—অন্য লোকপ্ৰসিদ্ধ লিঙ্গসমূহৰ তুলনাত সোমেশ্বৰ লিঙ্গৰ ফলদায়িনী শক্তি কিয় শ্ৰেষ্ঠ, আৰু প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ বিশেষ মহিমা কি। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—এই উপদেশ পৰম ‘ৰহস্য’; তীৰ্থ, ব্ৰত, জপ, ধ্যান আৰু যোগ—সকলোৰ মাজত প্ৰভাস-মাহাত্ম্য সৰ্বোচ্চ। তাৰ পাছত সোমেশ্বৰ-লিঙ্গৰ পৰমাৰ্থ-স্বৰূপ বৰ্ণিত হয়—সেয়া ধ্ৰুৱ, অক্ষয়, অব্যয়; ভয়, মলিনতা, পৰাধীনতা আৰু কল্পনা-বিস্তাৰৰ পৰা মুক্ত; সাধাৰণ স্তুতি আৰু বাক্যৰ অতীত। তথাপি সাধকৰ বোধৰ বাবে জ্ঞান-দীপৰ দৰে প্ৰকাশিত; প্ৰণৱ/শব্দব্ৰহ্ম, হৃদয়-পদ্ম আৰু দ্বাদশান্তৰ অন্তঃস্থিতিৰ চিত্ৰ, লগতে ‘কেৱল’ ‘দ্বৈত-বৰ্জিত’ অদ্বয় লক্ষণ একেলগে গাঁথা। বেদসদৃশ সূচনাত ‘তমসৰ পাৰৰ মহান পুৰুষ’ক জানিব লাগে বুলি কোৱা হয়, আৰু সহস্ৰ বছৰে ক’লেও সোমেশ্বৰৰ পূৰ্ণ মহিমা অবৰ্ণনীয় বুলি মানি লোৱা হয়। ফলশ্ৰুতিত যিকোনো বৰ্ণৰ লোকে পাঠ/শ্ৰৱণ কৰিলে পাপমুক্ত হৈ ইষ্টসিদ্ধি লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
এই অধ্যায়ত দেৱী পূৰ্বৰ স্তৱ শুনি শংকৰক সোধে—“সোমেশ্বৰ/সোমনাথ” নামৰ উৎপত্তি কি, ই কেনেকৈ স্থিৰ বুলি ধৰা হয়, আৰু কল্পে কল্পে নাম কিয় সলনি হয়? লিঙ্গৰ আগৰ আৰু ভৱিষ্যতৰ নামসমূহো জানিব খোজে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দি কয় যে ব্ৰহ্মযুগৰ চক্রত লিঙ্গ বেলেগ বেলেগ ব্ৰহ্মা-পর্যায় অনুসৰি ভিন্ন নাম ধাৰণ কৰে; তেওঁ নাম-পরম্পৰা ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰি বৰ্তমান “সোমনাথ/সোমেশ্বৰ” আৰু ভৱিষ্যতৰ “প্ৰাণনাথ” নামো উল্লেখ কৰে। দেৱীৰ স্মৃতিহানি বহু কল্পত পুনঃপুন অৱতাৰধাৰণ আৰু প্ৰকৃতি-কাৰ্যৰ সৈতে জড়িত ৰূপান্তৰৰ ফল বুলি ব্যাখ্যা কৰি, শিৱে বিভিন্ন চক্রত দেৱীৰ নাম-ৰূপসমূহ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত সোম/চন্দ্ৰৰ তপস্যা, এক উগ্ৰ উপাধিৰে চিহ্নিত লিঙ্গপূজা, আৰু এই বৰ যে ব্ৰহ্মচক্র জুৰি “সোমনাথ” নাম আগন্তুক সকলো চন্দ্ৰাধিকাৰীৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ হৈ থাকিব—এই কাহিনীৰে নামৰ স্থায়িত্ব স্থাপন হয়। তাৰপিছত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পৰিমাপ, কেন্দ্ৰীয় পবিত্ৰ পৰিসৰ, দিশা-সীমা আৰু সাগৰৰ ওচৰত লিঙ্গৰ অৱস্থান মানচিত্ৰৰ দৰে বৰ্ণিত হয়। পবিত্ৰ বৃত্তৰ ভিতৰত দেহত্যাগ কৰাসকলৰ মোক্ষফল, ক্ষেত্ৰত পাপাচাৰ নকৰিবলৈ কঠোৰ নীতি, আৰু ঘোৰ অপৰাধীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বিঘ্ননায়কৰ ৰক্ষাব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা হৈছে। শেষত সোমেশ্বৰ লিঙ্গৰ অনন্য প্ৰিয়তা, তীৰ্থ-লিঙ্গৰ সংগমবিন্দু হোৱা, আৰু ভক্তি-স্মৰণ-নিয়মিত জপে মুক্তিদান কৰা মহিমা পুনৰ স্তৱিত হয়।
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
এই অধ্যায়ত দেৱী–ঈশ্বৰ সংলাপ বৰ্ণিত। দেৱীয়ে সোমেশ্বৰৰ পুনঃ পাৱনকাৰী মহিমা আৰু ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–ঈশ ত্ৰয় তত্ত্বৰ ব্যাখ্যা পুনৰ শুনিবলৈ বিচাৰে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে যে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সোমেশ্বৰ-লিঙ্গৰ সৈতে অলৌকিক ঘটনা জড়িত—অসংখ্য তপস্বী ঋষি লিঙ্গত প্ৰৱেশ কৰি তাতেই লীন হৈছে, আৰু তাতৰ পৰা সিদ্ধি, বৃদ্ধি, তুষ্টি, ঋদ্ধি, পুষ্টি, কীৰ্তি, শান্তি, লক্ষ্মী আদি কল্যাণশক্তি ব্যক্ত হৈ উদ্ভৱ হয়। তাৰ পিছত মন্ত্ৰসিদ্ধি, যোগ-ৰসায়ন, ঔষধি-ৰস, গৰুড়বিদ্যা, ভূততন্ত্ৰ, খেচৰী/অন্তৰী আদি বিশেষ পৰম্পৰাকো এই ধামৰ বিকিৰণৰূপে উল্লেখ কৰা হয়। যুগে যুগে প্ৰভাসৰ সোমেশ্বৰত সিদ্ধি লাভ কৰা সিদ্ধগণৰ (পাশুপত-সম্পৰ্কিত সাধকসহ) নামসমূহ দিয়া হয়; লগতে অশুভ কৰ্মৰ বাবে সাধাৰণ লোক এই স্থানৰ মূল্য বুজি নাপায় বুলি কোৱা হয়। গ্ৰহদোষ, ভূত-প্ৰেতাদি উপদ্ৰৱ আৰু নানা ৰোগ—এই সকলো সোমেশ্বৰ-দৰ্শনে শমিত হয় বুলি বিস্তৃত তালিকাসহ বৰ্ণনা আছে। শেষত সোমেশ্বৰক ‘পশ্চিমো ভৈৰৱ’ আৰু ‘কালাগ্নিৰুদ্ৰ’ আদি উপাধিৰে অভিন্ন কৰি, তেওঁৰ মাহাত্ম্য ‘সৰ্বপাতক-নাশন’—সকলো পাপ নাশক—বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰা হয়।
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত দেৱী প্ৰভাসক্ষেত্ৰত শংকৰক সোমেশ্বৰ বুলি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি কালাগ্নি-কেন্দ্ৰিত দিৱ্য ৰূপদৰ্শনৰ স্মৰণ কৰে। তেওঁ তাত্ত্বিক সন্দেহ উত্থাপন কৰে—অনাদি আৰু প্ৰলয়াতীত প্ৰভু কেনেকৈ মুণ্ডমালা ধাৰণ কৰে? ঈশ্বৰ উত্তৰ দিয়ে যে অনন্ত কল্পচক্ৰত অসংখ্য ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণু উৎপন্ন হৈ লয় পায়; মুণ্ডমালা পুনঃপুনঃ হোৱা সৃষ্টি-প্ৰলয়ৰ ওপৰত প্ৰভুত্বৰ চিহ্ন। তাৰ পিছত প্ৰভাসত শিৱৰ শান্ত, জ্যোতির্ময়, আদি-মধ্য-অন্ত্যাতীত স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা হয়—বাওঁফালে বিষ্ণু, সোঁফালে ব্ৰহ্মা, অন্তৰত বেদ, আৰু নেত্ৰৰূপে বিশ্বদীপ্তি; ইয়াৰে দেৱীৰ সন্দেহ নিৱৃত্ত হয় আৰু তেওঁ বিস্তৃত স্তৱ কৰে। পিছত দেৱী প্ৰভাসৰ মহিমা অধিক শুনিবলৈ বিচাৰে আৰু বিষ্ণু কিয় দ্বাৰকা ত্যাগ কৰি প্ৰভাসতহে অন্ত পায়—এই বিষয়ে বহু প্ৰশ্ন কৰে; জগতকাৰ্য, অৱতাৰধৰ্ম, নিয়তি আদি বিষয়ো উত্থাপন কৰে। সূতে পৰিপ্ৰেক্ষিত গঢ়ি তোলে আৰু ঈশ্বৰ ‘ৰহস্য’ উপদেশ আৰম্ভ কৰে—প্ৰভাস অন্য তীৰ্থতকৈ ফলদায়ী; ইয়াত ব্ৰহ্ম-তত্ত্ব, বিষ্ণু-তত্ত্ব আৰু ৰৌদ্ৰ-তত্ত্বৰ অনন্য সংযোগ। ২৪/২৫/৩৬ তত্ত্বসংখ্যা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱ সন্নিধিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কোৱা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয় যে প্ৰভাসত মৃত্যু সকলো বৰ্ণ-আশ্ৰম আৰু সকলো যোনিৰ জীৱক—even ঘোৰ পাপভাৰাক্ৰান্তকো—উচ্চ গতি আৰু শুদ্ধি দিয়ে, এইদৰে ক্ষেত্ৰপাৱন তত্ত্ব প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দি তত্ত্বচিন্তাক তীৰ্থযাত্ৰাৰ মানচিত্ৰৰ দৰে প্ৰকাশ কৰিছে। পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু আৰু আকাশ—এই তত্ত্বক্ষেত্ৰসমূহৰ অধিষ্ঠাতা ক্ৰমে ব্ৰহ্মা, জনাৰ্দন, ৰুদ্ৰ, ঈশ্বৰ আৰু সদাশিৱ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু প্ৰতিটো তত্ত্বক্ষেত্ৰত অৱস্থিত তীৰ্থসমূহত সেই-সেই দেৱতাৰ সান্নিধ্য বিদ্যমান থাকে বুলি প্ৰতিপাদিত। তাৰ পাছত জল, তেজ, বায়ু আৰু আকাশ-সম্পৰ্কীয় তীৰ্থসমূহ দলবদ্ধভাৱে (বিশেষকৈ অষ্টক ৰূপে) গণনা কৰা হয়; লগতে জলতত্ত্ব নাৰায়ণৰ অতি প্ৰিয়, তেওঁ ‘জলশায়ী’ নামে স্মৰিত—এই সিদ্ধান্তো দিয়া হৈছে। পিছত ভল্লুকা-তীৰ্থৰ উল্লেখ আছে—ই সূক্ষ্ম, শাস্ত্ৰজ্ঞান নাথাকিলে চিনাক্ত কৰা কঠিন; কিন্তু কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই বহুল লিঙ্গপূজাৰ সমান ফল দিয়ে বুলি বৰ্ণিত। মাসিক আচাৰ-বৰ্ত, অষ্টমী-চতুৰ্দশী, গ্ৰহণকাল আৰু কাৰ্ত্তিকী আদি সময়ত প্ৰভাসৰ লিঙ্গসমূহৰ বিশেষ পূজা বিধান কোৱা হৈছে; আৰু সৰস্বতী-সমুদ্ৰ সঙ্গমত বহু তীৰ্থৰ মিলনো বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অধ্যায়ত বিভিন্ন কল্পত ক্ষেত্ৰৰ বহু নামৰ দীঘলীয়া তালিকা দিয়া হৈছে আৰু বিভিন্ন আকাৰ-পরিমাপৰ উপক্ষেত্ৰৰ প্ৰাচুৰ্য দেখুওৱা হৈছে। শেষত প্ৰলয়ৰ পাছতো প্ৰভাসক্ষেত্ৰ স্থায়ী পবিত্ৰ ভূমি বুলি পুনৰুক্তি কৰি, শ্ৰৱণ-পাঠ পাপশোধক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে; আৰু এই ‘ৰৌদ্ৰ’ দিৱ্য আখ্যান শুনিলে উত্তম পৰলোকগতি লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
এই অধ্যায়ত দেৱীৰ প্ৰশ্নৰ আধাৰত তত্ত্বব্যাখ্যা বিস্তাৰ পায়। আনন্দিত হ’লেও জিজ্ঞাসু দেৱী প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ অধিক বিস্তৃত বিৱৰণ বিচাৰে। ঈশ্বৰে প্ৰথমে জম্বুদ্বীপ আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিমাপ-সীমা বৰ্ণনা কৰি ভাৰতক প্ৰধান কৰ্মভূমি বুলি স্থাপন কৰে, য’ত পুণ্য-পাপৰ ফল কাৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত কূৰ্ম-ৰূপক ধৰি ভাৰতৰ ‘দেহ’ত নক্ষত্ৰগুচ্ছ, ৰাশিস্থান আৰু গ্ৰহাধিপত্য মানচিত্ৰিত কৰি দেখুৱায়—গ্ৰহ/নক্ষত্ৰ পীড়া হ’লে সংশ্লিষ্ট অঞ্চলতো পীড়া হয়; শান্তিৰ বাবে তীৰ্থকৰ্ম উপযোগী। এই মানচিত্ৰিত ভূভাগত সৌৰাষ্ট্ৰৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰি সমুদ্ৰসন্নিহিত প্ৰভাসক বিশেষ অংশ বুলি কোৱা হৈছে; তাত মধ্য পীঠিকাত ঈশ্বৰ লিঙ্গৰূপে অধিষ্ঠান কৰে—কৈলাসতকৈও অধিক প্ৰিয় আৰু গোপনে ৰক্ষিত। “প্ৰভাস” নামৰ বহু ব্যুৎপত্তি দিয়া হয়—প্ৰভা/আলোক, জ্যোতি আৰু তীৰ্থসমূহৰ মাজত প্ৰাধান্য, সূৰ্যসন্নিধি, আৰু পুনৰ লাভ কৰা দীপ্তি। তাৰ পাছত দেৱী বৰ্তমান কল্পৰ উৎপত্তিকথা সোধে। ঈশ্বৰে সূৰ্যৰ বিবাহ (দ্যৌঃ/প্ৰভা আৰু পৃথিৱী/নিক্ষুভা), সঞ্জ্ঞাৰ সূৰ্যতেজ অসহ্য হোৱাত দুখ, ছায়াৰ প্ৰতিস্থাপন, যম-যমুনা আদি জন্ম, সত্য প্ৰকাশ পাই সূৰ্যৰ জ্ঞাত হোৱা, আৰু বিশ্বকৰ্মাই সূৰ্যতেজ ‘ক্ষৌৰ/শমন’ কৰা বৰ্ণনা কৰে। শেষত কোৱা হয়—সূৰ্যৰ ঋক্-ময় দীপ্তিৰ এক অংশ প্ৰভাসত পতিত হৈছিল; সেইদ্বাৰাই ক্ষেত্ৰৰ অপূৰ্ব পবিত্ৰতা আৰু নামৰ যুক্তি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে শব্দ-ব্যুৎপত্তিৰ সৈতে তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য আৰু মহিমা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে ‘ৰাজা/ৰাণী’ আৰু ‘ছায়া’ আদি শব্দৰ ধাতু-আধাৰিত অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰি দেখুৱায় যে নাম আৰু পৰিচয়ো তত্ত্বাৰ্থৰ সূচক। তাৰ পিছত বৰ্তমান মনুক বংশ-পরম্পৰাৰ প্ৰেক্ষাপটত স্থাপন কৰি শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বৈষ্ণৱ-লক্ষণযুক্ত এক পুৰুষৰ উল্লেখ কৰে; লগতে যমক ‘হীন-পাদ’ দোষে পীড়িত বুলি কৈ তাৰ প্ৰতিকাৰৰ বাবে তপস্যাৰ প্ৰয়োজনীয়তা উত্থাপন কৰে। যম প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ গৈ দীঘলীয়া সময় তপস্যা কৰে আৰু অতি দীৰ্ঘ কাল লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰে। তাতে প্ৰসন্ন হৈ ঈশ্বৰে বহু বৰ দান কৰি সেই স্থানক ‘যমেশ্বৰ’ নামে স্থায়ীভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতিৰূপে কোৱা হয়—যমদ্বিতীয়াৰ দিনা যমেশ্বৰ দৰ্শন কৰিলে যমলোক দৰ্শন/অনুভৱ নিবারিত হয়; এইদৰে প্ৰভাস তীৰ্থযাত্ৰাত তিথি-বিশেষৰ মোক্ষদায়ক গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত দেবী–ঈশ্বৰ সংলাপ। দেবীয়ে সোধে—শাকদ্বীপত গতি কৰা সূৰ্য কেনেকৈ ক্ষুৰধাৰ সদৃশ এক ঘটনাৰ বাবে ‘কটা/ছাঁটা’ হ’ল, আৰু প্ৰভাসত পতিত বিপুল তেজৰ পৰিণতি কি। ঈশ্বৰে পাপনাশক বুলি কোৱা ‘উত্তম সূৰ্য-মাহাত্ম্য’ বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীত কোৱা হয়—সূৰ্যৰ আদ্য তেজাংশ প্ৰভাসত পৰি স্থলাকাৰ ধাৰণ কৰিলে; প্ৰথমে জাঁবূনদ (সোণালী) বৰ্ণ, পাছত মাহাত্ম্যবলে পৰ্বতসদৃশ; আৰু জীৱকল্যাণৰ বাবে তাত সূৰ্য অর্কৰূপ প্ৰতিমাত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। যুগানুসাৰে নাম—কৃতত হিৰণ্যগৰ্ভ, ত্ৰেতাত সূৰ্য, দ্বাপৰত সবিতা, কলিত অর্কস্থল; অৱতৰণকাল স্বাৰোচিষ (দ্বিতীয়) মনুৰ যুগ বুলি নিৰ্দিষ্ট। তাৰ পাছত তেজ-ৰেণুৰ বিস্তাৰে ক্ষেত্ৰসীমা, যোজনামাপ, নদী–সমুদ্ৰ আদি সীমাৰেখা বৰ্ণনা কৰি বৃহৎ সূক্ষ্ম তেজোমণ্ডল পৃথককৈ দেখুওৱা হয়। ঈশ্বৰে কয়—মোৰ নিবাস এই তেজোমণ্ডলৰ মধ্যত চকুৰ পুতলিৰ দৰে; সূৰ্যতেজে মোৰ গৃহ দীপ্ত হোৱাৰ বাবেই ‘প্ৰভাস’ নাম প্ৰসিদ্ধ। ফলশ্ৰুতিত—অর্কৰূপ সূৰ্যদৰ্শনে পাপমোচন আৰু সূৰ্যলোকত মহিমা লাভ; এনে তীৰ্থযাত্ৰী যেন সকলো তীৰ্থস্নান, মহাযজ্ঞ আৰু দান সম্পন্ন কৰিছে। নীতি-নিয়মত—অর্কপাতত ভোজন ঘোৰ নিন্দিত আৰু মহাঅশৌচফলদায়ক, সেয়ে বর্জনীয়। অর্কভাস্কৰৰ প্ৰথম দৰ্শনত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণক মহিষদান, তাম্ৰবৰ্ণ/ৰঙা বস্ত্ৰৰ উল্লেখ আৰু ওচৰৰ অগ্নিকোণৰ প্ৰসংগ আছে। শেষত সিদ্ধেশ্বৰ লিঙ্গ (কলিত প্ৰসিদ্ধ; পূৰ্বে জৈগীষব্যেশ্বৰ) দৰ্শনে সিদ্ধি পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে। ওচৰত ভূগৰ্ভস্থ দ্বাৰ—য’ত সূৰ্যতেজে ৰাক্ষস দগ্ধ হৈছিল—কলিত যোগিনী আৰু মাতৃদেৱীয়ে ৰক্ষা কৰা ‘দ্বাৰ’ ৰূপে থাকে। মাঘ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি বলি, ফুল, উপহাৰ দি পূজা কৰিলে সিদ্ধি লাভৰ বিধি আছে। উপসংহাৰত—এই উপদেশ শুনি আচৰণ কৰোঁতা দেহান্তে সূৰ্যলোকলৈ যায় বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন।
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত দেবী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰতা, অর্কস্থলৰ আদ্য-মৰ্যাদা আৰু অঞ্চল-ভূষণত্ব, লগতে পূজাৰ সঠিক মানদণ্ড—মন্ত্ৰ, বিধি আৰু উৎসৱ-কাল—বিস্তাৰে প্ৰশ্ন কৰা হয়। ঈশ্বৰে উত্তৰত কৃতযুগৰ এক প্ৰাচীন দৃষ্টান্ত বৰ্ণনা কৰে। শতকলাকৰ পুত্ৰ ঋষি জৈগীষব্য প্ৰভাসলৈ আহি অতি দীঘল সময় ধাপে ধাপে কঠোৰ তপস্যা কৰে—বায়ু-আহাৰ, জল-আহাৰ, পত্র-আহাৰ আৰু চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰতচক্ৰ; শেষত তীব্ৰ সংযমে লিঙ্গক ভক্তিপূৰ্বক আৰাধনা কৰে। তেতিয়া শিৱ প্ৰকট হৈ সংসাৰচ্ছেদক জ্ঞানযোগ দান কৰে, অহংকাৰহীনতা, ক্ষমা আৰু আত্মসংযম আদি ধৰ্ম-স্থিতিকাৰক গুণ উপদেশ দিয়ে, যোগৈশ্বৰ্য আৰু ভৱিষ্যতে দিব্যদৰ্শনৰ সুলভতা বৰ দিয়ে। অধ্যায়ে কয় যে যুগে যুগে এই স্থলৰ ফল বিস্তাৰিত; কলিযুগত সেই লিঙ্গ ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। জৈগীষব্যৰ গুহাত পূজা আৰু যোগসাধনা শীঘ্ৰ ফলদায়ক, শুদ্ধিকাৰক আৰু পিতৃকল্যাণকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত সিদ্ধ-লিঙ্গপূজাৰ অতুল পুণ্য বিশ্বতুলনাৰে মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
এই অধ্যায়ত ‘পাপহৰ/পাপনাশন’ নামে খ্যাত লিঙ্গৰ সংক্ষিপ্ত তত্ত্ব আৰু পূজাবিধি বৰ্ণিত হৈছে। ঈশ্বৰৰ বাণীৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ দিশা-নির্দেশিত সূক্ষ্ম ভূ-ৰচনাৰ ভিতৰত ইয়াৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়—সিদ্ধলিঙ্গৰ ওচৰত, সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় অৰুণ (উষাস্বৰূপ)ৰ সৈতে যুক্ত পাপনাশন লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে। আন এটা উক্তিত সূৰ্যৰ সাৰথীয়ে এই লিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল বুলি ক’লে সৌৰ-সম্পৰ্ক দৃঢ় হয়; তথাপি পূজাৰ কেন্দ্ৰ শৈৱ চিহ্ন লিঙ্গেই থাকে। তাৰ পাছত স্পষ্ট কালবিধান দিয়া হৈছে—চৈত্ৰ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত বিধিমতে ভক্তিসহ পূজা কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফল ‘পুণ্ডৰীক’ ফলৰ সম/তুল্য বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে, যি তীৰ্থমাহাত্ম্যত পুণ্য-মাপৰ সূচক। শেষত কলফনত ইয়াক প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য (প্ৰথম ভাগ)ৰ পঞ্চদশ অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসত অর্কস্থলৰ ওচৰত অৱস্থিত মহান পাতাল-বিৱৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে অন্ধকাৰ অৱস্থাত সূৰ্যবিৰোধী অসংখ্য বলৱান ৰাক্ষস উৎপন্ন হৈ উদীয়মান দিবাকৰক উপহাস কৰে। তেতিয়া সূৰ্য ধৰ্মসন্মত ক্ৰোধে নিজৰ তেজ বৃদ্ধি কৰে; তেওঁৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিত সিহঁত ক্ষীণ গ্ৰহৰ দৰে, সৰি পৰা ফল বা যন্ত্ৰৰ পৰা ছুটী যোৱা শিলাৰ দৰে আকাশৰ পৰা পতিত হয়—অধৰ্মৰ পতন তাৰেই ফল বুলি সূচিত হয়। বায়ুৰ বেগ আৰু আঘাতত সিহঁতে পৃথিৱী ফালি ৰসাতললৈ নামি যায় আৰু শেষত প্ৰভাসত উপস্থিত হয়; সিহঁতৰ পতনৰ সৈতে পাতাল-বিৱৰৰ প্ৰকাশ/দৰ্শন জড়িত বুলি কোৱা হৈছে। অর্কস্থলক সৰ্বসিদ্ধিদায়ক দেবস্থান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু তাৰ কাষতে এই বিৱৰ প্ৰধান; আন বহু বিৱৰ কালক্ৰমে গুপ্ত হ’লেও এইটো প্ৰকাশিতেই আছে। এই স্থান সূৰ্যতেজৰ মধ্যাংশৰ দৰে স্বৰ্ণপ্ৰভ, সিদ্ধেশে ৰক্ষা কৰা, আৰু বিশেষকৈ সূৰ্য-পৰ্বত মহাফলদায়ক। ব্ৰাহ্মী, হিৰণ্য়া আৰু সাগৰৰ ত্ৰিসঙ্গম কোটি-তীৰ্থসম ফল দিয়ে। শ্ৰীমুখ-দ্বাৰত চতুৰ্দশীত এক বছৰ সুনন্দা আদি মাতৃগণৰ পূজা, পুষ্প-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য আৰু ব্ৰাহ্মণভোজনৰ বিধান আছে; ইয়াৰ ফলত সিদ্ধি লাভ হয়, আৰু এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে উত্তম ব্যক্তি বিপদৰ পৰা মুক্ত হয়।
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ অর্কস্থলত ভাস্কৰ/সূৰ্যদেৱৰ পূজাবিধি উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে আদিত্যৰ বিশ্বতাত্ত্বিক মহিমা স্থাপন কৰা হয়—তেওঁ দেৱতাসকলৰ আদ্য, চল-অচল জগতৰ ধাৰণ, সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়কাৰী; সেয়েহে উপাসনা বিশ্ব-নিয়মৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি বুজোৱা হয়। তাৰ পিছত শুদ্ধিৰ ক্ৰম বৰ্ণিত—মুখ, বস্ত্ৰ আৰু দেহশৌচ; দন্তকাষ্ঠৰ নিয়ম (অনুমোদিত গছ, তাত নিহিত ফল, নিষেধ, আসন, দাঁত পৰিষ্কাৰৰ মন্ত্র, আৰু কাষ্ঠ ত্যাগৰ বিধি); লগতে পবিত্ৰ মাটি/জলৰে মন্ত্রসহ স্নান। তৰ্পণ, সন্ধ্যা আৰু সূৰ্যলৈ অৰ্ঘ্যদানৰ বিস্তাৰিত বিধি আছে, পাপনাশ আৰু পুণ্যবৃদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতি সহ। বিস্তৃত দীক্ষাবিধি কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে বেদমাৰ্গৰ বিকল্প দি আহ্বান- পূজাত ব্যৱহাৰ্য বৈদিক মন্ত্রসমূহো উল্লেখ কৰা হৈছে। মণ্ডল-প্ৰতিষ্ঠা, অঙ্গন্যাস, গ্ৰহ আৰু দিক্পালসকলৰ স্থাপন- পূজা, আৰু আদিত্যৰ ধ্যান তথা মূৰ্তিৰূপ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। মূৰ্তিপূজাত অভিষেকদ্ৰব্য, উপবীত, বস্ত্ৰ, ধূপ, গন্ধ, দীপ, আৰাত্ৰিক আদি ক্ৰম; প্ৰিয় ফুল-সুগন্ধ-দীপ আৰু অযোগ্য অৰ্পণৰ নিষেধ; লোভ আৰু প্ৰসাদৰ অযথা ব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে সাৱধানবাণীও আছে। শেষত ৰাহুৰ ‘গ্ৰহণ’ ব্যাখ্যা—ই গিলি খোৱা নহয়, আৱৰণ; গোপনীয়তা-নীতি আৰু শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফল—সমৃদ্ধি, ৰক্ষা আৰু সামাজিক কল্যাণ—বিভিন্ন সমাজগোষ্ঠীৰ বাবে ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
অধ্যায় ১৮ত সূতৰ মুখে চলি থকা কাহিনী আগবাঢ়ে। প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ মহিমা বিস্তাৰে শুনি দেৱীয়ে কয় যে শংকৰৰ উপদেশে তেওঁৰ ভ্ৰম আৰু সংশয় নাশ পাইছে, মন প্ৰভাসত স্থিৰ হৈছে আৰু তপস্যাৰ ফল সিদ্ধ হৈছে। তাৰ পাছত তেওঁ শিৱৰ শিৰত অৱস্থিত চন্দ্ৰৰ উৎপত্তি কেতিয়া আৰু কেনেকৈ হ’ল বুলি কাৰণ-প্ৰশ্ন তোলে। ঈশ্বৰে বৰাহ-কল্পৰ আদ্য সৃষ্টিকালৰ কথা উল্লেখ কৰি উত্তৰ দিয়ে। ক্ষীৰসাগৰ মন্থনত চৌদ্দ ৰত্ন উদ্ভৱ হৈছিল; তাতেই দীপ্তিময় চন্দ্ৰও প্ৰকাশ পাইছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। শিৱে কয় যে তেওঁ চন্দ্ৰ ধাৰণ কৰে আৰু বিষপান-প্ৰসঙ্গৰ সৈতে তাৰ সম্পৰ্ক দেখুৱাই বুজায়—এই চন্দ্ৰভূষণ মুক্তিমুখী প্ৰতীক। শেষত প্ৰভাসত স্বয়ম্ভূ লিঙ্গৰূপে শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য, সৰ্বসিদ্ধিদাতা স্বভাৱ আৰু কল্পপৰ্যন্ত স্থায়িত্ব প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
এই অধ্যায়ত দেৱীয়ে সুধে—চন্দ্ৰ কিয় সদায় পূৰ্ণ নহয়। তেতিয়া ঈশ্বৰে অমাৱস্যাৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ চন্দ্ৰকলা/তিথিৰ ষোড়শ (ষোল) বিভাগ ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত সময়মাপৰ সূক্ষ্মৰ পৰা বৃহৎলৈ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—ত্রুটি, লৱ, নিমেষ, কাষ্ঠা, কলা, মুহূৰ্ত, অহোৰাত্ৰ, পক্ষ, মাস, অয়ন, বছৰ, যুগ, মন্বন্তৰ আৰু কল্পলৈ—যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞ-কৰ্মৰ কালগণনা বিশ্বকালচক্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। ঈশ্বৰে মায়া/শক্তিক সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কাৰ্যকাৰী তত্ত্ব বুলি স্থাপন কৰি কয়—যি উৎপন্ন হয় সি শেষত নিজৰ উৎসকাৰণলৈ উভতি যায়। তাৰ পাছত দেৱীয়ে অমৃতোদ্ভৱ আৰু ভক্তিপ্ৰিয় সোমৰ লাঞ্ছনৰ কাৰণ সুধিলে, ঈশ্বৰে তাক দক্ষৰ শাপফল বুলি ক’লে। অসংখ্য চন্দ্ৰ, ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু কল্প পুনঃপুনঃ উদ্ভৱ হৈ লয় পায়; সৰ্গ-সংহাৰৰ একমাত্ৰ নিয়ন্তা পৰমেশ্বৰেই। শেষভাগত কল্প-মন্বন্তৰৰ কালস্থান, পূৰ্ব প্ৰকাশৰ উল্লেখ আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে বিষ্ণুৰ অৱতাৰধাৰা—ভৱিষ্যৎ কল্কি অৱতাৰসহ—সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত।
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক অতি দীঘল কালচক্ৰত দানৱ আৰু ৰাক্ষস-সম্পৰ্কীয় আধিপত্যসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। হিৰণ্যকশিপু আৰু বলি আদি প্ৰতাপী শাসকক উদাহৰণ কৰি দেখুৱাইছে যে যুগসদৃশ সময়ত কেতিয়াবা অধৰ্মৰ প্ৰাবল্য বাঢ়ে, আৰু পাছত লোকব্যৱস্থা পুনঃস্থাপিত হয়। তাৰ পিছত বংশাৱলী আৰু ৰাজবৃত্তান্ত আহে—পুলস্ত্য বংশ, কুবেৰ আৰু ৰাৱণ আদি ব্যক্তিৰ জন্ম, লগতে নামকৰণ আৰু পৰিচয় নিৰ্ণয় কৰা লক্ষণসমূহৰ ব্যাখ্যা। তাৰপিছত মুখ্য মোড়: অত্রিৰ তপস্যাৰ ফলত সোম (চন্দ্ৰ)ৰ উদ্ভৱ, সোমৰ ‘পতন’ক কেন্দ্ৰ কৰি জগতত হোৱা আলোড়ন, ব্ৰহ্মাৰ হস্তক্ষেপ, আৰু সোমক ৰাজত্ব তথা যজ্ঞ-মৰ্যাদাত প্ৰতিষ্ঠা কৰা—ৰাজসূয় প্ৰসঙ্গ আৰু দক্ষিণা-দানসহ—বৰ্ণিত হৈছে। শেষত ঔষধি (উদ্ভিদ, শস্য, ডাল আদি)ৰ উৎপত্তিৰ কাৰণকথা তালিকাভাৱে দিয়া হৈছে। সোমক জ্যোৎস্নাৰ দ্বাৰা জগত পোষণকাৰী আৰু উদ্ভিদজগতৰ অধিপতি বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, ব্ৰহ্মাণ্ডতত্ত্বক কৃষিজীৱন আৰু আচার-অনুষ্ঠানৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
একবিংশ অধ্যায়ত দেবীয়ে ঈশ্বৰক সোমৰ বিশেষ চিহ্ন/অৱস্থা আৰু তাৰ কাৰণ সুধে। ঈশ্বৰে দক্ষৰ বংশধাৰা আৰু বিবাহ-বণ্টন বৰ্ণনা কৰে—দক্ষৰ কন্যাসকল ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম আদি লোকক দিয়া হৈছিল; তাৰ পিছত ধৰ্মৰ পত্নী-সন্তান, বসুসকল আৰু তেওঁলোকৰ বংশ, সাধ্য, দ্বাদশ আদিত্য, একাদশ ৰুদ্ৰ, লগতে হিৰণ্যকশিপু আদি অসুৰবংশৰ সংক্ষিপ্ত পৰিচয় দিয়া হয়। তাৰপাছত সোমৰ সাতাশ নক্ষত্ৰ-পত্নীৰ সৈতে বিবাহৰ কাহিনী আহে; ৰোহিণী সোমৰ অতি প্ৰিয় পত্নী হয়। উপেক্ষিত অন্য নক্ষত্ৰ-পত্নীসকলে দক্ষৰ শৰণ লয়। দক্ষে সোমক সমদৃষ্টিৰে আচৰণ কৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে; সোমে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়েও পুনৰ ৰোহিণীতেই একান্ত আসক্ত হয়। তেতিয়া দক্ষ শাপ দিয়ে—সোমক যক্ষ্মা (ক্ষয়ৰোগ) গ্ৰাস কৰিব আৰু তেওঁৰ তেজ ক্ৰমে ক্ষীণ হ’ব। তেজহীন সোমে ৰোহিণীৰ উপদেশমতে শাপদাতা অধিকাৰৰ ওচৰলৈ গৈ, শেষত মহাদেৱৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰে। সোমে মুক্তি বিচাৰিলে দক্ষে কয়—এই শাপ সাধাৰণ উপায়ে নোহোৱা নহয়; শংকৰক প্ৰসন্ন কৰা। লগতে স্থান-নিৰ্দেশ দিয়ে—বৰুণ দিশে সাগৰৰ ওচৰৰ অনূপ (জলাভূমি/দলদলি) অঞ্চলত এক স্বয়ম্ভূ, মহাপ্ৰভাৱশালী লিঙ্গ আছে; তাৰ দীপ্ত লক্ষণ স্মৰণ কৰি ভক্তিৰে পূজা কৰিলে শুদ্ধি আৰু পুনৰ তেজপ্ৰাপ্তি হয়। এইদৰে নীতি, বংশতালিকা আৰু প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ লিঙ্গোপাসনা একেলগে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
অধ্যায় ২২ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ যজ্ঞভূগোলৰ ভিতৰত সোমৰ দুঃখৰ পৰা পুনৰুদ্ধাৰলৈ যাত্ৰা বৰ্ণিত। দক্ষৰ অনুমতি পোৱাৰ পাছতো শোকাকুল সোম প্ৰভাসলৈ আহি প্ৰসিদ্ধ কৃতস্মৰ পৰ্বত দৰ্শন কৰে—শুভ লতা-বৃক্ষ, নানা পক্ষী, গন্ধৰ্বগীত, আৰু তপস্বী তথা বেদবিদ্ ব্রাহ্মণসকলৰ সমাৱেশে পৰ্বতখন মহিমামণ্ডিত। তাৰ পাছত সোম সাগৰতীৰত ‘স্পৰ্শ’ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত লিঙ্গৰূপৰ ওচৰত বাৰে বাৰে প্ৰদক্ষিণা কৰি একাগ্ৰ ভক্তিৰে পূজা কৰে। ফল-মূলাহাৰ বিধানে দীঘলীয়া তপস্যা কৰি তেওঁ শিৱৰ পৰাত্পৰ স্বৰূপক বহু নাম আৰু যুগানুক্ৰমে দেৱনামমালাৰ ধাৰাবাহিকতাৰে স্তুতি কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—সোমৰ ক্ষয় আৰু বৃদ্ধি কৃষ্ণ-শুক্ল পক্ষত পালাক্ৰমে চলিব; দক্ষৰ বাক্যও সত্য থাকিব আৰু তাৰ কঠোৰতাও শমিত হ’ব। অধ্যায়ত ব্রাহ্মণ্য অধিকাৰক বিশ্বস্থিতি আৰু যজ্ঞসিদ্ধিৰ অনিবার্য আধাৰ বুলি নীতিমূলক উপদেশো বিস্তাৰে আছে। শেষত সাগৰত গোপন লিঙ্গ আৰু তাৰ স্থাপন-নির্দেশ উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—য’ত নিস্তেজ সোমৰ ‘প্ৰভা’ পুনৰ ঘূৰি আহিল, সেই স্থানেই ‘প্ৰভাস’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
এই অধ্যায়ত সোম (চন্দ্ৰ) শম্ভুৰ অনুগ্ৰহত লাভ কৰা পৰম লিঙ্গ লৈ ভক্তি আৰু বিস্ময়েৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থান কৰে। লিঙ্গৰ ৰক্ষা আৰু যথাযথ স্থান নিৰ্ধাৰণৰ বাবে দেৱশিল্পী বিশ্বকৰ্মা (ত্বষ্টা)ক নিযুক্ত কৰি, মহাযজ্ঞৰ বাবে বিপুল সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ চন্দ্ৰলোকলৈ উভতি যায়। মন্ত্ৰী হেমগৰ্ভে ব্যৱস্থা সমন্বয় কৰে—অগ্নিসহ ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰে, যানবাহন আৰু প্ৰচুৰ দানদ্ৰব্য যোগাৰ কৰে, আৰু দেৱ-দানৱ-যক্ষ-গন্ধৰ্ব-ৰাক্ষস, সপ্তদ্বীপৰ ৰজা আৰু পাতালবাসীলৈকে সকলোকে যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰণ জনায়। প্ৰভাসত তৎক্ষণাৎ মণ্ডপ, যূপ আৰু বহু কুণ্ড নিৰ্মাণ হয়; সমিধা, কুশ, ফুল, ঘৃত, দুধ আৰু স্বৰ্ণপাত্ৰ আদি বিধিমতে সাজু হৈ উৎসৱৰ দৰে সমৃদ্ধি দেখা যায়। হেমগৰ্ভে সজ্জতাৰ সংবাদ সোম আৰু ব্ৰহ্মাক জনায়। ব্ৰহ্মা ঋষিসকলৰ সৈতে, বৃহস্পতিকে পুৰোহিত কৰি আহি, প্ৰভাসত নিজৰ পুনঃপুন আগমন আৰু কল্পভেদে নামভেদৰ কথা কয়; পূৰ্বদোষ পৰিহাৰৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠা পুনৰুদ্ধাৰ আৱশ্যক বুলি বুজাই ব্ৰাহ্মণসকলক সহায়ত নিযুক্ত কৰে। তাৰ পিছত বহু মণ্ডপৰ বিন্যাস, ঋত্বিজৰ দায়িত্ব বিভাজন, ৰোহিণীক পত্নী কৰি সোমৰ দীক্ষা, বেদশাখা অনুসাৰে মন্ত্রজপৰ বণ্টন, দিশ অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট আকাৰত কুণ্ড নিৰ্মাণ, ধ্বজা আৰু পবিত্ৰ বৃক্ষ স্থাপন সম্পন্ন হয়। শেষত ব্ৰহ্মা ভূমিত প্ৰৱেশ কৰি লিঙ্গ প্ৰকাশ কৰে, ব্ৰহ্মশিলাত স্থাপন কৰি মন্ত্রন্যাসসহ সোমেশৰ প্ৰতিষ্ঠা সম্পূৰ্ণ কৰে। ধোঁৱাবিহীন অগ্নি, দিব্য দুন্দুভি আৰু পুষ্পবৃষ্টি শুভ লক্ষণ হয়; তাৰ পিছত বিপুল দক্ষিণা, ৰাজদান আৰু সোমৰ ত্ৰিকাল পূজাৰ বিধান বৰ্ণিত।
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
এই অধ্যায়ত দেৱী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ জৰিয়তে ত্ৰেতাযুগীয় পবিত্ৰ কালক্রমত সোমনাথ লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সোমে নিজৰ তপস্যা আৰু নিৰন্তৰ পূজাৰ বলত শিৱক জ্ঞানস্বৰূপ, যোগস্বৰূপ, তীৰ্থস্বৰূপ আৰু যজ্ঞস্বৰূপ বুলি বহুনাম স্তৱ কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ লিঙ্গত নিত্যসান্নিধ্যৰ বৰ দিয়ে আৰু ক্ষেত্ৰৰ নাম ‘প্ৰভাস’ আৰু দেৱতাৰ নাম ‘সোমনাথ’ বিধিপূৰ্বক স্থিৰ কৰে। তাৰ পিছত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয় যে সোমনাথ-দৰ্শন মহাতপ, দান, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু মহাযাগৰ সমান বা তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক—ক্ষেত্ৰত ভক্তিসাক্ষাৎকাৰক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। লগতে পূজাত গ্ৰাহ্য আৰু বর্জ্য ফুল-পাতৰ তালিকা, তাজা হোৱাৰ বিধি, ৰাতি–দিনৰ নিয়ম আৰু নিষেধো উল্লেখ আছে। আৰোগ্যলাভৰ পাছত সোমে মন্দিৰ-নগৰ আৰু প্ৰাসাদসমূহ নিৰ্মাণ, দান-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা বৃত্তান্ত আহে। শিৱৰ নিৰ্মাল্য স্পৰ্শ কৰিলে অশৌচ লাগিব নেকি বুলি ব্ৰাহ্মণসকলৰ শংকাৰ ওপৰত, নাৰদৰ স্মৰণে গৌৰী–শংকৰ সংলাপৰ তত্ত্ব—ভক্তিৰ মহিমা, গুণানুসাৰী স্বভাৱ, আৰু শিৱ–হৰিৰ পৰমাৰ্থত অদ্বৈত সম্পৰ্ক—প্ৰকাশ পায়। শেষত সোমবাৰ-ব্ৰতৰ প্ৰস্তাৱনা কৰি, গন্ধৰ্ব পৰিয়ালৰ কাহিনীৰে সোমনাথ উপাসনাৰে ৰোগশমন বিধি সূচোৱা হয়।
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ মাজেৰে সোমবাৰ-ব্ৰত (সোমব্ৰত)ৰ বিধান বৰ্ণিত হৈছে। ঈশ্বৰে এজন গন্ধৰ্বৰ কাহিনী কয়—সেই গন্ধৰ্বে ভৱ (শিৱ)ক প্ৰসন্ন কৰিব বিচাৰি সোমব্ৰতৰ নিয়ম সোধে। গোশৃঙ্গ ঋষিয়ে ব্ৰতটোক সৰ্বহিতকাৰী বুলি প্ৰশংসা কৰি পূৰ্বকথা কয়: দক্ষৰ শাপত পীড়িত সোমে দীঘলীয়া ধ্যান-উপাসনাৰে শিৱক আৰাধনা কৰিলে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ সূৰ্য-চন্দ্ৰ আৰু পৰ্বত যিমান দিন থাকে সিমান দিন স্থায়ী লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ বৰ দিয়ে, আৰু সোম ৰোগমুক্ত হৈ পুনৰ দীপ্তিমান হয়। তাৰ পিছত ব্ৰতৰ পদ্ধতি দিয়া হৈছে—শুক্লপক্ষৰ সোমবাৰে শুদ্ধি কৰি সজোৱা কলহ (কলশ) আৰু পূজাস্থান স্থাপন, উমাসহিত সোমেশ্বৰ আৰু দিশাৰূপসমূহৰ পূজা, বগা ফুল আৰু নিৰ্দিষ্ট অন্ন-ফল আদি নৈবেদ্য। উমাযুক্ত বহুমুখ-বহুবাহু শিৱক উদ্দেশ কৰি কোৱা মন্ত্রেৰে জপ-অৰ্চনা কৰা হয়। সোমবাৰসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ আচৰণ (বিভিন্ন দন্তকাষ্ঠ, অৰ্পণ, ৰাতিৰ নিয়ম—দৰ্ভাত শয়ন আৰু কেতিয়াবা জাগৰণ) বৰ্ণিত। নবম দিনৰ উদ্যাপনত মণ্ডপ, কুণ্ড, পদ্ম-মণ্ডল, আঠ দিশৰ কলশ, সোণৰ প্ৰতিমা, হোম, গুৰুদান, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু বস্ত্ৰ-গোদান আদি হয়। ফলশ্ৰুতি ৰোগনাশ, সমৃদ্ধি, বংশকল্যাণ আৰু শিৱলোকপ্ৰাপ্তি কয়; শেষত গন্ধৰ্বে প্ৰভাসত সোমেশ্বৰৰ ওচৰত ব্ৰত কৰি বৰ লাভ কৰে।
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে শৈৱ উপদেশধাৰাত গন্ধৰ্বেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ঘনবাহন নামৰ গন্ধৰ্বে বৰ লাভ কৰি কৃতাৰ্থ হৈ ভক্তিভাৱে শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেই লিঙ্গ “গন্ধৰ্বেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ, আৰু তাক স্পষ্টকৈ “গান্ধৰ্ব-ফলদায়ক”—গন্ধৰ্ব-সম্পৰ্কীয় ফল প্ৰদানকাৰী—বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ স্থান সোমেশৰ উত্তৰে আৰু দণ্ডপাণিৰ ওচৰত নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পূজাৰ ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশ দিয়া হয়—বৰুণ-সম্পৰ্কীয় ভাগ (বৰদা-ৱাৰুণ-ভাগ)ত, ধনুৰ “পঞ্চক”ৰ মাজত অৱস্থিত স্থানত, পঞ্চমী তিথিত পূজা কৰিলে উপাসকৰ দুখ-ক্লেশ নিবারণ হয়। শেষত কলফনে ইয়াক স্কন্দ মহাপুৰাণৰ ৮১,০০০ শ্লোকসমষ্টিৰ অন্তৰ্গত, প্ৰভাস খণ্ডৰ সপ্তম অংশ আৰু প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰথম বিভাগৰ অধ্যায় বুলি চিহ্নিত কৰিছে।
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ক’বলৈ ধৰে—গৌৰীৰ ওচৰত গন্ধৰ্বসেনাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গ ‘বিমলেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু ই সৰ্বৰোগ-বিনাশক। স্থান-নিৰ্দেশত ‘তিন ধনু’ দূৰত্ব আৰু ‘পূৰ্ব বিভাগ’ দিশ-সংকেত দিয়া হৈছে, যিয়ে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত পথচিহ্নৰ দৰে কাম কৰে। ভক্তিভাৱে পূজা কৰাৰ কথা সূচিত হৈছে; বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত ব্ৰত-ভাৱে আৰাধনা কৰাটো ফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত নাৰী সাধিকাৰ দৌৰ্ভাগ্য নাশ, ইষ্টসিদ্ধি, পুত্ৰ-পৌত্ৰ লাভ আৰু প্ৰতিষ্ঠা প্ৰাপ্তিৰ কথা উল্লেখ আছে। শেষত ইয়াক পাপ-নাশক ব্ৰতকথা বুলি ঘোষণা কৰি ত্ৰেতাযুগৰ প্ৰেক্ষাপটত স্থাপন কৰি অধ্যায় সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
এই অধ্যায়ত দেবীয়ে সোমনাথ-যাত্ৰাৰ সঠিক সময়, বিধি আৰু নিয়ম-শৃঙ্খলা স্পষ্টকৈ সুধে। ঈশ্বৰে কয়—অন্তৰৰ সংকল্প/ভাব জাগিলে যিকোনো ঋতুত যাত্ৰা কৰিব পাৰি; মূল কাৰণ হৈছে ভাব। তাৰ পিছত পূৰ্বাচাৰ নিৰ্দেশ কৰে—ৰুদ্ৰলৈ মানস নমস্কাৰ, যথাযোগ্য শ্রাদ্ধ, প্ৰদক্ষিণা, মৌন বা বাক্-সংযম, নিয়ত আহাৰ, আৰু ক্ৰোধ-লোভ-মোহ-মৎসৰ আদি দোষ ত্যাগ। পিছত প্ৰতিপাদিত হয় যে কলিযুগত তীৰ্থানুগমন, বিশেষকৈ পদযাত্ৰা, কিছুমান যজ্ঞ-পদ্ধতিৰ তুলনাতো শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক; আৰু প্ৰভাস তীৰ্থসমূহৰ মাজত অতুলনীয়। পদযাত্ৰা/যানবাহন, ভিক্ষা-আধাৰিত সংযম, নৈতিক শুদ্ধতা অনুসাৰে ফলভেদ বৰ্ণনা কৰি, অনুচিত প্ৰতিগ্ৰহ আৰু বৈদিক বিদ্যাৰ বাণিজ্যিকীকৰণ আদি দোষৰ পৰা সাৱধান কৰে। বৰ্ণ-আশ্ৰমভেদে উপবাসৰ নিয়ম, ভণ্ড তীৰ্থযাত্ৰাৰ নিন্দা, আৰু প্ৰভাসত তিথিক্ৰমে দানৰ সুসংগঠিত বিধান দিয়া হৈছে। শেষত কোৱা হয়—মন্ত্ৰহীন বা দৰিদ্ৰ যাত্ৰীও প্ৰভাসত দেহত্যাগ কৰিলে শিৱলোক লাভ কৰে; লগতে তীৰ্থস্নানৰ সাধাৰণ মন্ত্ৰক্ৰম দি, আগমনত প্ৰথমে কোন তীৰ্থত স্নান কৰিব লাগে সেই পৰৱৰ্তী বিষয়লৈ আগবঢ়ায়।
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
এই অধ্যায়ত দুটা সংযুক্ত ধাৰা আছে। প্ৰথম ভাগত তীৰ্থবিধি—ঈশ্বৰে শুভ সমুদ্ৰতীৰৰ অগ্নিতীৰ্থলৈ যাত্ৰিকক যাবলৈ নির্দেশ দিয়ে আৰু সোমনাথৰ দক্ষিণত থকা পদ্মক তীৰ্থক বিশ্ববিখ্যাত পাপনাশক স্থান বুলি কয়। শংকৰক মনতে ধ্যান কৰি স্নান, বপন/কেশচ্ছেদন পাছত কেশ নিৰ্দিষ্ট ঠাইত অৰ্পণ, পুনৰ স্নান আৰু শ্ৰদ্ধাৰে তৰ্পণ—এই নিয়ম বৰ্ণিত। নাৰী-গৃহস্থৰ সীমা-মৰ্যাদা, মন্ত্রবিহীন সমুদ্ৰস্পৰ্শত দোষ, পৰ্বকালত আৰু নিৰ্দিষ্ট বিধিৰে সমুদ্ৰগমন, সমুদ্ৰাভিগমন-মন্ত্র আৰু সমুদ্ৰত স্বৰ্ণ-কঙ্কণ অৰ্পণৰ বিধিও উল্লেখ আছে। দ্বিতীয় ভাগত দেৱী সোধে—নদীৰ আশ্ৰয় আৰু বিষ্ণু-লক্ষ্মীৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা সাগৰে দোষ কেনেকৈ পায়? ঈশ্বৰে পুৰাকথা কয়—প্ৰভাসত দীঘলীয়া যজ্ঞৰ অন্তত দক্ষিণা বিচৰা ব্ৰাহ্মণৰ ভয়ত দেৱতাসকল সমুদ্ৰত লুকাইছিল; দেৱতাক ৰক্ষা কৰিবলৈ সাগৰে ব্ৰাহ্মণক গোপনে মাংস খুৱাইছিল, ফলত ব্ৰাহ্মণশাপত সাগৰ সাধাৰণতে অস্পৃশ্য/অপেয় হৈ পৰে। ব্ৰহ্মাই পৰিহাৰ স্থিৰ কৰে—পৰ্বকাল, নদীসঙ্গম, সেতুবন্ধ আৰু কিছুমান নিৰ্বাচিত তীৰ্থত বিধিপূৰ্বক সমুদ্ৰস্পৰ্শ শুদ্ধিদায়ক আৰু মহাপুণ্যদায়ক; সাগৰে ৰত্নাদি দি প্ৰতিদানও কৰে। শেষত বাডৱানল (সমুদ্ৰগৰ্ভ অগ্নি)ৰ স্থানবৰ্ণনা কৰি অগ্নিতীৰ্থক ৰক্ষিত, গূঢ় আৰু মহাফলদায়ক বুলি কোৱা হয়—ইয়াৰ শ্ৰৱণমাত্ৰেও মহাপাপীৰ শুদ্ধি হয়।
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
দেৱীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ঈশ্বৰে কয়—অগ্নিতীৰ্থত স্নান কৰাৰ পাছত যাত্ৰা নিৰ্বিঘ্ন কৰিবলৈ কি কৰণীয়। বিধিমতে স্নান কৰি মহোদধিলৈ অৰ্ঘ্য দিব লাগে, তাৰ পাছত গন্ধ‑পুষ্প‑বস্ত্ৰ‑লেপনেৰে পূজা কৰিব লাগে। সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণৰ কঙ্কণ/অলংকাৰ পবিত্ৰ জলে অৰ্পণ, পিতৃসকলৰ তৰ্পণ, আৰু কপৰ্দিন শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ গণ‑সম্পৰ্কীয় মন্ত্ৰে অৰ্ঘ্য সমৰ্পণৰ নিৰ্দেশ আছে। মন্ত্ৰাধিকাৰ বিষয়েও কোৱা হৈছে; শূদ্ৰসকলৰ বাবে অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰস্মৰণ আদি উল্লেখিত। তাৰ পাছত সোমেশ্বৰ দৰ্শন কৰি অভিষেক কৰিব লাগে আৰু শতৰুদ্ৰীয় আদি ৰুদ্ৰপাঠ/জপ কৰিব লাগে। গাখীৰ‑দই‑ঘিউ‑মধু‑শৰ্কৰা/আখৰ ৰসেৰে স্নাপন, কুঙ্কুম‑কৰ্পূৰ‑উশীৰ‑কস্তূৰী‑চন্দনেৰে সুগন্ধ লেপন, ধূপ‑দীপ‑নৈবেদ্য‑আৰতি, লগতে গীত‑নৃত্য আদি ভক্তিসেৱাৰ বিধান আছে। দ্বিজ তপস্বী, দীন‑দৰিদ্ৰ, অন্ধ আৰু নিৰাশ্ৰিতসকলক দান দিব লাগে আৰু সোমেশ্বৰ দৰ্শনৰ তিথিত উপবাস ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতি—জীৱনৰ সকলো অৱস্থাৰ পাপক্ষয়, বংশোদ্ধাৰ, দাৰিদ্ৰ্য‑অমঙ্গল নাশ আৰু ভক্তিবৃদ্ধি; বিশেষকৈ কলিযুগৰ কঠিনতাতো সোমেশ্বৰসেৱাই মহাফল দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
এই অধ্যায়ত দেবী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ জৰিয়তে তিনিটা বিষয়ৰ কাৰণ সোধা হয়—(১) আগতে কোৱা ‘স-কাৰ-পঞ্চক’ৰ তাৎপৰ্য, (২) প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত সৰস্বতীৰ অৱস্থান আৰু প্ৰাকট্য, আৰু (৩) বডবানল (সমুদ্ৰাগ্নি)ৰ উৎপত্তি আৰু সময়। ঈশ্বৰে কয় যে প্ৰভাসত সৰস্বতী পাৱন শক্তিৰূপে প্ৰকাশ পায় আৰু হিৰণ্য়া, বজ্ৰিণী, ন্যঙ্কু, কপিলা, সৰস্বতী—এই পাঁচ নামৰে প্ৰসিদ্ধ। তাৰ পাছত কাৰণ-কথাত, সোম-সম্পৰ্কীয় কাৰণত দেব–অসুৰ সংঘৰ্ষ শান্ত হোৱাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ আদেশত চন্দ্ৰই তাৰাক ঘূৰাই দিয়ে। দেবতাসকলে পৃথিৱীৰ ফালে দৃষ্টি দি দধীচি মহর্ষিৰ স্বৰ্গসদৃশ আশ্ৰম দেখে—ঋতুপুষ্প আৰু সুগন্ধি বনস্পতিত ভৰপূৰ। সংযমেৰে মানুহৰ দৰে তেওঁলোকে ওচৰলৈ যায়; ঋষিয়ে অৰ্ঘ্য–পাদ্যৰে সন্মান কৰি আসন দিয়ে। ইন্দ্ৰই অনুৰোধ কৰে যে দেবতাৰ অস্ত্ৰসমূহ সুৰক্ষাৰ্থে ঋষিয়ে গ্ৰহণ কৰক। দধীচিয়ে প্ৰথমে স্বৰ্গলৈ উভতি যাবলৈ কয়, কিন্তু ইন্দ্ৰই জোৰ দিয়ে—প্ৰয়োজনত অস্ত্ৰ পুনৰ পাব লাগিব। তেতিয়া ঋষিয়ে যুদ্ধকালত ঘূৰাই দিব বুলি সত্যপ্ৰতিজ্ঞা কৰি সন্মতি দিয়ে; ইন্দ্ৰই তেওঁৰ সত্যবাদিতাত বিশ্বাস কৰি অস্ত্ৰ জমা দি প্ৰস্থান কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যি নিয়মেৰে মনোযোগসহ এই বৃত্তান্ত শ্ৰৱণ কৰে, সি যুদ্ধত বিজয়, সৎ সন্তান, আৰু ধৰ্ম–অৰ্থ–যশ লাভ কৰে।
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
এই অধ্যায়ত দেৱতাসকল গুচি যোৱাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণঋষি দধীচি তপস্যাত স্থিৰ হৈ উত্তৰ দিশলৈ গৈ নদীতীৰ আশ্ৰমত বাস কৰে। তেওঁৰ পৰিচাৰিকা সুভদ্ৰা স্নানৰ সময়ত অজানিতে ত্যাগ কৰা কৌপীনৰ সংস্পৰ্শত গৰ্ভৱতী হয়; লাজত অশ্বত্থ-বনত সন্তান জন্ম দি অজ্ঞাত কাৰণকৰ্তাৰ ওপৰত চৰ্তসহ শাপ উচ্চাৰে। ইফালে লোকপালসকল আৰু ইন্দ্ৰ দধীচিৰ ওচৰলৈ আহি সঁপা দিয়া অস্ত্ৰসমূহ ঘূৰাই বিচাৰে। দধীচি কয় যে সেই অস্ত্ৰৰ তেজ তেওঁ নিজৰ দেহত ধাৰণ কৰিছে; সেয়ে তেওঁৰ অস্থিৰ পৰা দিৱ্য শস্ত্ৰ নিৰ্মাণ হ’ব লাগে, আৰু লোকৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ স্বেচ্ছায় দেহত্যাগ কৰে। দেৱতাসকলে পাঁচটা দিৱ্য সুৰভী গাইৰ দ্বাৰা অস্থিশোধন কৰায়; বিবাদৰ পৰা সৰস্বতীৰ শাপৰ প্ৰসঙ্গ উঠে, যিয়ে কৰ্মকাণ্ডত শৌচ-অশৌচ আচাৰৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে। বিশ্বকৰ্মাই দধীচিৰ অস্থিৰ পৰা বজ্ৰ, চক্ৰ, শূল আদি লোকপালৰ আয়ুধ গঢ়ে। পিছত সুভদ্ৰাই শিশুটিক জীৱিত পায়; সি কৰ্মনিয়তিৰ কথা কয় আৰু অশ্বত্থৰসত পোষিত হোৱাৰ বাবে ‘পিপ্পলাদ’ নাম পায়। পিতাক অস্ত্ৰৰ বাবে বধ কৰা হৈছে শুনি সি প্ৰতিশোধৰ সংকল্প কৰি তপস্যাৰে ভয়ংকৰ কৃত্যা সৃষ্টি কৰে; তাৰ উৰুৰ পৰা অগ্নিৰূপ সত্তা প্ৰকাশ পায়, যি বাডৱাগ্নিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। দেৱতাসকলে শৰণ ল’লে বিষ্ণুৱে একে একে ভক্ষণৰ বিধান দি সেই উগ্ৰতাক নিয়মত বাঁধি জগতৰ ক্ৰম স্থাপন কৰে। শেষত শ্ৰৱণফল কোৱা হৈছে—শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে পাপভয় নাশ হয় আৰু জ্ঞান-মোক্ষত সহায় মেলে।
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
এই অধ্যায়ত দেৱী পূৰ্বঘটনাৰ ক্ৰম সুধে। ঈশ্বৰে কয়—ভয়ংকৰ বাডবানল অগ্নিয়ে বিশ্বব্যৱস্থাক বিপন্ন কৰাত দেৱতাসকলে তাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি অন্যত্ৰ স্থানান্তৰ কৰিবলগীয়া হ’ল। বিষ্ণুৱে সৰস্বতীক সেই অগ্নিৰ ‘যান’ ৰূপে নিযুক্ত কৰে; গঙ্গা আদি নদীদেৱীসকলে অগ্নিৰ দাহশক্তিৰ বাবে অক্ষমতা প্ৰকাশ কৰে। পিতৃ-আজ্ঞা বিনা কৰ্ম নকৰাৰ নিয়মত বাঁধা সৰস্বতীয়ে ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি লাভ কৰে; ব্ৰহ্মাই ভূগৰ্ভ পথ বিধান কৰি কয়—অগ্নিবহনতে ক্লান্ত হ’লে সি ‘প্ৰাচী’ ৰূপে পৃথিৱীত প্ৰকাশ পাই তীৰ্থৰ দ্বাৰ মুকলি কৰিব। তাৰ পাছত সৰস্বতীৰ মঙ্গল প্ৰস্থান, হিমালয় অঞ্চলৰ পৰা নদীৰূপে উদ্ভৱ, আৰু বাৰে বাৰে ভূগৰ্ভ-অদৃশ্য আৰু ভূমিত দৃশ্য প্ৰবাহৰ পৰিৱর্তন বৰ্ণিত হয়। প্ৰভাসত হৰিণ, বজ্ৰ, ন্যঙ্কু আৰু কপিল—এই চাৰি ঋষিৰ হিতাৰ্থে সৰস্বতী পঞ্চস্ৰোতা হৈ পাঁচ নাম ধাৰে—হৰীণী, বজ্ৰিণী, ন্যঙ্কু, কপিলা আৰু সৰস্বতী। এই জলত নিয়মিত স্নান-পান কৰিলে মহাপাপ ক্ষয় আৰু বিশেষ দোষশুদ্ধিৰ ক্ৰমো কোৱা হৈছে। পিছত কৃতস্মৰা নামৰ পৰ্বতৰূপী সত্তাই বিবাহৰ বাবে বাধা দিলে, সৰস্বতীয়ে কৌশলে তাক বাডবানল ধৰি ৰাখিবলৈ কয়; অগ্নিস্পৰ্শত পৰ্বত নষ্ট হয় আৰু তাৰ কোমল শিল গৃহদেৱালয় নিৰ্মাণত উপযোগী বুলি কাৰণকথা স্থাপিত হয়। শেষত সাগৰত বাডবানলে বৰ দিব খোজে; বিষ্ণুৰ উপদেশত সৰস্বতীয়ে ‘সূচীমুখ’ হোৱাৰ বৰ বিচাৰে, যাতে অগ্নিয়ে জল পান কৰিলেও দেৱতাক গ্ৰাস নকৰে। শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
ঈশ্বৰে দেবীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰসংলগ্ন এক দিৱ্য উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। সৰস্বতীয়ে বডবানল (সমুদ্ৰগৰ্ভৰ প্ৰলয়কাৰী অগ্নি) সম্পৰ্কীয় বৰ লাভ কৰি দেৱাজ্ঞাত প্ৰভাসলৈ গৈ সমুদ্ৰক আহ্বান কৰে। দিৱ্য শোভা আৰু পৰিচাৰকসহ সমুদ্ৰ প্ৰকট হ’লে সৰস্বতীয়ে তেওঁক সৰ্বভূতৰ আদ্য আধাৰ বুলি সম্বোধন কৰি দেৱকাৰ্যৰ বাবে বডবা-অগ্নি গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সমুদ্ৰে চিন্তা কৰি সন্মতি দিয়ে আৰু অগ্নি গ্ৰহণ কৰে; তীব্ৰ তাপত জলচৰসকল ভয়াতুৰ হয়। তেতিয়া দৈত্যসূদন অচ্যুত বিষ্ণু আহি জলচৰসকলক আশ্বাস দিয়ে আৰু বৰুণ/সমুদ্ৰক আদেশ কৰে—বডবানলক গভীৰ জলে নিক্ষেপ কৰি নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে ধাৰণ কৰা, য’ত সি সমুদ্ৰ ‘পান’ কৰিছে যেন লাগিলেও বাঁধি থাকে। সমুদ্ৰে জলক্ষয়ৰ আশংকা কৰিলে বিষ্ণুৱে সমুদ্ৰজল অক্ষয় কৰি জগতৰ সমতা স্থিৰ কৰে। পিছত সৰস্বতীয়ে নামিত পথেদি সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰি অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰে, অৰ্ঘ্যেশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু কোৱা হয় যে তেওঁ দক্ষিণ-পূৰ্বে সোমেশৰ ওচৰত অৱস্থান কৰে, বডবানল-সম্পৰ্ক বহন কৰি। শেষত অগ্নিতীৰ্থত স্নান, পূজা, দম্পতিলৈ বস্ত্ৰ-অন্নদান আৰু মহাদেৱ আৰাধনাৰ বিধি কোৱা হয়। চাক্ষুষ আৰু বৈৱস্বত মন্বন্তৰৰ সময়-উল্লেখসহ ফলশ্ৰুতি আছে—এই কাহিনী শ্ৰৱণে পাপ নাশ হয়, পুণ্য আৰু কীৰ্তি বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
এই অধ্যায়ত দেৱীয়ে বৰ্তমান মন্বন্তৰত ভাৰ্গৱ ঔৰ্বৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল সেয়া সোধে। ঈশ্বৰে ক’লে—ধনলোভত ক্ষত্ৰিয়সকলে ব্ৰাহ্মণসকলক হত্যা কৰিলে; তেতিয়া এজনী নাৰীয়ে গৰ্ভক ঊৰু (জঙ্ঘা)ত লুকুৱাই ৰক্ষা কৰিলে, আৰু তাৰ পৰাই ঔৰ্বৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ। ঔৰ্বে তপস্যাজাত ভয়ংকৰ ৰৌদ্ৰ অগ্নি—ঔৰ্ব/বাডৱাগ্নি—উৎপন্ন কৰি পৃথিৱী দহিবলৈ উদ্যত হ’ল; দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে। ব্ৰহ্মাই ঔৰ্বক শান্ত কৰি আদেশ দিলে—এই অগ্নিয়ে জগত নপোৰাওক, সাগৰতেই নিয়োজিত হওক। তাৰপিছত সৰস্বতীয়ে সোণৰ কলহত প্ৰতিষ্ঠিত অগ্নি বহন কৰি হিমালয়ৰ পৰা পশ্চিম দেশলৈ তীৰ্থমাৰ্গে যাত্ৰা কৰে; তেওঁ বাৰে বাৰে অন্তৰ্ধান হৈ নামোল্লিখিত কূপ আৰু তীৰ্থত পুনৰ প্ৰকট হয়—গন্ধৰ্ব-কূপ, বহু ঈশ্বৰস্থান, সংগম, বট, বন আৰু কৰ্মকেন্দ্ৰৰ এক পবিত্ৰ জাল গঢ়ি উঠে। শেষত সাগৰতীৰত সৰস্বতীয়ে বাডৱাগ্নিক লৱণজলত এৰি দিয়ে; অগ্নিয়ে বৰ দিয়ে, কিন্তু মুদ্ৰিকা-আদেশে সাগৰ শুকুৱাব নোৱাৰাকৈ নিয়ন্ত্ৰিত থাকে। প্ৰাচী সৰস্বতীৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা-মহিমা, অগ্নিতীৰ্থৰ পুণ্য, আৰু ‘ৰৌদ্ৰী যাত্ৰা’ৰ পূজাক্ৰম—সৰস্বতী, কপৰ্দিন/শিৱ, কেদাৰ, ভীমেশ্বৰ, ভৈৰৱেশ্বৰ, চণ্ডীশ্বৰ, সোমেশ্বৰ, নবগ্ৰহ, ৰুদ্ৰ-একাদশ আৰু বালব্ৰহ্মা—ফলশ্ৰুতি সহ পাপনাশক বুলি বৰ্ণিত।
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
এই অধ্যায়ত দেৱী প্ৰাচী সৰস্বতীৰ দুৰ্লভতা আৰু বিশেষকৈ প্ৰভাসত তাৰ শ্ৰেষ্ঠ শুদ্ধিকৰ শক্তিৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। ঈশ্বৰ (শিৱ) প্ৰভাস-তীৰ্থৰ অতিশয় মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি কয়—এই নদী দোষনাশিনী; পান আৰু স্নানৰ বাবে কঠোৰ সময়-নিয়ম নাই, আৰু ইয়াত স্নান-পান কৰা লোক, আনকি পশুও, পুণ্য লাভ কৰে। কুৰুক্ষেত্ৰ আৰু পুষ্কৰৰ তুলনাত প্ৰভাসত ইয়াৰ প্ৰভাৱ অধিক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত সূতে এটা দৃষ্টান্ত কয়—ভাৰতযুদ্ধৰ পাছত আত্মীয়বধৰ পাপভাৰত অৰ্জুন (কিৰীটী, নৰ-নাৰায়ণ-সম্পৰ্কিত) সমাজত নিন্দিত আৰু বহিষ্কৃত হয়। শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁক গয়া, গঙ্গা বা পুষ্কৰলৈ নহয়, প্ৰাচী সৰস্বতীৰ তীৰ্থলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। অৰ্জুন ত্ৰিৰাত্ৰ উপবাস কৰে আৰু দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰে; ফলত সঞ্চিত পাপ নাশ হয় আৰু যুধিষ্ঠিৰ আদি তেওঁক পুনৰ গ্ৰহণ কৰে। অধ্যায়ত আচার-নীতিৰ কথাও বিস্তাৰিত—উত্তৰ তীৰৰ ওচৰত মৃত্যু হ’লে পুনৰাগমন নোহোৱা ফল বুলি, তপস্যাৰ প্ৰশংসা, আৰু সেই তীৰ্থত দান-শ্ৰাদ্ধ কৰিলে দাতা আৰু পিতৃসকলৰ বহু গুণ ফল, বহু প্ৰজন্মৰ উন্নতি হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত সৰস্বতীক নদীসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, ইহলোকৰ দুখনিবাৰিণী আৰু পৰলোক কল্যাণদায়িনী বুলি পুনৰ উচ্চাৰণ কৰা হৈছে।
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সোমেশ্বৰৰ সন্নিধিত সাগৰত কঙ্কণ (বালা/কড়া) নিক্ষেপ কৰাৰ কাৰণ, বিধি আৰু ফল সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। দেৱী মন্ত্র, বিধান, সময় আৰু পূৰ্বপ্ৰসঙ্গ সুধে; ঈশ্বৰে পুৰাণীয় শৈলীত এটা দৃষ্টান্ত ক’লে। ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা বৃহদ্ৰথ আৰু তেওঁৰ পতিব্ৰতা ৰাণী ইন্দুমতীয়ে ঋষি কণ্বক সাদৰে আতিথ্য দিয়ে। ধৰ্মোপদেশৰ পাছত কণ্বে ইন্দুমতীৰ পূৰ্বজন্মকথা প্ৰকাশ কৰে—তেওঁ আগতে দৰিদ্ৰ আভীৰী নাৰী আছিল, পাঁচ স্বামীসহ সোমেশ্বৰত আহিছিল। সাগৰস্নানত ঢৌৰ আঘাতে তেওঁৰ সোণৰ কঙ্কণ খহি হেৰাই যায়; পাছত মৃত্যু হৈ পুনৰ জন্মত ৰাজকুলত ৰাণী হয়। কণ্বে স্পষ্ট কৰে যে এই সৌভাগ্য কোনো বৃহৎ ব্ৰত-তপ-দানৰ ফল নহয়; প্ৰভাসত কঙ্কণপতনৰ স্থানবিশেষ ফলশক্তিৰ সৈতে ই জড়িত। তাৰ পাছত কঙ্কণবিধিৰ ফল—পাপনাশ আৰু সৰ্বকামপ্ৰদতা—শুনি, সোমেশ্বৰৰ লৱণজলত স্নানৰ পাছত বছৰে বছৰে এই আচাৰ চলি থাকে; তীৰ্থমাহাত্ম্যত সৰু কৰ্মেও মহাপুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
এই অধ্যায়ত দেৱী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত সোমেশ্বৰ দৰ্শনৰ আগতে কপৰ্দ্দী-বিনায়ক (গণেশৰ এক ৰূপ)ক কিয় পূজা কৰিব লাগে সেয়া স্পষ্ট কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে সোমেশ্বৰক প্ৰভাসদেশত প্ৰতিষ্ঠিত সদাশিৱৰ লিঙ্গৰূপ বুলি কৈ, বিঘ্ন নিয়ন্ত্ৰক বিঘ্নেশ্বৰ হিচাপে কপৰ্দ্দীৰ প্ৰাধান্য বুজাইছে। যুগানুসাৰে বিনায়কৰ অৱতাৰ-ক্রমো উল্লেখ আছে—কৃতত হেৰম্ব, ত্ৰেতাত বিঘ্নমৰ্দন, দ্বাপৰত লম্বোদৰ আৰু কলিত কপৰ্দ্দী। কাহিনীত দেৱতাসকল উদ্বিগ্ন হয়, কাৰণ মানুহে বিধি-বিধান নকৰাকৈও কেৱল সোমেশ্বৰ-দৰ্শনে স্বৰ্গসুখ লাভ কৰিবলৈ ধৰে, ফলত কৰ্ম-ক্রম আৰু দেৱলোকৰ মৰ্যাদা কঁপে। দেৱতাসকলে দেৱীৰ শৰণ ল’লে, দেৱীয়ে দেহ সংকোচৰ পৰা উৎপন্ন ‘মল’ৰ পৰা চতুৰ্ভুজ গজমুখ বিনায়কক প্ৰকাশ কৰি, মোহবশ সোমেশ্বৰলৈ যোৱা লোকৰ পথত বিঘ্ন সৃষ্টি কৰি সংকল্পশুদ্ধি আৰু নৈতিক প্ৰস্তুতি ৰক্ষা কৰিবলৈ নিযুক্ত কৰে। তেওঁক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰ-ৰক্ষক কৰি, পৰিয়াল-ধনাসক্তি বা ৰোগ আদি ঘটাই অস্থিৰ লোকক বাধা দিবলৈ আদেশ দিয়ে, যাতে দৃঢ়চিত্তসকলেই আগবাঢ়ে। শেষত কপৰ্দ্দীৰ উদ্দেশে বিঘ্নমৰ্দন স্তোত্ৰ, ৰঙা উপচাৰে পূজা আৰু চতুৰ্থী ব্ৰতৰ বিধান বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত বিঘ্নৰ ওপৰত অধিকাৰ, নিৰ্দিষ্ট সময়ত সিদ্ধি, আৰু কপৰ্দ্দীৰ কৃপাৰে শেষত সোমেশ্বৰ-দৰ্শন লাভ হ’ব বুলি কোৱা হৈছে; ‘কপৰ্দ্দী’ নামটো তেওঁৰ কপৰ্দ-সদৃশ আকাৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ কেদাৰ-সম্পৰ্কিত লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। লিঙ্গটি স্বয়ম্ভূ, শিৱপ্ৰিয় আৰু ভীমেশ্বৰৰ ওচৰত অৱস্থিত; পূৰ্বযুগত ইয়াৰ নাম আছিল ৰুদ্ৰেশ্বৰ। ম্লেচ্ছ-সংস্পৰ্শৰ ভয়ত ই লীন/গুপ্ত হৈ পৰে আৰু পাছত পৃথিৱীত ‘কেদাৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। লৱণসমুদ্ৰত আৰু পদ্মক তীৰ্থ/কুণ্ডত স্নান কৰি ৰুদ্ৰেশ আৰু কেদাৰৰ পূজা কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে। বিশেষকৈ শুক্লপক্ষ চতুৰ্দশীত একৰাতি জাগৰণসহ শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰত মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ৰজা শশবিন্দু চতুৰ্দশীত প্ৰভাসলৈ আহি জপ-হোমৰত ঋষিসকলক দেখি সোমনাথৰ পূজা কৰে আৰু কেদাৰলৈ গৈ জাগৰণ পালন কৰে। চ্যৱন, যাজ্ঞবল্ক্য, নাৰদ, জৈমিনি আদি সুধিলে তেওঁ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—দুৰ্ভিক্ষত তেওঁ শূদ্ৰ আছিল; ৰামসৰসত পদ্ম গোটাইও বিক্ৰী কৰিব নোৱাৰিলে। তাতে অনঙ্গৱতী নামৰ গণিকাই বৃদ্ধ/ৰুদ্ৰেশ্বৰ লিঙ্গত শিৱৰাত্ৰি জাগৰণ কৰাইছিল; আহাৰৰ অভাৱত অনিচ্ছাকৃত উপবাস, স্নান, পদ্মাৰ্পণ আৰু জাগৰণৰ ফলত তেওঁ পৰজন্মত ৰাজত্ব লাভ কৰে আৰু কাৰণৰ স্মৃতিও থাকে। শেষত কোৱা হৈছে—এই লিঙ্গপূজা মহাপাপ নাশ কৰে আৰু সকলো পুৰুষাৰ্থ প্ৰদান কৰে; অনঙ্গৱতীও একে ব্ৰতে অপ্সৰা হয়।
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ জৰিয়তে ভীমেশ্বৰ লিঙ্গৰ উৎপত্তি, নামকৰণ আৰু পুণ্যফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত কেদাৰেশ্বৰ সন্নিহিত এক অতি ফলদায়ক লিঙ্গৰ কথা কয়—যি শ্বেতকেতুৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু পূৰ্বে ভীমেও পূজা কৰিছিল। তীৰ্থফল আৰু শুভ পৰলোকগতি কামনা কৰা ভক্তসকলৰ বাবে তাত বিধিপূৰ্বক পূজা, দুগ্ধাভিষেক আদি ক্ৰমৰ মহত্ব উল্লেখ কৰা হৈছে। দেৱীয়ে সোধে—শ্বেতকেতুৰ লিঙ্গ কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু কিয় তাক ভীমেশ্বৰ বুলি কোৱা হয়? ঈশ্বৰে কয় যে ত্ৰেতাযুগত ৰাজর্ষি শ্বেতকেতুৱে প্ৰভাসৰ পবিত্ৰ সাগৰতীৰত বহু বছৰ ঋতু অনুসৰি কঠোৰ তপস্যা কৰি শিৱক সন্তুষ্ট কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; শ্বেতকেতুৱে অচল ভক্তি আৰু সেই স্থানত শিৱৰ নিত্য অধিষ্ঠান বিচাৰে, শিৱে সন্মতি দিয়ে, ফলত লিঙ্গ ‘শ্বেতকেত্বীশ্বৰ’ নামে খ্যাত হয়। কলিযুগত তীৰ্থযাত্ৰাত ভীমসেন ভ্ৰাতৃসহ আহি সেই লিঙ্গ পূজা কৰাত ই পুনৰ ‘ভীমেশ/ভীমেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত কোৱা হৈছে—কেৱল দৰ্শন আৰু একবাৰ ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলেই বহু জন্মৰ পাপ নাশ হয়।
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
অধ্যায় ৪১ত ঈশ্বৰে পূব দিশত প্ৰতিষ্ঠিত এক মহাশক্তিশালী লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে; ই সৰস্বতীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু সাগৰৰ ওচৰত অৱস্থিত। কাহিনীত ধ্বংসকাৰী “বডবানল” (সাগৰগৰ্ভৰ অগ্নি)ৰ বাবে ডাঙৰ সংকট দেখা দিয়ে। তেতিয়া দেৱীয়ে লিঙ্গক সাগৰতীৰৰ ওচৰলৈ আনি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে, বডবানলক ধাৰণ কৰি দেৱহিতাৰ্থে সাগৰত নিক্ষেপ কৰে। দেৱতাসকলে শঙ্খনাদ, দুন্দুভিধ্বনি আৰু পুষ্পবৃষ্টিৰে উৎসৱ কৰে আৰু দেৱীক “দেৱমাতা” উপাধিৰে সন্মানিত কৰে—কাৰণ এই কৰ্ম দেৱ-দানৱৰ বাবেও দুষ্কৰ বুলি গণ্য। ঈশ্বৰে ব্যাখ্যা কৰে যে দেৱীৰ শুভ লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা আৰু নদীশ্ৰেষ্ঠ, পাপনাশিনী সৰস্বতীৰ স্তুতিৰ ফলত এই লিঙ্গ “ভৈৰৱ” নামে খ্যাত হৈ “ভৈৰৱেশ্বৰ” ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত বিধান দিয়া হৈছে: সৰস্বতী আৰু ভৈৰৱেশ্বৰৰ পূজা—বিশেষকৈ মহানৱমীত যথাবিধি স্নানসহ—বাক্দোষ দূৰ কৰে। দুধে অভিষেক কৰি অঘোৰ মন্ত্রে লিঙ্গপূজা কৰিলে যাত্ৰাফল সম্পূৰ্ণভাৱে লাভ হয়।
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
অধ্যায় ৪২ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত চণ্ডীশ দেৱতাৰ ওচৰলৈ গৈ পূজা কৰাৰ বিধি উপদেশ দিয়ে। সোমেশ/ঈশৰ দিগ্ভাগৰ কাষত আৰু দণ্ডপাণিৰ নিবাসৰ পৰা বেছি দূৰ নহয় এনে দক্ষিণ অংশত মন্দিৰৰ স্থান দিশা-চিহ্নেৰে দেখুওৱা হৈছে। পূৰ্বতে চণ্ডা আৰু কঠোৰ তপস্যা কৰা এজন গণে ইয়াত প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজা কৰিছিল; তাৰ ফলত প্ৰসিদ্ধ চণ্ডেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰকাশ পায় বুলি মাহাত্ম্য স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত পূজাৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ ক্ৰম কোৱা হৈছে—দুধ, দই আৰু ঘিঁউৰে অভিষেক; মধু, আখৰ ৰস আৰু কেশৰৰ লেপন; কৰ্পূৰ, উশীৰ, কস্তূৰীসাৰ আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু চন্দন; পুষ্পাৰ্চনা; ধূপ আৰু অগৰু; সামৰ্থ্য অনুসাৰে বস্ত্ৰাৰ্পণ; দীপসহ নৈবেদ্য, বিশেষকৈ পৰমান্ন; আৰু দ্বিজাতিসকলক দান-দক্ষিণা। স্থানবিশেষ ফলও উল্লেখ আছে—দক্ষিণমুখে দিয়া দান চণ্ডীশৰ বাবে অক্ষয় হয়; চণ্ডীশৰ দক্ষিণত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক দীঘলীয়া তৃপ্তি দিয়ে; উত্তৰায়ণত ঘৃত-কম্বল ব্ৰত/দান কঠোৰ পুনর্জন্ম এৰায়। শেষত শূলিনৰ তীৰ্থভক্তিক প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে বৰ্ণনা কৰি, নিৰ্মাল্য-সম্পৰ্কীয় অপৰাধ, অজানিতে ভক্ষণ আৰু অন্য কৰ্মজনিত দোষৰ পৰা মুক্তি দিয়ে বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
অধ্যায় ৪৩ত ঈশ্বৰে দেৱীক দিশানুসাৰে তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপদেশ দিয়ে। সোমেশৰ পশ্চিমে ‘সাত ধনু’ মাপৰ ভিতৰত সূৰ্য-প্ৰতিষ্ঠিত এটা লিঙ্গ আছে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ নাম আদিত্যেশ্বৰ, আৰু সি সৰ্ব-পাতক-নাশক। ত্ৰেতাযুগৰ স্মৃতি দিয়া হয়—সমুদ্ৰে দীৰ্ঘকাল ৰত্নেৰে সেই লিঙ্গৰ পূজা কৰিছিল—ইয়াৰ দ্বাৰা স্থানৰ প্ৰাচীন মহিমা প্ৰতিষ্ঠা পায়। ৰত্নপূজাৰ বাবে ইয়াৰ আন নাম ‘ৰত্নেশ্বৰ’ বুলিও উল্লেখ আছে। বিধি অনুসাৰে পঞ্চামৃতস্নান কৰাই পাঁচটা ৰত্নেৰে পূজা, তাৰ পিছত ৰাজোপচাৰে বিধিমতে আৰাধনা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত মেরুদান-সম ফল, যজ্ঞ-দানৰ সমষ্টি পুণ্য, আৰু পিতৃ-মাতৃ বংশৰ উদ্ধাৰ কোৱা হৈছে; শৈশৱ, যৌৱন, প্ৰৌঢ় আৰু বাৰ্ধক্যৰ পাপ ৰত্নেশ্বৰ দৰ্শনে ধুই যায়। ইয়াত ধেনুদানৰ মহিমা প্ৰশংসা কৰি দহটা পূৰ্ব আৰু দহটা পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ মুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। সম্যক লিঙ্গপূজাৰ পিছত দেৱতাৰ সোঁফালে শতৰুদ্ৰীয় পাঠ কৰা জনে পুনর্জন্ম নাপায়। শেষত শ্ৰদ্ধাৰে মনোযোগী শ্ৰৱণো কৰ্মবন্ধন মোচন কৰে বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে ক্ৰমবদ্ধ পূজা-উপাসনাৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে। আদিত্যেশক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি সাধকে সোমেশ্বৰলৈ গমন কৰি পঞ্চাঙ্গ-ভক্তিৰে বিশেষ যত্নে আৰাধনা কৰিব লাগে। সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম, প্ৰদক্ষিণা আৰু পুনঃপুনঃ দৰ্শন—এই দেহগত শ্ৰদ্ধা-আচৰণসমূহক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। সোমেশ্বৰ লিঙ্গত সূৰ্য-চন্দ্ৰ তত্ত্বৰ একীভাৱ দেখুৱাই কোৱা হৈছে যে এই পূজা অগ্নীষোম-ভাবনাৰে যজ্ঞ-সঙ্কল্পক মন্দিৰ-উপাসনাৰ জৰিয়তে প্ৰতীকাত্মকভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰে। তাৰ পিছত ওচৰৰ উমাদেৱীৰ পূজা আৰু তাৰপিছত দৈত্যসূদন নামৰ আন এটা তীৰ্থস্থানলৈ অগ্ৰসৰ হ’বলৈ কোৱা হৈছে—ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সংযুক্ত পবিত্ৰ পৰিক্ৰমাৰ ৰূপৰেখা প্ৰকাশ পায়। শেষত ইয়াক প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত সোমেশ্বৰ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনাৰ ৪৪তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত অঙ্গাৰেশ্বৰৰ উৎপত্তি আৰু পূজাৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। ত্ৰিপুৰ দহন সংকল্পৰ সময়ত শিৱৰ তীব্ৰ ক্ৰোধত তেওঁৰ ত্ৰিনেত্ৰৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু ওলাই আহে; সেই দিব্য তত্ত্ব পৃথিৱীত পতিত হৈ ভূমিসুত জন্মায়—সেয়াই ভোম/মঙ্গল (মঙ্গল গ্ৰহ) বুলি খ্যাত। শৈশৱৰে পৰা ভোমে প্ৰভাসলৈ গৈ শংকৰক উদ্দেশ্য কৰি দীঘলীয়া তপস্যা কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ তেওঁক বৰ দিয়ে। ভোমে গ্ৰহত্ব প্ৰাৰ্থনা কৰাত শিৱে সেয়া অনুমোদন কৰে আৰু ভক্তসকলৰ বাবে ৰক্ষাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে—যি ভক্তিভাৱে তাত অঙ্গাৰেশ্বৰক পূজা কৰিব, সি বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পাব। ৰঙা ফুলেৰে অৰ্চনা, মধু-ঘৃত মিশ্ৰিত আহুতি সহ লক্ষসংখ্যক হোম, আৰু পঞ্চোপচাৰ পূজাৰ বিধান উল্লেখ আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, এই সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলে পাপক্ষয় আৰু আৰোগ্যলাভ হয়; বিদ্ৰুম (মূঙ্গা) আদি দানত ইষ্টফল মেলে, আৰু ভোমক গ্ৰহসমূহৰ মাজত দিব্য বিমানত তেজস্বী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—উত্তৰ দিশত অতি শক্তিশালী ‘বুধেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ আছে; তাত গমন কৰা। কোৱা হৈছে, এই লিঙ্গৰ কেৱল দর্শনমাত্ৰেই সকলো পাপ নাশ হয়; সেয়ে ই পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থ। এই তীৰ্থৰ প্ৰতিষ্ঠা বুধ (গ্ৰহ)ে কৰিছিল বুলি কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বুধে সদাশিৱৰ আৰাধনাত “দহ-দহ হাজাৰ বছৰৰ চাৰি বছৰ” সদৃশ চাৰি যুগসমান কাল ধৰি দীঘল তপস্যা আৰু পূজা কৰি, শেষত শিৱৰ সাক্ষাৎ দর্শন লাভ কৰিলে। প্ৰসন্ন শংকৰে তেওঁক গ্ৰহপদ দান কৰিলে আৰু বিশেষকৈ সৌম্যাষ্টমীত এই লিঙ্গৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে ৰাজসূয় যজ্ঞসম ফল লাভ হয় বুলি ক’লে। ফলশ্ৰুতিত দুর্ভাগ্য নিবারণ, কুলদোষ শমন, ইষ্টবিয়োগ নিৱৃত্তি আৰু শত্রুভয়ৰ পৰা ৰক্ষা আদি প্ৰতিশ্ৰুতি আছে। শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলে সাধক পৰম পদলৈ অগ্ৰসৰ হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—তীৰ্থযাত্ৰী যেন পূৰ্ব ভাগত, উমা-সম্পৰ্কিত আগ্নেয় দিশাৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত থকা এক বিশেষ লিঙ্গৰ দৰ্শন কৰে। দেবাচাৰ্য্যই প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই মহালিঙ্গ গুৰু বৃহস্পতিসহ ঘনিষ্ঠভাৱে যুক্ত, সেয়েহে ‘বৃহস্পতীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। দীৰ্ঘকাল শ্ৰদ্ধাৰে লিঙ্গভক্তি কৰিলে সাধকে দুৰ্লভ কামনাও লাভ কৰে; তাৰ পিছত দেৱসমাজত মান-সম্মান আৰু ঈশ্বৰ-জ্ঞান প্ৰাপ্ত হয়। বৃহস্পতি-নিৰ্মিত লিঙ্গৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰই অনিষ্ট নিবারণ কৰে আৰু বিশেষকৈ বৃহস্পতি-জনিত পীড়াৰ উপশম বুলি কোৱা হৈছে। শুক্ল চতুৰ্দশী যদি বৃহস্পতিবাৰে পৰে, সেই সময় পূজাৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ। বিধিপূৰ্বক ৰাজোপচাৰসহ বা শুদ্ধ ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব পাৰি। বৃহৎ পৰিমাণে পঞ্চামৃত স্নান কৰিলে মাতৃঋণ, পিতৃঋণ আৰু গুৰুঋণ—এই ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্তি, শুদ্ধি, নিৰ্দ্বন্দ্ব মন আৰু শেষত মোক্ষ লাভ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে গুৰু প্ৰসন্ন হয়।
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এটা স্থানীয় তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে দেৱীক কয়—পশ্চিম দিশত বিভূতীশ্বৰ নিকট ভৃগুবংশীয় শুক্ৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এটা শিৱলিঙ্গ আছে; তাৰ দৰ্শন আৰু স্পৰ্শে পাপহৰণ হয় আৰু অন্তঃকৰণ শুদ্ধ হয়। কথাত শুক্ৰে ৰুদ্ৰৰ প্ৰভাৱ আৰু ঘোৰ তপস্যাৰ দ্বাৰা সংজীৱনী-বিদ্যা লাভ কৰাৰ প্ৰসঙ্গ আহে। দেৱকাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে শম্ভুৱে তেওঁক গিলি লয়; কিন্তু ভগৱানৰ ভিতৰতো শুক্ৰে তপস্যা অব্যাহত ৰাখি মহাদেৱক সন্তুষ্ট কৰে, আৰু মুক্তি পায়—ইয়াক লিঙ্গৰ নাম আৰু পবিত্ৰতাৰ কাৰণকথা বুলি কোৱা হৈছে। পিছত উপাসনা-বিধি—স্থিৰচিত্তে লিঙ্গপূজা, মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্র এক লক্ষ জপ, পঞ্চামৃত অভিষেক আৰু সুগন্ধি পুষ্পাৰ্চনা। ফল—মৃত্যুভয় নিবারণ, পাপনাশ, ইষ্টসিদ্ধি আৰু ঐশ্বৰ্যাদি সিদ্ধি; সকলো স্থিৰ ভক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ–দেৱী সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘শনৈশ্চৰৈশ্বৰ/সৌৰীশ্বৰ’ নামৰ মহালিঙ্গ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। লিঙ্গটোক ‘মহাপ্ৰভ’ শক্তিকেন্দ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, যিয়ে মহাপাপ, ভয় আৰু বিপদ শমায়; লগতে শনি-দেৱৰ উচ্চ মৰ্যাদা শম্ভু-ভক্তিৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি দেখুওৱা হৈছে। শনিবাৰৰ ব্ৰত-পূজাৰ বিধিও দিয়া আছে—শমীপাতাৰ সৈতে তিল, মাষ, গুড়, ওদন আদি নৈবেদ্য অৰ্ঘ্য কৰি পূজা, আৰু যোগ্য পাত্ৰক ক’লা ষাঁড় দান। কথাৰ কেন্দ্ৰত ৰজা দশৰথৰ জ্যোতিষীয় সংকট: শনি ৰোহিণীৰ ফালে গতি কৰিলে ‘শকটভেদ’ দোষে অনাবৃষ্টি আৰু দুৰ্ভিক্ষ হ’ব বুলি আশংকা। অন্য উপায় নাই বুজি দশৰথ সাহস আৰু তপস্যাৰে নক্ষত্ৰলোকলৈ গৈ শনি-দেৱক মুখামুখি হয় আৰু বৰ বিচাৰে—ৰোহিণীক কষ্ট নেদিব, শকটভেদ নঘটিব, আৰু বাৰ বছৰীয়া দুৰ্ভিক্ষ নানিব; শনি এই বৰ প্ৰদান কৰে। অধ্যায়ত দশৰথকৃত শনি-স্তোত্ৰ সংৰক্ষিত আছে—শনি-দেৱৰ ভয়ংকৰ ৰূপ আৰু ৰাজ্য দিয়া-হৰণ কৰা শক্তিৰ স্তৱ। শনি শর্তসহ আশ্বাস দিয়ে যে যি ভক্ত পূজা কৰি অঞ্জলি বদ্ধ কৰি এই স্তোত্ৰ পাঠ কৰে, সি শনি-পিড়া আৰু জন্মনক্ষত্ৰ, লগ্ন, দশা-অন্তৰ্দশা আদি সময়ত অন্য গ্ৰহবাধাৰ পৰাও ৰক্ষা পাব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, শনিবাৰে পুৱাতে পাঠ আৰু স্মৰণে গ্ৰহজনিত দুঃখ শমে আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি হয়।
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
প্ৰভাসখণ্ডৰ ৫০তম অধ্যায়ত দেৱীক ঈশ্বৰে এক বিশেষ তীৰ্থৰ তত্ত্ব আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। ইয়াত ৰাহু (স্বভানু/সৈংহিকেয়) প্ৰতিষ্ঠিত এক অতি শক্তিশালী শিৱলিঙ্গৰ কথা আছে। তাৰ স্থান বায়ব্য দিশত—মঙ্গলা ওচৰত, অজাদেৱীৰ উত্তৰত, আৰু সাতটা ‘ধনু’ চিহ্নিত স্থানৰ সন্নিধানত—বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। উৎপত্তিকথাত ভয়ংকৰ অসুৰ স্বভানু হাজাৰ বছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰি মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰে। প্ৰসন্ন হৈ মহাদেৱ ‘জগদ্দীপ’ৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ তাত লিঙ্গৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত/প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—শ্ৰদ্ধাৰে পূজা আৰু যথাযথ দৰ্শন কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাসদৃশ মহাপাপো নাশ পায়। অন্ধত্ব, বধিৰতা, মূকতা, ৰোগ আৰু দাৰিদ্ৰ্য দূৰ হৈ সমৃদ্ধি, সৌন্দৰ্য, ইষ্টসিদ্ধি আৰু দেৱতুল্য ভোগ লাভ হয়। শেষত ইয়াক স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত থকা কেতুলিঙ্গ (কেত্বীশ্বৰ)ৰ স্থানবৰ্ণনা আৰু পূজাবিধি ঈশ্বৰৰ বচনত প্ৰকাশ পাইছে। তীৰ্থটোক ৰাহ্বীশানৰ উত্তৰে আৰু মঙ্গলাৰ দক্ষিণে, ধনুৰ্বাণে পোৱা দূৰত্বত বুলি সম্পৰ্কিত ভূগোলৰ সহায়ে নিৰ্দিষ্ট কৰি যাত্ৰীসকলৰ পথ-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত কেতু-গ্ৰহৰ ভয়ংকৰ স্বৰূপ আৰু লক্ষণ বৰ্ণিত হয়; লগতে সি শত দিৱ্যবছৰ তপস্যা কৰি শিৱানুগ্ৰহ লাভ কৰি বহু গ্ৰহৰ ওপৰত অধিপত্য পোৱা কাহিনীও আছে। কেতুৰ অশুভ উদয়কালত আৰু তীব্ৰ গ্ৰহপীড়াত কেতুলিঙ্গৰ ভক্তিপূৰ্বক আৰাধনা বিধেয়—পুষ্প, গন্ধ, ধূপ আৰু নানাবিধ নৈবেদ্য শাস্ত্ৰবিধি মতে অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট: এই তীৰ্থে গ্ৰহদোষ শান্ত কৰে আৰু পাপ নাশ কৰে। শেষত কেতুলিঙ্গক নবগ্ৰহ-লিঙ্গ আৰু মুঠ চৌদ আয়তনৰ বৃহত্তৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত স্থাপন কৰি কোৱা হৈছে যে নিয়মিত দর্শনে পীড়াভয় দূৰ হয় আৰু গৃহস্থৰ মঙ্গল বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
ঈশ্বৰে দেৱীক “পাঁচ সিদ্ধ-লিঙ্গ”ৰ মাহাত্ম্য বুজাই কয় যে সিহঁতৰ দৰ্শনে মানুহৰ তীৰ্থযাত্ৰা সফল (যাত্ৰা-সিদ্ধি) হয়। তাৰ পিছত সিদ্ধেশ্বৰক দিশা-নিৰ্দেশসহ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰি কোৱা হয়—সোমেশৰ ওচৰত নিৰ্দিষ্ট দিশভাগত, আৰু এটা প্ৰসিদ্ধ চিহ্নস্থানৰ পূৰ্ব ভাগত সিদ্ধেশ্বৰ অৱস্থিত। ভক্তিভাৱে অভিগমন আৰু পূজা অতি ফলদায়ক; অণিমা আদি সিদ্ধি, পাপক্ষয় আৰু সিদ্ধলোক-প্ৰাপ্তিৰ ফল বৰ্ণিত হৈছে। অধ্যায়ত অন্তৰাগত “বিঘ্ন”সমূহো তালিকাভুক্ত—কাম, ক্ৰোধ, ভয়, লোভ, আসক্তি, ঈৰ্ষ্যা, দম্ভ, আলস্য, নিদ্ৰা, মোহ আৰু অহংকাৰ—এইবোৰ সিদ্ধিৰ বাধা। সিদ্ধেশ্বৰ-আৰাধনাৰে ক্ষেত্ৰবাসী আৰু তীৰ্থযাত্ৰীৰ এই বিঘ্ন নাশ হয়; সেয়ে নিয়মিত যাত্ৰা আৰু নিৰন্তৰ অৰ্চনাৰ প্ৰেৰণা দিয়া হৈছে। শেষত এই কাহিনী শ্ৰৱণমাত্ৰেই পাপনাশক আৰু ভক্তিৰ দ্বাৰা ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ আদি যথোচিত ফল দানকাৰী পবিত্ৰ পাঠ বুলি নিশ্চিত কৰা হয়।
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ ৰূপত এই অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰীক কপিলেশ্বৰ তীৰ্থলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। যাত্ৰাপথত উল্লিখিত স্থানৰ অলপ পূবফালে অৱস্থিত কপিলেশ্বৰ লিঙ্গক ‘মহাপ্ৰভাৱ’ বুলি কোৱা হৈছে আৰু তাৰ দৰ্শনমাত্ৰে পাপক্ষয় হয় বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। এই ক্ষেত্ৰৰ পৱিত্ৰতাৰ মূল কাৰণ ৰাজৰ্ষি কপিলৰ তপস্যা—তেওঁ তাত মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে; লগতে এই লিঙ্গত নিত্য দেবসান্নিধ্য থাকে বুলিও কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কালবিধান—শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্দশীত নিয়মশীল ভক্তে সৰ্বলোকহিতাৰ্থে কপিলেশ্বৰ ৰূপে সোম/সোমেশৰ সাতবাৰ দৰ্শন কৰিলে গোধন দানৰ সমান ফল পায়। শেষত দানবিধি—সেই তীৰ্থতে একাগ্ৰচিত্তে ‘তিল-ধেনু’ দান কৰা ব্যক্তিয়ে তিলৰ দানাৰ সংখ্যামতে যুগ পৰ্যন্ত স্বৰ্গবাস লাভ কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এটা স্থানীয় তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দণ্ডপাণিৰ নিবাসৰ উত্তৰে অৱস্থিত ‘উত্তম গন্ধৰ্বেশ্বৰ’ লিঙ্গৰ দৰ্শন-पूজা কৰিবলৈ যাত্ৰীক নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। কাহিনীৰ কেন্দ্ৰত গন্ধৰ্বৰাজ ঘনবাহ আৰু তেওঁৰ কন্যা গন্ধৰ্বসেনা। ৰূপগৰ্বৰ বাবে গন্ধৰ্বসেনা শিখণ্ডিন আৰু তেওঁৰ গণসকলৰ দ্বাৰা শাপিত হয়; পাছত গোশৃঙ্গ ঋষিয়ে সোম/শিৱভক্তি আৰু সোমবাৰ-ব্ৰত (সোমবাৰ-ব্ৰত)ৰ সৈতে জড়িত অনুগ্ৰহ দি শাপশমন আৰু উপশমৰ পথ দেখুৱায়। ঘনবাহে কঠোৰ তপস্যা কৰি তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, কন্যায়ো তাতেই লিঙ্গ স্থাপন কৰে; এই পূজ্য লিঙ্গ ‘ঘনবাহেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। দণ্ডপাণিৰ ওচৰত সাৱধানতাৰে পূজা কৰিলে শুদ্ধ আৰু নিয়মশীল ভক্তে গন্ধৰ্বলোক লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত ইয়াক ‘তৃতীয়’ পাপনাশক আৰু পুণ্যবৰ্ধক শক্তিস্থান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; অগ্নিতীৰ্থত স্নান আৰু গন্ধৰ্ববন্দিত লিঙ্গাৰাধনা প্ৰশংসিত, আৰু উত্তৰায়ণ আগমনৰ সৈতে নিৰ্বাণপ্ৰাপ্তিৰ বিশেষ উল্লেখ আছে। এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ আৰু সন্মান কৰিলে মহাভয়ৰ পৰা মুক্তি হয়।
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—গৌৰীৰ ওচৰত, নৈঋত্য দিশৰ ফালে বেছি দূৰ নহয় য’ত বিমলেশ্বৰ অৱস্থিত, তাত গমন কৰা। এই তীৰ্থ ‘পাপ-প্ৰণাশন’ স্থান বুলি বৰ্ণিত; নাৰী-পুৰুষ সকলোৰে, দেহক্ষয়ত পীড়িত লোকৰো, পাপ নাশ কৰি দুখ-নিবৃত্তি ঘটায়। ইয়াত ভক্তিযুক্ত অর্চনাই মুখ্য উপায়; তাৰ ফলত ক্লেশ শান্ত হয় আৰু ‘নিৰ্মল’ অৱস্থা/পদ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। গন্ধৰ্বসেনা আৰু বিমলা-সম্পৰ্কীয় কাৰণকথাৰ জৰিয়তে পৃথিৱীত এই লিঙ্গ ‘বিমলেশ্বৰ’ নামে কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল সেয়া ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত ইয়াক মাহাত্ম্য-ক্রমৰ চতুৰ্থ অংশ বুলি উল্লেখ কৰি, সৰ্বপাপ-নাশক মহিমা পুনৰ জোৰ দি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত ধনদেশ্বৰ নামে প্ৰসিদ্ধ সিদ্ধলিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ই ব্ৰহ্মাৰ নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) অংশত, ‘ধনুষ’ মাপৰ ষোড়শ স্থানত, ৰাহুলিঙ্গৰ ওচৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। ধনদ (কুবেৰ) পূৰ্ব অৱস্থাৰ স্মৃতি লৈ, শিৱৰাত্ৰি আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ মহিমা বুজি পুনৰ তাত আহে আৰু সেই স্থানৰ অপূৰ্ব শক্তি অনুভৱ কৰে। তেওঁ বিধিপূৰ্বক দীঘলীয়া সময় কঠোৰ তপস্যা কৰি লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজা কৰে। শিৱৰ কৃপাৰে ধনদে অলকাৰ অধিপত্যসহ উচ্চ পদ লাভ কৰে; তপস্যা আৰু ভক্তিৰে তাত শংকৰৰ প্ৰকট সান্নিধ্য অধিক দৃঢ় কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত ভক্তিৰ ফল কোৱা হৈছে—পঞ্চোপচাৰ আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যে পূজা কৰিলে বংশত স্থায়ী সমৃদ্ধি, অজেয়তা, শত্রুৰ গৰ্ব দমন আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ উদয় নোহোৱা ফল লাভ হয়। যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শুনে আৰু মান দিয়ে, তাৰ মঙ্গল স্থিৰ হয়।
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ত্ৰিশক্তিৰ তত্ত্ব উপদেশ দিয়ে—ইচ্ছা, ক্ৰিয়া আৰু জ্ঞান। আগতে কোৱা পবিত্ৰ লিঙ্গসমূহৰ মাহাত্ম্যৰ প্ৰসংগ আগবঢ়াই কোৱা হৈছে যে সাধকে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট লিঙ্গপূজা কৰি তাৰ পিছত এই তিনিও শক্তিৰ পূজা বিধিপূৰ্বক কৰিব লাগে। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সোমেশ্বৰ অঞ্চলত ইচ্ছাশক্তি “ৱৰাৰোহা” নামে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি বৰ্ণনা আছে। কাহিনীত সোমে ত্যাগ কৰা ছাব্বিশ পত্নী শুভ প্ৰভাসভূমিত তপস্যা কৰে; তেতিয়া গৌৰী/পাৰ্বতী প্ৰকট হৈ বৰদান দিয়ে আৰু নাৰীৰ দুৰ্ভাগ্য-নিবাৰণৰ বাবে এক পৰিহাৰমূলক ধৰ্মাচাৰ স্থাপন কৰে। মাঘ মাহৰ শুক্ল তৃতীয়াত “গৌৰী-ব্ৰত”—দৰ্শন, পূজা, লগতে “ষোল” প্ৰকাৰ দান/নৈবেদ্য (ফল, ভোজ্য বস্তু, পক্বান্ন আদি) আৰু দম্পতিসকলৰ সন্মানৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত অশুভ নাশ, সৌভাগ্য-সমৃদ্ধি, ইষ্টসিদ্ধি, আৰু সোমেশ্বৰত বৰাৰোহা পূজাত পাপ আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত প্ৰতিষ্ঠিত, দেৱতাসকলৰ প্ৰীতিকৰ ক্ৰিয়াত্মিকা শক্তিৰ দ্বিতীয় ৰূপৰ বৰ্ণনা কৰে। সোমেশ আৰু বায়ুৰ মাজৰ অঞ্চলত যোগিনীয়ে পূজা কৰা এটা পীঠ পাটাল-বিবৰৰ ওচৰত আছে বুলি কোৱা হৈছে; ভক্তসকলৰ বাবে তাত নিধি, দিৱ্য ঔষধ আৰু ৰসায়ন আদি গোপন ভাণ্ডাৰ লাভ্য হ’ব পাৰে। এই দেৱীক ভৈৰবী বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। তাৰ পিছত ত্ৰেতাযুগৰ ৰজা অজাপাল ৰোগপীড়িত হৈ পাঁচশ বছৰ ভৈৰবীৰ আৰাধনা কৰে। দেৱী প্ৰসন্ন হৈ তেওঁৰ দেহৰ সকলো ৰোগ দূৰ কৰে; ৰোগসমূহ ছাগলীৰ ৰূপ লৈ দেহৰ পৰা ওলাই যায় আৰু সিহঁতক ৰক্ষা কৰিবলৈ ৰজাক আদেশ দিয়ে—সেইবাবে তেওঁ ‘অজাপাল’ নামে খ্যাত হয় আৰু দেৱী চাৰিও যুগত ‘অজাপালেশ্বৰী’ নামে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত পূজা কৰিলে বিশেষ সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়। আশ্বযুজ শুক্ল অষ্টমীত সোমেশ্বৰক কেন্দ্ৰ কৰি তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা, তাৰ পিছত স্নান কৰি দেৱীক পৃথকভাৱে পূজা কৰিলে তিনিবছৰ ভয় আৰু শোক নাশ হয়। নাৰীৰ বন্ধ্যাত্ব, ৰোগ বা দুৰ্ভাগ্য থাকিলে দেৱীৰ সন্মুখত নবমী-ব্ৰত পালন কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে। পাছত ৰাজবংশ আৰু ৰাৱণ-প্ৰসঙ্গত, ৰাৱণে দেৱতাসকলক অধীন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে অজাপালে ‘জ্বৰ’ পঠাই তাক পীড়িত কৰি পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। শেষত অজাপালেশ্বৰীৰ ৰোগশমন আৰু বিঘ্ননাশিনী শক্তি প্ৰশংসা কৰি গন্ধ, ধূপ, অলংকাৰ, বস্ত্ৰ আদি অৰ্পণসহ পূজাক পাপ-দুখ নিবারক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ তাত্ত্বিক সংলাপৰ জৰিয়তে তত্ত্ববোধক তীৰ্থভূগোল আৰু কৰ্মফলৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে প্ৰভাসত অধিষ্ঠিত ‘তৃতীয়’ জ্ঞানশক্তিৰ কথা কয়—ই শিৱময় আৰু দাৰিদ্ৰ্যনাশিনী বুলি খ্যাত। দেৱীয়ে শিৱৰ মুখতত্ত্ব সম্পৰ্কে সোধে—ষষ্ঠ মুখৰ নাম কি, আৰু তাৰ পৰা অজাদেৱী কেনেকৈ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়। ঈশ্বৰে গূঢ় ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে: পূৰ্বে সাতটা মুখ আছিল; তাত ‘অজা’ মুখ ব্ৰহ্মাৰ সৈতে আৰু ‘পিচু’ মুখ বিষ্ণুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; সেয়ে বৰ্তমান শিৱ পঞ্চবক্ত্ৰ বুলি গণ্য। অজা-মুখৰ পৰা অন্ধাসুৰৰ সৈতে ভয়ংকৰ যুদ্ধত অজাদেৱী প্ৰকট হয়—খড়্গ-ঢালধাৰিণী, সিংহবাহিনী, বহু দিৱ্য শক্তিৰে পৰিবৃতা। পলাই যোৱা দানৱসকল দক্ষিণ সাগৰৰ দিশে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত আহি বিনষ্ট হয়; তাৰ পিছত দেৱীয়ে ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰতা বুজি সোমেশৰ ওচৰত, সৌৰীশৰ সম্পৰ্কে নিৰ্দিষ্ট দিশত তাতেই স্থিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—দৰ্শনে সাত জন্মলৈকে শুভগুণলাভ; গীত-নৃত্য কৰিলে বংশৰ দুৰ্ভাগ্য দূৰ হয়; ৰঙা সলতি থকা ঘৃতদীপ দান কৰিলে দীপৰ সূতাৰ সংখ্যামতে দীঘলীয়া মঙ্গল; আৰু পাঠ/শ্ৰৱণ, বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত, ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে। শেষত উপদেশ—এই শক্তিসকলৰ পূজা কৰি তাৰ পিছত সোমেশৰ আৰাধনা কৰিলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ পূৰ্ণ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
এই অধ্যায়ত দেৱী আৰু ঈশ্বৰৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে তত্ত্বচৰ্চা প্ৰকাশ পাইছে। ঈশ্বৰ প্ৰথমে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰ যাত্ৰাৰ ফল প্ৰদানকাৰী তিনিগৰাকী “দূতী” (ৰক্ষক নাৰীশক্তি)—মঙ্গলা়, বিশালাক্ষী আৰু চত্বৰ-দেৱী—ৰ নাম উল্লেখ কৰে। দেৱী তেওঁলোকৰ অৱস্থান আৰু পূজাবিধিৰ নিখুঁত বিৱৰণ বিচাৰে। ঈশ্বৰ তেওঁলোকক শক্তিৰূপে ব্যাখ্যা কৰে—মঙ্গলা় ব্ৰাহ্মী, বিশালাক্ষী বৈষ্ণৱী, আৰু চত্বৰ-দেৱী ৰৌদ্ৰী-শক্তি। মঙ্গলাৰ স্থান আজাদেৱীৰ উত্তৰে আৰু ৰাহ্বীশৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়, দক্ষিণফালে বুলি কোৱা হৈছে। সোমদেৱে সোমেশ্বৰত কৰা অনুষ্ঠানৰ প্ৰসঙ্গত “মঙ্গলা়” নামৰ কাৰণ বৰ্ণিত—তেওঁ ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাক মঙ্গল দান কৰিছিল, সেয়ে তেওঁ “সৰ্ব-মাঙ্গল্য-দায়িনী”। তৃতীয়াৰ পূজাৰে অমঙ্গল আৰু শোক-দুঃখ নাশ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। দম্পতী-ভোজন, বস্ত্ৰসহ ফলদান, আৰু পৃষদসহ ঘৃতসেৱন আদি পুণ্যকৰ্ম শুদ্ধি আৰু পুণ্যবৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰশংসিত। শেষত মঙ্গলাৰ মাহাত্ম্য সৰ্বপাপ-নাশক বুলি সংক্ষেপে উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ব ভাগত শ্ৰীদৈত্যসূদনৰ মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এগৰাকী দেৱীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—তেওঁ বৈষ্ণৱী স্বভাৱৰ ক্ষেত্ৰদূতী, অৰ্থাৎ ক্ষেত্ৰৰক্ষিণী। বিষ্ণুৰ চাপত বলৱান দৈত্যসকলে দক্ষিণ দিশলৈ গৈ নানা দিব্য অস্ত্ৰে দীঘলীয়া যুদ্ধ কৰে। তেওঁলোকক দমন কৰা কঠিন দেখি বিষ্ণুৱে মহামায়া, তেজোময়ী ভৈৰৱী-শক্তিক আহ্বান কৰে আৰু তেওঁ তৎক্ষণাৎ প্ৰকট হয়। বিষ্ণুক দেখা মাত্ৰ দেৱীৰ নয়ন দিৱ্যভাৱে বিস্তৃত হয়; সেইবাবে তেওঁ ‘বিশালাক্ষী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ তাতেই শত্রুনাশিনী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত সোমেশ্বৰ আৰু দৈত্যসূদনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ‘উমা-দ্বয়’ যুগল উপাসনা আৰু তীৰ্থদৰ্শনৰ ক্ৰম—প্ৰথমে সোমেশ্বৰ, তাৰ পিছত শ্ৰীদৈত্যসূদন—বিধান কৰা হয়। মাঘ মাহৰ তৃতীয়া তিথিত বিশেষ পূজাৰ কথা কোৱা হৈছে। ফলত বংশপৰম্পৰাত সন্তানহীনতা দূৰ হয়, স্বাস্থ্য-সুখ স্থিৰ থাকে, আৰু নিত্যভক্তৰ মঙ্গল-সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে পাপক্ষয় হয় আৰু ধৰ্মবৃদ্ধি ঘটে।
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
অধ্যায় ৬২ত ঈশ্বৰে ললিতাৰ সাপেক্ষে পূব দিশত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত (দশ-ধন্বন্তৰ) অৱস্থিত দেবপ্ৰিয় তৃতীয় পবিত্ৰ ‘চত্বৰ’ৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। ক্ষেত্ৰ-ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে ঈশ্বৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা অতি শক্তিশালী দেৱীক ‘ক্ষেত্ৰ-দূতী’, ‘মহাৰৌদ্ৰী’ আৰু ‘ৰুদ্ৰশক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে। দেৱী ভূতগণৰ সৈতে জীৰ্ণ ঘৰ, উদ্যান, প্ৰাসাদ, অট্টালিকা, পথ আৰু সকলো চৌমাথাত বিচৰণ কৰে আৰু ৰাতি ক্ষেত্ৰৰ মধ্যভাগ পাহৰা দিয়ে। মহানৱমীৰ দিনা নাৰী বা পুৰুষে বিধিপূৰ্বক নানা উপচাৰে দেৱীৰ পূজা কৰিব লাগে বুলি বিধান আছে। এই মাহাত্ম্য পাপনাশক আৰু সমৃদ্ধিদায়ক; দেৱী প্ৰসন্ন হ’লে ইষ্টফল প্ৰদান কৰে। তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল কামনা কৰা লোকসকলে তাত দম্পতীক ভোজন কৰোৱাব লাগে বুলিও উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—যোগেশ্বৰীৰ দক্ষিণে অল্প দূৰত অৱস্থিত ভৈৰৱেশ্বৰ তীৰ্থলৈ গমন কৰা। তাত থকা লিঙ্গক সৰ্বপাপনাশক আৰু দিব্য ঐশ্বৰ্যদাতা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পূৰ্বকথাৰ জৰিয়তে তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য স্থাপন কৰা হয়—দৈত্যবিনাশৰ উদ্দেশ্যে দেৱীয়ে কাৰ্য আৰম্ভ কৰোঁতে ভৈৰৱক আহ্বান কৰি নিজৰ দূত ৰূপে নিয়োগ কৰিছিল। সেই কাৰণে দেৱী ‘শিৱদূতী’ আৰু পাছত ‘যোগেশ্বৰী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; দেৱীৰ উপাধি আৰু স্থানীয় ভূগোলৰ সংযোগো প্ৰকাশ পায়। য’ত ভৈৰৱ দূতসেৱাত নিয়ুক্ত হৈছিল, সেই ঠাইৰ লিঙ্গ ‘ভৈৰৱেশ্বৰ’ নামে খ্যাত হয়; ভৈৰৱে নিজেই প্ৰতিষ্ঠা কৰি দেৱ আৰু দৈত্য উভয়ে পূজা কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কাৰ্ত্তিক মাহত বিধিপূৰ্বক ভক্তিৰে পূজা কৰিলে, অথবা ছয় মাহ নিৰন্তৰ আৰাধনা কৰিলে, ভক্তে ইষ্টফল লাভ কৰে।
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পূব দিশত, পাঁচ ধনু দূৰত অৱস্থিত এক বিশেষ তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে। সেই স্থান ‘লক্ষ্মীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, যি দাৰিদ্ৰ্য আৰু অমঙ্গল নাশকাৰী বুলি কীৰ্তিত। কাহিনী অনুসাৰে দৈত্যবধৰ পিছত দেবী লক্ষ্মীক তাত আনিছিল আৰু দেবীয়ে নিজে প্ৰতিষ্ঠাকৰ্ম সম্পন্ন কৰি ‘লক্ষ্মীশ্বৰ’ নাম স্থাপন কৰিছিল। তাৰ পিছত শ্ৰীপঞ্চমীৰ দিনা বিধিপূৰ্বক ভক্তিৰে লক্ষ্মীশ্বৰৰ পূজা কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—উপাসকৰ ওপৰত লক্ষ্মীৰ কৃপা অবিচ্ছিন্ন থাকে; সি লক্ষ্মীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয় আৰু মন্বন্তৰ পৰ্যন্ত দীঘলীয়া সময় সমৃদ্ধি-সৌভাগ্য লাভ কৰে। ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ চৌষট্টিতম অধ্যায়।
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত থকা ৱাডৱেশ্বৰ-লিঙ্গলৈ তীৰ্থযাত্ৰী যাব লাগে। স্থানটো পবিত্ৰ ভূ-সম্পৰ্কৰ সূত্ৰে নিৰ্দিষ্ট—লক্ষ্মীশৰ উত্তৰত আৰু বিশালাক্ষীৰ দক্ষিণত—যাতে যাত্ৰাৰ পথ সহজে বুজা যায়। তাৰ পাছত উৎপত্তিৰ কাৰণ কোৱা হৈছে: কাম (কৃতস্মৰ) দগ্ধ হোৱাৰ সময়ত ৱাডৱা-অগ্নিয়ে এটা পৰ্বত সমতল কৰিলে; সেই প্ৰসঙ্গতে ৱাডৱে তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, সেয়ে স্থানটো মহাশক্তিসম্পন্ন বুলি খ্যাত। ভক্তে বিধিমতে পূজা কৰি শংকৰক দশবাৰ স্নান/অভিষেক কৰিব লাগে। তাত বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক দধি (দই) দান কৰিলে অগ্নিলোকপ্ৰাপ্তি আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ পূৰ্ণ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত বিশালাক্ষীৰ উত্তৰ দিশত ওচৰত অৱস্থিত অতি প্ৰভাৱশালী লিঙ্গ ‘অৰ্ঘ্যেশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই লিঙ্গ দেবতা আৰু গন্ধৰ্বসকলে পূজা কৰা, অতি ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনীত বাডবানল (সমুদ্ৰাগ্নি) ধাৰণ কৰা দেৱীৰ আগমন স্মৰণ কৰা হয়। তেওঁ প্ৰভাসলৈ আহি মহোদধি দেখি বিধি অনুসাৰে প্ৰথমে সাগৰক অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰে; তাৰ পিছত এক মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি যথাবিধি পূজা সম্পন্ন কৰে আৰু স্নানাৰ্থে সাগৰত প্ৰৱেশ কৰে। প্ৰথমে অৰ্ঘ্য দিয়া আৰু তাৰ পিছত প্ৰভুৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বাবে এই লিঙ্গ ‘অৰ্ঘ্যেশ/অৰ্ঘ্যেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; ইয়াক পাপপ্ৰণাশক বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। যি ভক্তে পঞ্চামৃতৰে লিঙ্গস্নান কৰাই নিয়মমতে পূজা কৰে, সি সাত জন্মলৈকে বিদ্যা লাভ কৰে, শাস্ত্ৰৰ যোগ্য আচার্য হয় আৰু সংশয় নিবারণ কৰিব পৰা জ্ঞানী হয়। এইটো প্ৰভাসখণ্ডৰ এই অংশৰ ৬৬তম অধ্যায়।
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
এই অধ্যায়ত শিৱে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ‘কামেশ্বৰ’ নামৰ এক বিশেষ মহালিঙ্গ আছে। ই দৈত্যসূদনৰ পশ্চিম দিশত, সাত ধনু-প্ৰমাণৰ ভিতৰত অৱস্থিত বুলি দিশ-নিৰ্দেশ দিয়া হয় আৰু পূৰ্বে কামদেৱে এই লিঙ্গ পূজা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়; সেয়ে তীৰ্থযাত্ৰীক তাত গমন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ কৰা হয়। কথাত শিৱৰ তৃতীয় নয়নৰ অগ্নিত কামদেৱ দগ্ধ হোৱা প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰোৱা হয়। তাৰ পাছত ‘অনঙ্গ’ (দেহহীন) অৱস্থাৰ স্মৃতি ধৰি কামদেৱে সহস্ৰ বছৰ মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰি পুনৰ কামনা-সৃষ্টিৰ সামৰ্থ্য লাভ কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই লিঙ্গ পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধ, সৰ্বপাপ-নাশক আৰু সৰ্বাভীষ্ট-ফলদায়ক। মাধৱ (বৈশাখ) মাহৰ শুক্লপক্ষ ত্ৰয়োদশীত বিধিপূৰ্বক কামেশ্বৰ পূজা কৰাৰ বিধান আছে; তাৰ ফলত সৰ্বকামসিদ্ধি, সমৃদ্ধি আৰু নাৰীৰ সৌভাগ্য/আকৰ্ষণ বৃদ্ধি আদি ফল পুৰাণীয় ভাষাত উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
অধ্যায় ৬৮ শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপ। ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সোমেশৰ পূব দিশত অৱস্থিত এক মহাশক্তিসম্পন্ন তপোবনৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰে। দেৱী পূৰ্বজন্মত শ্যামবৰ্ণা আছিল আৰু গোপনে “কালী” বুলি কোৱা হৈছিল; তপস্যাৰে “গৌৰী” হ’বলৈ ব্ৰত-নিশ্চয় কৰি প্ৰভাসলৈ যায়। তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰে; সেই লিঙ্গ “গৌৰীশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। একপদে স্থিতি, গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি, বৰষাত ভিজি থকা, শীতত জলশয়ন আদি ঘোৰ তপস্যাৰে তেওঁৰ দেহ গৌৰবৰ্ণ হয়—নিয়মবদ্ধ ভক্তিৰ ফল হিচাপে এই ৰূপান্তৰ বৰ্ণিত। তাৰ পিছত শিৱে বৰ প্ৰদান কৰে আৰু দেৱীয়ে ফলশ্ৰুতি কয়: তাত দৰ্শনে শুভ সন্তান, দাম্পত্য-সৌভাগ্য আৰু বংশবৃদ্ধি লাভ হয়; সংগীত-নৃত্য অৰ্পণ কৰিলে দুর্ভাগ্য দূৰ হয়; প্ৰথমে লিঙ্গপূজা কৰি পাছত দেৱীপূজা কৰিলে পৰম গতি/সিদ্ধি মেলে। ব্ৰাহ্মণক দান, সন্তানলাভৰ বাবে নাৰিকল দান, দীঘলীয়া সৌভাগ্যৰ বাবে ৰঙা বত্তিৰ সৈতে ঘিঁউৰ দীপদান আদি বিধান আছে। ওচৰৰ তীৰ্থস্নান পাপহৰ, শ্ৰাদ্ধে পিতৃকল্যাণ হয়, আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণ ভক্তিগীত-নৃত্যসহ পালন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। শেষত ঋতুসন্ধিতো দেৱীৰ নিত্য সান্নিধ্য আৰু বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত দেৱীসন্নিধিত এই অধ্যায় পাঠ-শ্ৰৱণ চিৰমঙ্গলদায়ী বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত দেৱী–ঈশ্বৰৰ ধৰ্মসংবাদৰ মাধ্যমে ‘গৌৰীশ্বৰ’ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য আৰু পাপনাশক ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দেৱীয়ে সোধে—প্ৰসিদ্ধ গৌৰীশ্বৰ লিঙ্গ ক’ত অৱস্থিত আৰু তাৰ পূজাৰ ফল কি? ঈশ্বৰে ইয়াক পাপক্ষয়কাৰী মাহাত্ম্য বুলি কৈ গৌৰীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক খ্যাত তপোবনৰ বিৱৰণ দিয়ে; ধনু এককত ইয়াক পৰিধি/বৃত্তাকাৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। সেই পুণ্যভূমিত দেৱীক একপদে তপস্যাৰত বুলি কোৱা হয় আৰু লিঙ্গৰ স্থান দিশানিৰ্দেশসহ—অলপ উত্তৰলৈ, ঈশান কোণত, দূৰত্বৰ সংকেতসহ—নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। পিছত উপাসনাৰ প্ৰভাৱ কোৱা হয়—ভক্তিভাৱে লিঙ্গপূজা, বিশেষকৈ কৃষ্ণাষ্টমীত, পাপমোচন কৰে। দানধৰ্মকো আচাৰৰ অংগ ধৰা হৈছে: গোদান, যোগ্য ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান, আৰু বিশেষকৈ অন্নদান—দোষশমনলৈ। শেষত দৃঢ় প্ৰায়শ্চিত্ত-ফলশ্ৰুতি—ঘোৰ পাপীয়েও এই লিঙ্গৰ দৰ্শনমাত্ৰে পাপৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
এই অধ্যায়ত দিৱ্য সংলাপৰ মাজেৰে ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে—আগ্নেয় দিশত গৌৰীৰ তপোবনত বিশ ধনু দূৰত অৱস্থিত পৰম পুণ্য বৰুণেশ্বৰ-লিঙ্গ দৰ্শন কৰিবলৈ। তীৰ্থৰ উৎপত্তিৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত—পূৰ্বে কুম্ভজ (অগস্ত্য)য়ে সাগৰৰ জল পান কৰাত জলাধিপতি বৰুণ ক্ৰোধ আৰু তাপত পীড়িত হয়। প্ৰাভাসক্ষেত্ৰক ঘোৰ তপস্যাৰ উপযুক্ত বুলি জানি সি কঠিন তপ কৰে, মহালিঙ্গ স্থাপন কৰি যুত বছৰ ধৰি ভক্তিভাৱে পূজা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ নিজৰ গঙ্গাজলেৰে শূন্য হোৱা সাগৰ পুনৰ পূৰ্ণ কৰে আৰু বৰুণক বৰ প্ৰদান কৰে; তেতিয়াৰ পৰা সাগৰসমূহ সদায় পৰিপূৰ্ণ থাকে আৰু সেই লিঙ্গ ‘বৰুণেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। পাছত ফলশ্ৰুতি আৰু বিধি—বৰুণেশ্বৰ দৰ্শনমাত্ৰে সকলো তীৰ্থফল লাভ হয়; অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশী তিথিত দধি (দই)ৰে লিঙ্গাভিষেক কৰিলে বৈদিক উৎকৰ্ষ আৰু বিদ্যাবৃদ্ধি হয়। তাত স্নান, জপ, বলি, হোম, পূজা, স্তোত্ৰ, নৃত্য আদি অক্ষয় ফলদায়ক; বিভিন্ন জনশ্ৰেণী আৰু দেহাৱস্থাৰ লোকৰ বাবেও ই মোক্ষোপকাৰক বুলি কোৱা হৈছে। তীৰ্থফল আৰু স্বৰ্গলাভ কামনা কৰাসকলে স্বৰ্ণপদ্ম, মুক্তা আদি দান কৰিবলৈ প্ৰশংসিত।
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত এক পবিত্ৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ই বৰুণেশ্বৰাৰ দক্ষিণ দিশত, তিন ধনুৰ দূৰত্বত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। বৰুণৰ পত্নী উষা স্বামীৰ সৈতে জড়িত দুখত ব্যাকুল হৈ মহাঘোৰ তপস্যা কৰে আৰু তাতেই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সেই লিঙ্গ ‘উষেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। উষেশ্বৰ লিঙ্গক সৰ্বসিদ্ধি প্ৰদানকাৰী আৰু সৰ্বসিদ্ধিৰে পূজিত বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে। ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু মহাপাপৰ ভাৰ বহন কৰা লোকেও পৰম গতি লাভ কৰিব পাৰে—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। বিশেষকৈ নাৰীৰ বাবে ই সৌভাগ্যফলদায়ক আৰু দুখ-দৌৰ্ভাগ্য নাশক বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে সংক্ষিপ্তভাৱে ধৰ্মসম্মত আচাৰ-উপদেশ দিয়ে। একে তীৰ্থতে ‘জলবাস’ নামে প্ৰসিদ্ধ বিঘ্নেশ গণেশৰ দৰ্শন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; এই দৰ্শনে বিঘ্ন নাশ কৰে আৰু সকলো কাৰ্যত সিদ্ধি দিয়ে বুলি কোৱা হয়। উৎপত্তি-কাৰণত উল্লেখ আছে—তপস্যা নিৰ্বিঘ্ন হ’বলৈ বৰুণে জলজাত উপহাৰেৰে ভক্তিভাৱে গণপতিক পূজা কৰিছিল। চতুৰ্থী তিথিত তৰ্পণ কৰি গন্ধ, পুষ্প আৰু মোদকৰে পূজা কৰাৰ বিধান আছে; যথাভক্তি-যথাশক্তি অনুসাৰে অৰ্পণ কৰিলে গণাধিপ সন্তুষ্ট হয়—এই শিক্ষাই মূল।
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ তত্ত্বময় সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এক সূক্ষ্ম তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথচিত্র দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰে দেৱীক কুমাৰেশ্বৰ মন্দিৰলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু তাত থকা লিঙ্গক মহাপাতক-নাশক, অতি প্ৰভাৱশালী বুলি বৰ্ণনা কৰে। বৰুণ আৰু নৈঋত দিশৰ উল্লেখ আৰু গৌৰী-তপোবন আদি চিহ্নৰ সহায়ত মন্দিৰৰ অৱস্থান স্পষ্ট কৰি পবিত্ৰ ভূগোলক যাত্ৰাযোগ্য কৰি তোলা হৈছে। উৎপত্তিকথাত কোৱা হয় যে মহান তপস্যাৰ পাছত ষণ্মুখ (কুমাৰ/স্কন্দ) এই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; ইয়াৰ দ্বাৰা নাম আৰু মহিমাৰ প্ৰামাণ্য ব্যাখ্যা পোৱা যায়। তাৰ পাছত পুণ্যফলৰ তুলনা দিয়া হৈছে—অন্য ঠাইত মাহ-মাহ উপাসনাৰ ফল, ইয়াত বিধিপূৰ্বক এক দিনৰ কুমাৰেশ্বৰ পূজাতেই লাভ হয়। কাম, ক্ৰোধ, লোভ, ৰাগ আৰু মাত্সৰ্য ত্যাগ কৰা আৰু একবাৰ পূজাতেও ব্ৰহ্মচৰ্য/সংযম গ্ৰহণ কৰাটো নৈতিক শর্ত বুলি কোৱা হৈছে। শেষত যথাবিধি পূজাই যাত্ৰাৰ যথাৰ্থ ফল প্ৰদান কৰে বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত পৰম পবিত্ৰ শাকল্যেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যাবলৈ দিশা আৰু দূৰত্বৰ চিহ্নসহ উপদেশ দিয়ে। এই লিঙ্গ “সৰ্বকামদ” বুলি কীৰ্তিত। ৰাজর্ষি শাকল্যই মহাতপস্যা কৰি মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিলে; প্ৰসন্ন দেৱতা তাত লিঙ্গৰূপে প্ৰকট/প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে সাত জন্মৰ পাপ সূৰ্যোদয়ত অন্ধকাৰ নাশ হোৱাৰ দৰে নাশ পায়। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত দুধেৰে শিৱাভিষেক, আৰু গন্ধ-পুষ্পাদি ক্ৰমোপচাৰে পূজা কৰাৰ বিধান আছে; সম্পূৰ্ণ তীৰ্থফল কামনা কৰোঁতাসকলৰ বাবে স্বৰ্ণদানৰো প্ৰশংসা কৰা হৈছে। চাৰিযুগৰ চাৰিনাম—কৃতত ভৈৰৱেশ্বৰ, ত্ৰেতাত সাৱৰ্ণিকেশ্বৰ (সাৱৰ্ণি মনুৰ সৈতে সম্পৰ্ক), দ্বাপৰত গালৱেশ্বৰ (ঋষি গালৱৰ সৈতে সম্পৰ্ক), আৰু কলিত শাকল্যেশ্বৰ (মুনি শাকল্যই অণিমাদি সিদ্ধি লাভ কৰা)। ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ পৰিধি অষ্টাদশ ধনু পৰ্যন্ত; তাৰ ভিতৰত থকা সৰু জীৱসমূহো মোক্ষযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে। তাতৰ জল সৰস্বতী-সদৃশ পবিত্ৰ, আৰু দৰ্শনক মহাযজ্ঞৰ ফলৰ সমান ধৰা হৈছে। সোমপৰ্বত লিঙ্গৰ ওচৰত এক মাহ অঘোৰজপ আৰু ঘৃতহোম কৰিলে, মহাপাপীৰো “উত্তম সিদ্ধি” লাভ হয় বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি আছে। লিঙ্গ “কামিক”; অঘোৰ তাৰ মুখ আৰু ভৈৰৱ-প্ৰাধান্যৰ বাবে পূৰ্বে ভৈৰৱেশ্বৰ নাম প্ৰসিদ্ধ আছিল, কলিযুগত শাকল্যেশ্বৰ নাম স্থিৰ হৈছে।
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত শাকলকলেশ্বৰ/কলকলেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে বৰ্ণনা কৰিছে। লিঙ্গৰ অৱস্থান, পাপ-নাশক খ্যাতি, আৰু যুগানুসাৰে নামচতুষ্টয় কোৱা হৈছে—কৃতযুগত কামেশ্বৰ, ত্ৰেতাত পুলহেশ্বৰ, দ্বাপৰত সিদ্ধিনাথ, আৰু কলিত নাৰদেশ; লগতে ‘কলকল’ ধ্বনিৰ আধাৰত ‘কলকলেশ্বৰ’ নামৰ শব্দব্যুৎপত্তিও ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰথম নামকথাত সৰস্বতী সাগৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত দেৱগণৰ আনন্দত উঠা ‘কলকল’ কোলাহলক নামৰ কাৰণ বুলি কোৱা হয়। দ্বিতীয় কাহিনিত নাৰদৰ ঘোৰ তপস্যা, লিঙ্গৰ ওচৰত পৌণ্ডৰীক যজ্ঞ, বহু ঋষিক আহ্বান, আৰু দক্ষিণাৰ বাবে অহা স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত নাৰদে মূল্যবান বস্তু নিক্ষেপ কৰি বিবাদ উচটোৱা—ইয়াক দৰিদ্ৰ কিন্তু বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলে নিন্দা কৰে—এই কলহ/গোলৰ পৰা ‘কলকলেশ্বৰ’ নাম প্ৰসিদ্ধ হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, লিঙ্গস্নান কৰি ত্ৰিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিলে ৰুদ্ৰলোক লাভ হয়; সুগন্ধ-ফুলে পূজা কৰি যোগ্য পাত্ৰক স্বৰ্ণদান কৰিলে পৰম পদ প্ৰাপ্তি হয়।
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
অধ্যায় ৭৬ ঈশ্বৰৰ উপদেশৰূপে সংক্ষিপ্ত ধৰ্ম-আচাৰ বৰ্ণনা কৰে। দেবদেৱৰ ওচৰত, সোমেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ পৰিসৰত অৱস্থিত অতি পুণ্যপ্ৰদ দুটা লিঙ্গৰ কথা কোৱা হৈছে; এই লিঙ্গদ্বয় লাকুলীশে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি গ্ৰন্থে জনায়। এই যুগ্ম-ধাম ‘লাকুলেশ্বৰ’ নামে খ্যাত আৰু দৰ্শনৰ বাবে ‘অনুত্তম’ বুলি প্ৰশংসিত। শাস্ত্ৰ মতে কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই জন্ম-মৰণৰ সীমালৈ বিস্তৃত পাপ ক্ষয় হয়। ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত উপবাস আৰু ৰাত্ৰি-জাগৰণ পালন কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে। ক্ৰম—প্ৰথমে মূৰ্তিমন্ত লাকুলীশৰ পূজা, তাৰ পিছত দুটা লিঙ্গক পৃথক পৃথকভাৱে বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি ক্ৰমে স্তুতি-মন্ত্ৰ পাঠ। ফলশ্ৰুতি হিচাপে মহেশ্বৰে বাস কৰা পৰম ধাম লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ক’লে যে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত পূৰ্বে উল্লেখ কৰা স্থানৰ দক্ষিণ দিশে, বেছি দূৰ নহয়, উত্তংকেশ্বৰ নামৰ এক অতি উত্তম পুণ্যতীৰ্থ আছে। সেই দিশলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ তেওঁ নিৰ্দেশ দিয়ে, যাতে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ যাত্ৰাপথ আৰু ক্ৰম স্পষ্ট হয়। এই শিৱস্থান মহাত্মা ভক্ত উত্তংকে নিজে ভক্তিৰে স্থাপন কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। যি তীৰ্থযাত্ৰী সুশান্তচিত্তে তাত দৰ্শন কৰে, স্পৰ্শ কৰে আৰু বিধিপূৰ্বক ভক্তিৰে পূজা কৰে, সি সকলো কল্মষ/পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—এই ফলশ্ৰুতি। ই স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰভাস খণ্ডত উত্তংকেশ্বৰ-মাহাত্ম্য বিষয়ক ৭৭তম অধ্যায়।
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—আগ্নেয় দিশত, ‘পাঁচ ধনু’ পৰিমিত সীমাৰ ভিতৰত অৱস্থিত বৈশ্বানৰেশ্বৰ দেৱতাৰ ওচৰলৈ যোৱা। এই দেৱতা দৰ্শন আৰু স্পৰ্শ—দুয়োটাৰে দ্বাৰা পাপঘ্ন, অশুচি-নাশক বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত এটা শিক্ষামূলক কাহিনী—এবাৰ এটা শুক (টিয়া) ৰাজপ্ৰাসাদত বাহ সাজি নিজৰ সঙ্গিনীৰ সৈতে দীঘলীয়া সময় থাকিল। ভক্তিৰ বাবে নহয়, বাহৰ আসক্তিৰ বাবে সিহঁতে নিয়মিত প্ৰদক্ষিণা কৰিছিল; কালান্তৰে দুয়ো মৃত্যু বৰণ কৰিলে। সেই স্থানৰ মহিমাত সিহঁতে জাতিস্মৰ হৈ পুনর্জন্মত লোপামুদ্ৰা আৰু অগস্ত্য ৰূপে খ্যাতি লাভ কৰিলে। পূৰ্বদেহ স্মৰণ কৰি অগস্ত্য এটা গাথা কয়—যি বিধিপূৰ্বক প্ৰদক্ষিণা কৰি বহ্নীশ (অগ্নিপতি) দৰ্শন কৰে, সি যশ পায়; মই পূৰ্বে পোৱা দৰে। শেষত বিধান—ঘৃতস্নানে দেৱক স্নান কৰাই, নিয়মানুসাৰে পূজা কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে যোগ্য ব্ৰাহ্মণক সোণ দান কৰিব। ইয়াৰ ফলত তীৰ্থফল সম্পূৰ্ণ হয়; ভক্ত বহ্নিলোকলৈ গৈ অক্ষয় কাল আনন্দ কৰে।
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত পূজ্য লকুলীশ/লকুলীশ্বৰক স্মৰণ কৰাই তেওঁৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। দেৱতাৰ স্থান পশ্চিম দিশত, ‘ধনুষাং সপ্তকে’ পৰিমাণ দূৰত্বত বুলি কোৱা হৈছে। তেওঁৰ ৰূপ শান্ত আৰু মঙ্গলদায়ক; সকলো প্ৰাণীৰ বাবে পাপঘ্ন (পাপনাশক) বুলি স্পষ্ট উল্লেখ আছে, আৰু এই মহাপুণ্য ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ প্ৰাকট্য/অৱতৰণৰ ভাবো সংযোগ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত লকুলীশৰ তপস্যা আৰু আচার্য-স্বৰূপ প্ৰকাশ পায়—তেওঁ তীব্ৰ তপ কৰে, শিষ্যসকলক দীক্ষা দিয়ে, আৰু ন্যায়-ৱৈশেষিকসহ নানা শাস্ত্ৰ পুনঃপুনঃ উপদেশ দি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে। শেষত ভক্তসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; কাৰ্ত্তিক মাহ আৰু উত্তৰায়ণ কালত ইয়াৰ বিশেষ ফলপ্ৰদতা উল্লেখ আছে। যোগ্য ব্ৰাহ্মণক বিদ্যাদান/বিদ্যাপ্ৰদান কৰিবলৈও উপদেশ দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ কুলত পুনঃপুনঃ শুভ জন্ম, বুদ্ধি আৰু ঐশ্বৰ্য লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশৰূপে গৌতমেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিছে। পূব দিশত পাপনাশক ‘গৌতমেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে; দৈত্যসূদনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পশ্চিম দিশৰ এক চিহ্নৰ প্ৰসংগত তাৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে আৰু ‘পাঁচ ধনু’ পৰিসৰৰ ভিতৰত বুলি স্থানমাপো উল্লেখ আছে। এই তীৰ্থ সৰ্বকামদ—সকলো অভিলাষ পূৰণকাৰী বুলি বৰ্ণিত। কাৰণকথাত মদ্ৰৰাজ শল্যই ঘোৰ তপস্যা কৰি মহেশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰিছিল আৰু তাৰ ফলতেই ইয়াত পূজাৰ পৰম্পৰা প্ৰতিষ্ঠিত হয় বুলি কোৱা হৈছে। আন ভক্তসকলেও একেদৰে বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে—এয়া সাধাৰণ নিয়ম হিচাপে উল্লেখিত। চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত লিঙ্গক দুধে স্নাপন কৰি, তাৰ পাছত সুগন্ধি জল আৰু উৎকৃষ্ট পুষ্পেৰে নিয়মবদ্ধ ভক্তিসহ পূজা কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে; ইয়াৰ ফলত অশ্বমেধ-সম পুণ্য লাভ হয়। শেষত কোৱা হৈছে—বাক্, মন আৰু কৰ্মে কৰা পাপ কেৱল এই লিঙ্গৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই নাশ হয়।
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ অনন্য পৱিত্ৰতা বৰ্ণনা কৰে। ই বৈষ্ণৱ ‘যৱাকাৰ’ (যৱৰ আকৃতিৰ) তীৰ্থভূমি, যাৰ দিশাসীমা স্পষ্টভাৱে নিৰ্দিষ্ট। কোৱা হৈছে যে ইয়াত কৰা কৰ্ম—ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত দেহত্যাগ, দান, হোম, মন্ত্ৰজপ, তপস্যা, ব্ৰাহ্মণভোজন—সাত কল্পলৈকে অক্ষয় পুণ্য প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত সাধনাৰ বিধি দিয়া হয়: ভক্তিসহ উপবাস, চক্ৰতীৰ্থত স্নান, কাৰ্ত্তিক দ্বাদশীত স্বৰ্ণদান, দীপদান, পঞ্চামৃতাভিষেক, একাদশীৰ ৰাতি জাগৰণ ভক্তিগীত-নৃত্যাদিৰ সৈতে, আৰু চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত পালন। পাছত কাহিনীত দেৱতাসকলৰ স্তৱত প্ৰসন্ন বিষ্ণুৱে দানৱনাশৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰি প্ৰভাসত সিহঁতক অনুসৰণ কৰে আৰু চক্ৰেৰে সংহাৰ কৰি ‘দৈত্যসূদন’ নাম প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত এই ক্ষেত্ৰত দৰ্শন-পূজাই পাপনাশ আৰু মঙ্গলময় জীৱনৰ ফল দিয়ে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
এই অধ্যায়ত দেৱীয়ে ঈশ্বৰক “চক্ৰতীৰ্থ”ৰ অৰ্থ, স্থান আৰু মহিমা বিষয়ে সুধে। ঈশ্বৰে দেৱ–অসুৰ সংঘাতৰ পুৰাবৃত্তান্ত ক’লে—হৰি (বিষ্ণু) দানৱ বধ কৰি ৰক্তলিপ্ত সুদৰ্শনচক্ৰ যি ঠাইত ধুইছিল, সেই ঠাই পৱিত্ৰ হৈ “চক্ৰতীৰ্থ” ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। তাত অসংখ্য উপতীৰ্থৰ নিবাস আছে বুলি কোৱা হৈছে, আৰু একাদশী তথা সূৰ্য/চন্দ্ৰগ্ৰহণকালত বিশেষ ফলপ্ৰদতা বৰ্ণিত। ইয়াত স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থস্নানৰ সমষ্টিগত ফল লাভ হয়, আৰু ইয়াত দিয়া দান অপৰিমেয় ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। নিৰ্দিষ্ট পৰিমাপসহ এই অঞ্চলক বিষ্ণুক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; কল্পভেদে কোটিতীৰ্থ, শ্ৰীনিধান, শতধাৰা, চক্ৰতীৰ্থ আদি নামো উল্লেখ আছে। তপস্যা, বেদাধ্যয়ন, হোম, শ্ৰাদ্ধ আৰু প্ৰায়শ্চিত্তসদৃশ ব্ৰত ইয়াত পালন কৰিলে অন্য স্থানতকৈ বহু গুণ পুণ্য বৃদ্ধি পায়। শেষত ফলশ্ৰুতিত এই তীৰ্থ পাপনাশক, কামনা-পূৰক, কঠিন জন্মস্থিতিতো উদ্ধাৰক, আৰু ইয়াত মৃত্যু হ’লে উত্তম গতি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ব দিশত অৱস্থিত যোগেশ্বৰী দেৱীৰ উৎপত্তি আৰু পূজা-বিধিৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ৰূপান্তৰ-শক্তিৰে মহিষাসুৰ ত্ৰিলোকক আতংকিত কৰে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই এক অনুপম কন্যা সৃষ্টি কৰে; সি ঘোৰ তপস্যা কৰে। নাৰদ সি দেখা পাই মোহিত হয়, কিন্তু কুমাৰী-ব্ৰত ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰত্যাখ্যাত হৈ মহিষাসুৰৰ ওচৰলৈ গৈ তাইৰ বৰ্ণনা কৰে। মহিষাসুৰে তপস্বিনী কন্যাক বিবাহৰ বাবে বলপূৰ্বক বাধ্য কৰিব খোজে; দেৱী হাঁহে, আৰু তাইৰ শ্বাসৰ পৰা অস্ত্ৰধাৰিণী নাৰী-ৰূপ উদ্ভৱ হৈ অসুৰসেনা ধ্বংস কৰে। শেষত দেৱীয়ে যুদ্ধত মহিষাসুৰক দমন কৰি শিৰচ্ছেদসহ বধ কৰে; দেৱতাসকলে স্তৱ কৰি তেওঁক বিদ্যা-অবিদ্যা, জয়, ৰক্ষা আৰু সৰ্বশক্তিৰূপে মানে। দেৱতাসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰে যে দেৱী এই ক্ষেত্ৰতেই চিৰস্থায়ীভাৱে বাস কৰক আৰু ভক্তসকলক বৰ দান কৰক। তাৰ পিছত আশ্বিন শুক্লপক্ষৰ উৎসৱবিধি কোৱা হৈছে—নৱমীত উপবাস আৰু দৰ্শনে পাপক্ষয়, আৰু প্ৰাতে পাঠে নিৰ্ভয়তা লাভ। ৰাতি প্ৰতিষ্ঠিত খড়্গৰ বিস্তৃত পূজা—মণ্ডপ, হোম, শোভাযাত্ৰা, জাগৰণ, নৈবেদ্য, বলি, দিকপাল আদি শক্তিলৈ অৰ্পণ, আৰু ৰাজৰথে যোগেশ্বৰীৰ প্ৰদক্ষিণ—বৰ্ণিত। শেষত সাধকসকলক, বিশেষকৈ ক্ষেত্ৰবাসী ব্ৰাহ্মণসকলক, ৰক্ষাৰ আশ্বাস দি এই উৎসৱক বিঘ্ননাশক, মঙ্গলময় আৰু সামূহিক ধৰ্মানুষ্ঠান বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে তেওঁ পূব দিশত অৱস্থিত আদিনাৰায়ণ হৰিৰ ওচৰলৈ যাব—যি ‘পাদুকা-আসন’ত বিৰাজমান সৰ্বপাপহৰ আৰু জগত্পাৱন। তাৰ পিছত কৃতযুগৰ কাহিনী: মেঘবাহন নামৰ প্ৰবল দানৱে এনে বৰ লাভ কৰিছিল যে যুদ্ধত কেৱল বিষ্ণুৰ পাদুকাৰ দ্বাৰাইহে তাৰ মৃত্যু হ’ব; সেই বৰবলে সি দীৰ্ঘকাল জগতক পীড়া দি ঋষি-আশ্ৰম ধ্বংস কৰি ফুৰে। স্থানচ্যুত ঋষিসকলে গৰুড়ধ্বজ কেশৱৰ শৰণ লৈ বিষ্ণুৰ জগত্কাৰণত্ব, উদ্ধাৰশক্তি আৰু নাম-স্মৰণৰ পাৱন মহিমা গাই বিস্তৃত স্তৱ কৰে। ভগবান বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ কাৰণ সোধে; ঋষিসকলে লোকক নিৰ্ভয় কৰিবলৈ দানৱনাশৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। বিষ্ণুৱে মেঘবাহনক আহ্বান কৰি শুভ পাদুকাৰে তাৰ হৃদয়ত প্ৰহাৰ কৰি বধ কৰে আৰু সেই স্থানতে পাদুকা-আসনত প্ৰতিষ্ঠিত থাকে। শেষত ব্ৰতফল কোৱা হৈছে—একাদশীত এই ৰূপৰ পূজাই অশ্বমেধ-সম যজ্ঞফল দিয়ে, আৰু দর্শন মহাদান, বিশেষকৈ বৃহৎ গোদান-সম বুলি তুলনা কৰা হৈছে। কলিযুগত আশ্বাস: যাৰ হৃদয়ত আদিনাৰায়ণ প্ৰতিষ্ঠিত, তাৰ দুঃখ কমে আৰু পুণ্য বাঢ়ে; একাদশীত, বিশেষকৈ ৰবিবাৰ-সংযোগত, স্নান-পূজাই ‘ভৱবন্ধন’ৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। শ্ৰৱণফল পাপনাশক আৰু দাৰিদ্ৰ্যহৰ।
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
এই অধ্যায়ত দেবী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ মাধ্যমে সান্নিধ্য তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য, উৎপত্তি, স্থান আৰু স্নানাদি কৰ্মৰ ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দেবীয়ে সোধে—কুৰুক্ষেত্ৰ-সম্পৰ্কিত পূজ্য মহানদী কেনেকৈ ইয়াত প্ৰভাসত সন্নিহিত হ’ল, আৰু দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্নানৰ ফল কি? ঈশ্বৰে কয়—এই তীৰ্থ অতি মঙ্গলময় আৰু পাপনাশক; কেৱল দৰ্শন-স্পৰ্শতেই কল্যাণ হয়, আৰু আদিনাৰায়ণৰ পশ্চিম দিশত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত ইয়াৰ অৱস্থান। তাৰ পিছত কাহিনী—জৰাসন্ধৰ ভয়ত বিষ্ণুৱে যাদৱসকলক প্ৰভাসলৈ আনিছে আৰু বাসস্থানৰ বাবে সমুদ্ৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। পৰ্বকালত ৰাহুৱে সূৰ্য গ্ৰাস কৰা গ্ৰহণসময়ত বিষ্ণুৱে যাদৱসকলক আশ্বাস দি সমাধিত প্ৰৱেশ কৰি, ভূমি ভেদি এক শুভ জলধাৰা প্ৰকাশ কৰে; সেয়া মহাপ্ৰবাহ হৈ স্নানৰ বাবে বয়। গ্ৰহণকালত তাত স্নান কৰিলে যাদৱসকলে কুৰুক্ষেত্ৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে। বিধিবৃদ্ধি ৰূপে কোৱা হৈছে—গ্ৰহণকাল স্নানে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ সম্পূৰ্ণ ফল; ষড়ৰসসহ ব্ৰাহ্মণভোজন কৰিলে পুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি; হোম আৰু মন্ত্রজপত প্ৰতিটো আহুতি/প্ৰতিটো জপত ‘কোটি-গুণ’ ফল; স্বৰ্ণদান আৰু আদিদেৱ জনাৰ্দনৰ পূজা প্ৰশংসিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শুনিলেই পাপ নাশ হয়।
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ দক্ষিণ ভাগত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গ ‘পাণ্ডৱেশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পাণ্ডৱসকলৰ অজ্ঞাতবাস আৰু বনবাসৰ সময়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে তেওঁলোকে প্ৰভাসলৈ আহে। সোমপৰ্বণীৰ দিনা তীৰত পাঁচ পাণ্ডৱে ক্ৰমে বিধিপূৰ্বক লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; মাৰ্কণ্ডেয় আদি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ ঋত্বিজ নিযুক্ত হয়, বেদমন্ত্ৰোচ্চাৰণসহ অভিষেক সম্পন্ন হয় আৰু গোধনাদি দান দিয়া হয়। ঋষিসকল সন্তুষ্ট হৈ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে—যি পাণ্ডৱ-প্ৰতিষ্ঠিত পাণ্ডৱেশ্বৰক ভক্তিভাৱে পূজা কৰে, সি দেৱতা আৰু অন্যান্য দিব্য/অমানৱ শ্ৰেণীতেও পূজ্য হয়; তাৰ পুণ্য অশ্বমেধ যজ্ঞসম। সন্নিহিতা কুণ্ডত স্নান কৰি বিশেষকৈ মাঘমাহত পাণ্ডৱেশ্বৰ পূজা কৰিলে মহাফল লাভ হয় আৰু শেষত পুৰুষোত্তমৰ সৈতে তাদাত্ম্যৰ কথা কোৱা হৈছে; কেৱল দৰ্শনেও পাপক্ষয় বহু গুণ বৃদ্ধি পায়। লিঙ্গক বৈষ্ণৱ-ৰূপে উল্লেখ কৰি শৈৱ তীৰ্থত বৈষ্ণৱ সমন্বয়ো দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰভিত্তিক একাদশ ৰুদ্ৰ-যাত্ৰাৰ বিধিনিষ্ঠ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰে কয়—যি তীৰ্থযাত্ৰী শ্ৰদ্ধাৰে যাত্ৰা সম্পূৰ্ণ কৰে, তেওঁ সংক্রান্তি, অয়ন-পরিবর্তন, গ্ৰহণ আৰু অন্য শুভ তিথিত বিশেষকৈ, নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমে একাদশ ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰিব লাগে। ইয়াত ৰুদ্ৰ-নামৰ দুটা সম্পৰ্কিত তালিকা দিয়া হৈছে—এটা প্ৰাচীন নামাৱলী (অজৈকপাদ, অহিৰ্বুধ্ন্য আদি) আৰু আনটো কলিযুগীয় নামাৱলী (ভূতেশ, নীলৰুদ্ৰ, কপালী, বৃষবাহন, ত্ৰ্যম্বক, ঘোৰ, মহাকাল, ভৈৰৱ, মৃত্যুঞ্জয়, কামেশ, যোগেশ)। দেৱীয়ে একাদশ লিঙ্গ-পূজাৰ ক্ৰম, মন্ত্ৰ, সময় আৰু স্থানভেদসহ অধিক বিস্তাৰ বিচাৰে। ঈশ্বৰে ব্যাখ্যা কৰে—দহ ৰুদ্ৰ দহ বায়ুৰ (প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান, ব্যান, নাগ, কূৰ্ম, কৃকল, দেৱদত্ত, ধনঞ্জয়) সৈতে যুক্ত, আৰু একাদশ আত্মাস্বৰূপ; সেয়ে বাহ্য আচাৰ অন্তৰ্দেহ-তত্ত্বৰ সৈতে সংযোগ পায়। ব্যৱহাৰিক যাত্ৰাপথ সোমনাথৰ পৰা আৰম্ভ; প্ৰথম স্থান ভূতেশ্বৰ (সোমেশ্বৰ আদিদেৱ) বুলি নিৰ্দেশিত। ৰাজোপচাৰ, পঞ্চামৃত অভিষেক, সদ্যোজাত মন্ত্ৰে অর্চনা, তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণা আৰু নমস্কাৰ বিধেয়। “ভূতেশ্বৰ” নামৰ তাত্ত্বিক ব্যাখ্যাত ২৫ তত্ত্বৰ কাঠামোত ভূতজাল-অধিপত্য বুজোৱা হৈছে; তত্ত্বজ্ঞানক মোক্ষৰ হেতু আৰু ভূতেশৰুদ্ৰ-উপাসনাক অক্ষয় মুক্তিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ মহাদেৱীক তীৰ্থ-নিৰ্দেশ দিয়ে—ভূতেশৰ উত্তৰত অৱস্থিত ‘দ্বিতীয়’ নীলৰুদ্ৰৰ পবিত্ৰ স্থান, যাৰ দূৰত্ব ধনুষৰ ‘ষোড়শ’ মাপৰে সূচিত। তাত যাত্ৰীয়ে মহালিঙ্গক বিধিপূৰ্বক স্নান কৰাই, ঈশ-মন্ত্ৰেৰে পূজা কৰি, কুমুদ আৰু উৎপল ফুল অৰ্পণ কৰিব; তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণা আৰু নমস্কাৰ কৰিব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে এই আচৰণে ৰাজসূয় যজ্ঞসম পুণ্য দিয়ে; আৰু সম্পূৰ্ণ যাত্ৰাফল কামনা কৰোঁতাসকলে বৃষ (বেল) দান কৰিব লাগিব। শেষত ‘নীলৰুদ্ৰ’ নামৰ কাৰণ বৰ্ণিত—অঞ্জনবৰ্ণ অন্ধকাৰ দানৱ ‘আন্তক’ক বধ কৰাৰ স্মৃতি আৰু নাৰীৰ ৰোদনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ দেৱতা নীলৰুদ্ৰ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। এই মাহাত্ম্য পাপনাশক; দৰ্শনকামী ভক্তসকলে শ্ৰদ্ধাৰে শুনি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
এই অধ্যায়ত দেৱীৰ প্ৰতি ঈশ্বৰৰ তাত্ত্বিক উপদেশ ৰূপে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ৰুদ্ৰ-ক্রমত কপালীশ্বৰক “তৃতীয় ৰুদ্ৰ” বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে। শিৱে ব্ৰহ্মাৰ পঞ্চম মস্তক ছেদন কৰাৰ কাহিনী কয়; তাৰ পিছত সেই কপাল তেওঁৰ হাতত লেগি থাকে—ইয়াক কাপালিক পৰিচয়ৰ কাৰণ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। শিৱ সেই কপালসহ প্ৰভাসলৈ আহি ক্ষেত্ৰৰ মধ্যভাগত দীৰ্ঘকাল অৱস্থান কৰি অতি দীঘল সময়ধৰি লিঙ্গৰ পূজা কৰে; ফলত স্থান আৰু লিঙ্গ দুয়োৰে পৱিত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তীৰ্থৰ স্থান-নিৰ্দেশো দিয়া হৈছে—বুধেশ্বৰৰ পশ্চিমে আৰু “ধনুষৰ সপ্তক” মাপৰ উল্লেখে, যি তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে ভিতৰুৱা দিশা-সংকেত। শিৱে ত্ৰিশূলধাৰী ৰক্ষক আৰু বহু গণ নিযুক্ত কৰি দুষ্টভাৱৰ পৰা তীৰ্থ ৰক্ষাৰ বিধান কৰে। একাগ্ৰ শ্ৰদ্ধাৰে পূজা, বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান, আৰু তৎপুৰুষ-সম্পৰ্কিত মন্ত্রবিধি অনুসৰণৰ কথা কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—লিঙ্গদৰ্শনমাত্ৰে জন্মসঞ্চিত পাপ নাশ হয়; স্পৰ্শ আৰু দৰ্শনৰ বিশেষ মহিমাও উল্লেখিত। শেষত প্ৰভাসৰ কপালী (তৃতীয় ৰুদ্ৰ)ৰ পাপনাশক মাহাত্ম্য সংক্ষেপে উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত পৰম পুণ্যময় ৰুদ্ৰধাম—বৃষভেশ্বৰ কল্পলিঙ্গ—ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দেৱতাসকলৰ প্ৰিয় আৰু মঙ্গলদায়ক এই লিঙ্গ কল্পভেদে বিভিন্ন নামে প্ৰসিদ্ধ: পূৰ্ব কল্পত ব্ৰহ্মাৰ দীঘলীয়া আৰাধনা আৰু সৃষ্টিৰ উদ্ভৱৰ কাৰণে ‘ব্ৰহ্মেশ্বৰ’; পৰৱৰ্তী কল্পত ৰজা ৰৈৱতৰ জয়-সমৃদ্ধিৰ হেতু হৈ ‘ৰৈৱতেশ্বৰ’; তৃতীয় কল্পত ধৰ্মে বৃষভ-ৰূপে (শিৱবাহন-ৰূপে) পূজা কৰি সান্নিধ্য/সায়ুজ্যৰ বৰ লাভ কৰাত ‘বৃষভেশ্বৰ’; আৰু বৰাহকল্পত ৰজা ইক্ষ্বাকুৱে ত্ৰিকাল নিয়মিত পূজাৰে ৰাজ্য আৰু বংশবৃদ্ধি লাভ কৰাত ‘ইক্ষ্বাক্বীশ্বৰ’ নামে খ্যাত। ক্ষেত্ৰৰ দিশাভিত্তিক বিস্তাৰ ধনু-পরিমাপে কোৱা হৈছে আৰু তাত স্নান, জপ, বলি, হোম, পূজা, স্তোত্ৰ আদি কৰিলে ফল অক্ষয় হয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত শক্তিশালী ফলশ্ৰুতি—লিঙ্গৰ ওচৰত ব্ৰহ্মচৰ্যসহ ৰাতি জাগৰণ, ভক্তিৰে নৃত্য-গীতাদি সেৱা, ব্ৰাহ্মণভোজন, বিশেষকৈ মাঘ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি আৰু অষ্টমী/চতুৰ্দশীত পূজা কৰিলে মহাপুণ্য লাভ হয়। ইয়াৰ ফল ‘তীৰ্থ-অষ্টক’—ভৈৰৱ, কেদাৰ, পুষ্কৰ, দ্ৰুতিজঙ্গম, বাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, মহাকাল, নৈমিষ—ৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাত পিণ্ডদান পিতৃতৃপ্তিকৰ, আৰু দধি, ক্ষীৰ, ঘৃত, পঞ্চগব্য, কুশোদক আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যে লিঙ্গাভিষেক মহাপাপশোধক আৰু বৈদিক মৰ্যাদা দানকাৰী বুলি বৰ্ণিত। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ পণ্ডিত-অপণ্ডিত সকলোৰে কল্যাণকাৰী বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
ঈশ্বৰে দেৱীক অবিনাশী ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে—যি ৰুদ্ৰসকলৰ ভিতৰত পঞ্চম আৰু আদ্য দিৱ্য স্বৰূপ বুলি বৰ্ণিত। অধ্যায়ত তীৰ্থৰ পবিত্ৰ ভূগোল স্পষ্ট কৰা হৈছে: সাম্বপুৰৰ ওচৰত, পূৰ্বযুগ-সম্পৰ্কীয় শিখাণ্ডীশ্বৰৰ উল্লেখ, আৰু কাষতে কপালিকা-স্থানত লিঙ্গৰূপ কপালেশ্বৰ—যাৰ দৰ্শন আৰু স্পৰ্শে দোষ-পাপ নাশ হয়। তাৰ পৰা নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত উত্তৰ-পূব দিশে ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ অৱস্থিত, সৰ্বহিতকাৰী আৰু ইষ্টফলদাতা বুলি কোৱা হৈছে। গুৰু নামৰ ঋষিয়ে ঘোৰ তপস্যা কৰে, দিৱ্য নিয়মে ত্ৰ্যম্বক মন্ত্র জপ কৰে আৰু দিনে তিনিবাৰ শংকৰৰ পূজা কৰে। শিৱৰ কৃপাৰে তেওঁ দিৱ্য ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি তীৰ্থৰ নাম প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সান্নিধ্য, পূজা আৰু মন্ত্রজপে পাপক্ষয়; বামদেৱ মন্ত্রসহ ভক্তিয়ে দোষমুক্তি; আৰু চৈত্র শুক্ল চতুৰ্দশীৰ ৰাতি জাগৰণ কৰি পূজা, স্তৱ, পাঠ কৰিলে বিশেষ ফল লাভ হয়। শেষত সম্পূৰ্ণ তীৰ্থফল কামনাকাৰীৰ বাবে গোদান বিধান আৰু এই মাহাত্ম্য পুণ্যপ্ৰদ, পাপনাশক বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে অঘোৰেশ্বৰ মহাত্ম্য আৰু উপাসনা-বিধি সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে। অঘোৰেশ্বৰক “ষষ্ঠ লিঙ্গ” বুলি কোৱা হৈছে আৰু তাৰ ‘বক্ত্ৰ’ ৰূপে ভৈৰৱৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ আছে। তীৰ্থখন ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰৰ ওচৰত অৱস্থিত, কলিযুগৰ দোষ-কল্মষ নাশক আৰু মহাপুণ্যদায়ক স্থান বুলি কোৱা হৈছে। ভক্তিসহ স্নান আৰু পূজাৰ ক্ৰমবিধান দিয়া হৈছে; তাত কৰা আৰাধনা মেরুদান আদি মহাদানৰ সমান ফল প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হয়। দক্ষিণামূর্তি-ভাবত তাত দিয়া অৰ্ঘ্য/দান অক্ষয় ফলদায়ক হয় বুলিও উল্লেখ আছে। অঘোৰেশ্বৰৰ দক্ষিণ দিশত কৰা শ্রাদ্ধে পিতৃসকলক দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত কৰে; ইয়াৰ মহিমা গয়া-শ্রাদ্ধ আৰু অশ্বমেধৰ ওপৰতো উচ্চ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। যাত্ৰাদানত অল্প স্বৰ্ণদানো মহাফলদায়ক, আৰু সোমাষ্টমীৰ ওচৰত ব্রহ্মকূর্চ ব্ৰত মহা প্ৰায়শ্চিত্ত সাধে বুলি বিধান আছে। শেষত এই মহাত্ম্য শ্ৰৱণে পাপনাশ আৰু অভীষ্টসিদ্ধি হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
ঈশ্বৰে দেবীক উপদেশ দিয়ে কয়—অঘোৰেশৰ পৰা অলপ উত্তৰে, বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত অৱস্থিত মহাকালেশ্বৰ লিঙ্গলৈ গমন কৰিব লাগে; ই পাপ-নাশক তীৰ্থ। অধ্যায়ত যুগানুসাৰে নাম-ইতিহাস কোৱা হৈছে—কৃতযুগত ই ‘চিত্ৰাঙ্গদেশ্বৰ’ নামে স্মৰণীয়, আৰু কলিযুগত ‘মহাকালেশ্বৰ’ নামে প্ৰশংসিত। ৰুদ্ৰক কালৰূপ আৰু সূৰ্যকো গ্ৰাস কৰিব পৰা বিশ্বতত্ত্ব হিচাপে বৰ্ণনা কৰি, বিশ্বচিন্তনক ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। প্ৰাতঃকালে ষড়াক্ষৰ মন্ত্রেৰে পূজা কৰাৰ বিধান আছে। কৃষ্ণাষ্টমীত ঘীৰ সৈতে মিশ্ৰিত গুগ্গুলু যথাবিধি ৰাত্ৰিকৰ্মত অৰ্পণ কৰি বিশেষ ব্ৰত পালন কৰিলে মহাফল লাভ হয়; ভৈৰৱে অপৰাধৰ বাবে বিস্তৰ ক্ষমা দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। দানত ধেনুদানক মুখ্য কৰি, ই পিতৃবংশ উন্নত কৰে বুলি উল্লেখ আছে; লগতে দেৱতাৰ দক্ষিণ ভাগত শতৰুদ্ৰীয় পাঠ পিতৃ-মাতৃ দুয়ো বংশৰ উদ্ধাৰৰ বাবে উপকাৰী। উত্তৰায়ণ সময়ত ঘৃতকম্বল অৰ্পণ কৰিলে কঠোৰ পুনর্জন্মৰ দুঃখ শমে। ফলশ্ৰুতিত সমৃদ্ধি, অনিষ্টনিবাৰণ আৰু জন্মে জন্মে ভক্তিৰ দৃঢ়তা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে; শেষত চিত্ৰাঙ্গদৰ পূৰ্বপূজাৰ ফলত এই ক্ষেত্ৰৰ খ্যাতি বিস্তাৰ পালে বুলি সমাপ্তি।
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
অধ্যায় ৯৪ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভৈৰৱেশ্বৰ সম্পৰ্কে সংক্ষিপ্ত তত্ত্ব আৰু আচারবিধি বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে—অগ্নিকোণৰ ওচৰত, দিশা-চিহ্ন আৰু দূৰত্ব/মাপৰ স্পষ্ট নিৰ্দেশসহ উল্লেখিত মহাভৈৰৱেশ্বৰ মন্দিৰলৈ গমন কৰিবলৈ। তাত অৱস্থিত লিঙ্গ সৰ্বকামপ্ৰদ, দাৰিদ্ৰ্য আৰু দুর্ভাগ্য নাশক বুলি কীৰ্তিত। পূৰ্বযুগত ই ‘চণ্ডেশ্বৰ’ নামেৰে পৰিচিত আছিল; চণ্ড নামৰ এক গণে দীঘলীয়া সময় পূজা কৰাত সেই নাম স্মৃতিত স্থিৰ হৈ ৰ’ল বুলি কোৱা হৈছে। শান্তচিত্তে দৰ্শন আৰু স্পৰ্শ কৰিলে পাপক্ষয় হয় আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়—এই কথা বিশেষভাৱে উল্লেখ আছে। ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত উপবাস আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণ (প্ৰজাগৰ) কৰিলে মহেশ্বৰৰ পৰম ধাম প্ৰাপ্তি হয়। বাক্, মন আৰু কৰ্মজনিত দোষ লিঙ্গদৰ্শনে নাশ পায়; লগতে তিল, সোণ আৰু বস্ত্ৰ দান পণ্ডিতক দিব লাগে—অশুচিতা দূৰ কৰি তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল সিদ্ধ কৰিবলৈ। শেষত ভৈৰৱৰ বিশ্বতাত্ত্বিক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে—প্ৰলয়কালত ৰুদ্ৰে ভৈৰৱৰূপ ধৰি জগত সংহাৰ/সংকোচ কৰে; সেয়েহে তীৰ্থনামৰ ভিত্তি মহাজাগতিক কৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত। এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলে ঘোৰ পাপৰ পৰাও মুক্তি আৰু মোক্ষফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত বিশেষ লিঙ্গ ‘মৃত্যুঞ্জয়েশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য উপদেশৰূপে বৰ্ণনা কৰিছে। দিশা-চিহ্ন আৰু ধনু-পরিমাপৰ সহায়ত মন্দিৰৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰি কোৱা হৈছে যে কেৱল দর্শন আৰু স্পৰ্শমাত্ৰেই ই পাপঘ্ন। পূৰ্বযুগত এই স্থান ‘নন্দীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল; তাত নন্দিন নামৰ এক গণে ঘোৰ তপস্যা কৰি মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিত্য পূজা কৰিছিল। মহামৃত্যুঞ্জয় মন্ত্রজপে দেৱতা প্ৰসন্ন হৈ তাক গণেশত্ব, সামীপ্য আৰু মুক্তিসদৃশ ফল দান কৰে। তাৰ পিছত লিঙ্গপূজাৰ বিধি ক্ৰমে কোৱা হৈছে—দুধ, দই, ঘী, মধু আৰু আখৰ ৰসেৰে অভিষেক; কুঙ্কুমলেপন; কৰ্পূৰ, উশীৰ, কস্তূৰীসাৰ, চন্দন আৰু পুষ্পাৰ্পণ; ধূপ আৰু অগৰু; সামৰ্থ্য অনুসাৰে বস্ত্ৰ; দীপসহ নৈবেদ্য আৰু শেষত নমস্কাৰ। অন্তত বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদানৰ বিধান আছে; ফলশ্ৰুতিত জন্মফল, সৰ্বপাপক্ষয় আৰু ইষ্টসিদ্ধিৰ কথা ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
এই অধ্যায়ত দেৱী আৰু ঈশ্বৰৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰধৰ্মী ধৰ্মতাত্ত্বিক সংলাপ বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে প্ৰথমে কামেশ্বৰৰ উত্তৰে ৰতীশ্বৰৰ স্থান দিশ‑দূৰতাৰ চিহ্নে নিৰ্দেশ কৰি কয়—কেৱল দর্শন আৰু পূজাই সাত জন্মৰ পাপ নাশ কৰে আৰু গৃহভংগ/অশান্তি দূৰ কৰে। তাৰ পিছত দেৱীয়ে সেই তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু “ৰতীশ্বৰ” নামৰ কাৰণ সুধে। ঈশ্বৰে কাহিনী কয়—ত্রিপুৰাৰি শিৱে মনসিজ কামক দগ্ধ কৰাৰ পিছত ৰতীয়ে সেই ঠাইতে দীঘলীয়া তপস্যা কৰে; অঙ্গুষ্ঠাগ্ৰে থিয় হৈ বহু কাল তপস্যা কৰোঁতে ভূমিৰ পৰা এক মাহেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। আকাশবাণীয়ে ৰতীক লিঙ্গপূজাৰ আদেশ দিয়ে আৰু কামৰ সৈতে পুনৰ্মিলনৰ বৰ দিয়ে। ৰতীৰ তীব্ৰ পূজাৰ ফলত কাম পুনৰ লাভ হয় আৰু সেই লিঙ্গ “কামেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; ৰতীয়ে কয় যে ভৱিষ্যতে যিয়ে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব সিয়ে ইষ্টসিদ্ধি আৰু শুভগতি লাভ কৰিব। শেষত চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত পূজাক বিশেষ মঙ্গলদায়ক আৰু কামনা‑পূৰণকাৰী বুলি ফলশ্ৰুতিৰূপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ বায়ু-ভাগত, কামেশৰ ওচৰত “সাত ধনু” পৰিমিত সীমাৰ ভিতৰত অৱস্থিত মহাপ্ৰভাৱশালী যোগেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপ নাশ হয়; পূৰ্বযুগত ইয়াৰ নাম ‘গণেশ্বৰ’ আছিল। কাহিনী অনুসাৰে অসংখ্য শক্তিমান গণে প্ৰভাসক মাহেশ্বৰ ক্ষেত্ৰ বুলি জানি তাত আহি, যোগ-নিয়মসহ সহস্ৰ দিব্যবছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰে। তেওঁলোকৰ ষড়ঙ্গ-যোগত প্ৰসন্ন হৈ বৃষধ্বজ শিৱে সেই লিঙ্গক ‘যোগেশ্বৰ’ নাম দি যোগফলপ্ৰদ বুলি স্থিৰ কৰে। যি ব্যক্তি বিধিপূৰ্বক ভক্তিসহ যোগেশ্বৰক পূজা কৰে, সি যোগসিদ্ধি আৰু স্বৰ্গীয় আনন্দ লাভ কৰে; এই পূজা সোণৰ মেৰু দান আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী দানতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। ফল সম্পূৰ্ণতাৰ বাবে বৃষভ-দানৰ বিধানও উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত প্ৰভাসত নিবাস কৰা ‘একাদশ ৰুদ্ৰ’ক সদায় পূজা-ৱন্দনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়; ৰুদ্ৰৈকাদশ কাহিনী শুনিলে ক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ণ পুণ্য লাভ হয়, আৰু তেওঁলোকক নাজানাটো নিন্দনীয়। শেষত কোৱা হৈছে—সোমেশ্বৰ পূজাৰ পাছত শতৰুদ্ৰীয় পাঠ কৰিলে সকলো ৰুদ্ৰৰ পুণ্য লাভ হয়। এই উপদেশক ৰহস্য, পাপশমনকাৰী আৰু পুণ্যবর্ধক বুলি অধ্যায়ে উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
এই অধ্যায়ত দেৱী সোধে—সেই লিঙ্গ ‘পৃথ্বীশ্বৰ’ কিয় কোৱা হয় আৰু পাছত ‘চন্দ্ৰেশ্বৰ’ নামে কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল। ঈশ্বৰে পাপ-প্ৰণাশিনী কাহিনী কৈ জনায় যে এই লিঙ্গ পূৰ্ব যুগ/মন্বন্তৰসমূহৰ পৰা খ্যাত আৰু প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত দিশা-দূৰত্বৰ নিৰ্দেশসহ স্থিত। দৈত্যভাৰৰ পীড়াত পৃথিৱী গোৰূপ ধৰি ঘূৰি ফুৰি প্ৰভাসক্ষেত্ৰত উপস্থিত হৈ লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ সংকল্প কৰে। সি শতবছৰ কঠোৰ তপস্যা কৰে; ৰুদ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ আশ্বাস দিয়ে যে বিষ্ণুৱে দৈত্যসকলক অপসাৰণ কৰিব আৰু এই লিঙ্গ ‘ধাৰিত্ৰী/পৃথ্বীশ্বৰ’ নামে খ্যাত হ’ব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ তৃতীয়াত পূজা মহাযজ্ঞফলসম, পৰিসৰ মোক্ষদায়ক, আৰু তাত অনিচ্ছাকৃত মৃত্যু হলেও পৰম গতি লাভ হয়। তাৰ পাছত বৰাহকল্পৰ কাহিনী: দক্ষৰ শাপত চন্দ্ৰ ৰোগাক্ৰান্ত হৈ পৃথিৱীত পতিত হয়, সাগৰৰ ওচৰৰ প্ৰভাসত আহি পৃথ্বীশ্বৰক সহস্ৰ বছৰ আৰাধনা কৰে। তাতে সি পুনৰ দীপ্তি আৰু শুদ্ধি লাভ কৰে আৰু লিঙ্গ ‘চন্দ্ৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে অশুচিতা দূৰ হয় আৰু স্বাস্থ্য বৃদ্ধি পায় বুলি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসখণ্ডত সোমেশৰ ওচৰত চক্ৰধৰ (সুদৰ্শনধাৰী বিষ্ণু) আৰু দণ্ডপাণি (শৈৱ গণেশ্বৰ/ৰক্ষক) একেলগে স্থিত হোৱাৰ কাৰণৰ তীৰ্থমাহাত্ম্য ক’লে। কাহিনী পৌণ্ড্ৰক বাসুদেৱ নামৰ মোহগ্ৰস্ত ৰজাৰ পৰা আৰম্ভ হয়; সি বিষ্ণুৰ চিহ্ন অনুকৰণ কৰি কৃষ্ণক চক্ৰ আদি আয়ুধ ত্যাগ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। ভগৱান হৰিয়ে তাৰ ভণ্ডামি প্ৰকাশ কৰিবলৈ কাশীতেই সুদৰ্শন প্ৰয়োগ কৰি পৌণ্ড্ৰক আৰু কাশীৰাজক বধ কৰে। কাশীৰাজৰ পুত্ৰই শংকৰক আৰাধনা কৰি ভয়ংকৰ কৃত্যা লাভ কৰে, যি দ্বাৰকাৰ ফালে ধাৱিত হয়। বিষ্ণুৱে সুদৰ্শন এৰি তাক শমায়; কৃত্যা কাশীলৈ পলাই শংকৰৰ শৰণ বিচাৰে। দিৱ্য আয়ুধৰ সংঘাতে লোকক্ষয়ৰ আশংকা বাঢ়িলে বিষ্ণু প্ৰভাসত কালভৈৰৱ/সোমেশ সন্নিধিলৈ আহে। দণ্ডপাণিয়ে সংযমৰ উপদেশ দিয়ে—চক্ৰ পুনৰ নিক্ষেপ কৰিলে ব্যাপক অনৰ্থ হ’ব; হৰিয়ে সেই বচন মানি দণ্ডপাণিৰ কাষতে চক্ৰধৰ ৰূপে তাতেই অৱস্থান কৰে। শেষত পূজাবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি—প্ৰথমে দণ্ডপাণি, তাৰ পিছত হৰিক ক্ৰমে পূজা কৰিলে ভক্ত পাপৰূপী কবচৰ পৰা মুক্ত হৈ শুভ গতি লাভ কৰে। কিছুমান চন্দ্ৰতিথি, উপবাস আৰু ব্ৰতক বিঘ্ননাশ আৰু মোক্ষাভিমুখ পুণ্যৰ বাবে বিশেষকৈ উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাসখণ্ডত ‘সাম্বাদিত্য-মাহাত্ম্য’ৰ ধাৰা আৰম্ভ হয়। ঈশ্বৰে দেৱীক উত্তৰ আৰু বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশলৈ ইঙ্গিত কৰি কয় যে সাম্বে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সূৰ্যস্বৰূপ ‘সাম্বাদিত্য’ প্ৰসিদ্ধ। সেই অঞ্চলৰ তিনিটা মুখ্য সূৰ্যস্থান—মিত্ৰবন, মুণ্ডীৰ আৰু তৃতীয় প্ৰভাসক্ষেত্ৰ—বুলিও তেওঁ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত দেৱীয়ে সোধে—সাম্ব কোন আৰু নগৰখন কিয় তেওঁৰ নামত পৰিচিত? ঈশ্বৰে কয়—সাম্ব বাসুদেৱৰ পৰাক্ৰমশালী পুত্ৰ, জাম্বৱতীৰ সন্তান; পিতৃশাপৰ ফলত তেওঁৰ কুষ্ঠৰোগ হয়। কাৰণকথাত দুৰ্বাসা ঋষি দ্বাৰাৱতীত আহে; যৌৱন আৰু ৰূপৰ গৰ্বত সাম্বে তেওঁৰ তপস্বী ৰূপক হাৱ-ভাৱ আৰু আচৰণেৰে উপহাস কৰি অপমান কৰে। তাতে ক্ৰুদ্ধ দুৰ্বাসাই শাপ দিয়ে—শীঘ্ৰে সাম্ব কুষ্ঠত আক্ৰান্ত হ’ব। এই অধ্যায়ে তপস্বীৰ প্ৰতি বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাৰ ধৰ্মশিক্ষা স্থাপন কৰি, আগলৈ সাম্বে সূৰ্যোপাসনা গ্ৰহণ কৰা আৰু লোকহিতাৰ্থে সূৰ্যপ্ৰতিষ্ঠাৰ পটভূমি গঢ়ি তোলে।
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত আচৰণ, তাৰ ফল আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত-ভক্তিৰ সৈতে জড়িত ধৰ্মোপদেশমূলক কাহিনী বৰ্ণিত। নাৰদ দ্বাৰাৱতীত উপস্থিত হৈ যাদৱসকলৰ ৰাজসভাৰ পৰিৱেশ লক্ষ্য কৰে; সাম্বৰ অবিনয়েই ঘটনাৰ সূত্ৰপাত কৰে। মদ্য আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিৰ ফলত মনোযোগ কেনেকৈ অস্থিৰ হয় সেই বিষয়ে নাৰদে প্ৰশ্ন তোলে, আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে চিন্তা কৰি এক পৰীক্ষাসদৃশ ঘটনা ঘটিবলৈ দিয়ে। বিনোদন-ভ্ৰমণৰ সময়ত নাৰদে সাম্বক কৃষ্ণ আৰু অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলৰ সন্মুখলৈ আনে; মত্ততা আৰু উত্তেজনাত সংযম ভাঙি বিশৃঙ্খলা সৃষ্টি হয়। শ্ৰীকৃষ্ণৰ শাপ ইয়াত নীতিগত সতৰ্কবাণী—অবধানভ্ৰংশ, সামাজিক অসুৰক্ষা আৰু অবহেলাৰ কৰ্মফলৰ কথা। কিছুমান নাৰী প্ৰতিশ্ৰুত গতিৰ পৰা পতিত হয় আৰু পাছত দস্যুৰ দ্বাৰা হৰণ হয় বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু মুখ্য ৰাণীসকল স্থৈৰ্য আৰু মৰ্যাদাৰে ৰক্ষিত থাকে। সাম্বো কুষ্ঠৰোগৰ শাপ পায়, আৰু তাতে প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ মুকলি হয়। তেওঁ প্ৰভাসত কঠোৰ তপস্যা কৰি সূৰ্যদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিৰ্দিষ্ট স্তোত্ৰে পূজা কৰে; আৰোগ্যৰ বৰ আৰু আচাৰ-নিয়ম লাভ কৰে। তাৰ পাছত সূৰ্যৰ দ্বাদশ নাম, মাহ অনুসৰি দ্বাদশ আদিত্য, আৰু মাঘ শুক্ল পঞ্চমীৰ পৰা সপ্তমীলৈ ব্ৰতৰ ক্ৰম—কৰবীৰ ফুল আৰু ৰক্তচন্দনে অর্চনা, পূজাবিধি, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু ফলপ্ৰতিজ্ঞা—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি: এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে পাপক্ষয় হয় আৰু স্বাস্থ্যলাভ হয়।
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
এই অধ্যায়ত কণ্টকশোধিনী দেৱীৰ তীৰ্থ-সম্পৰ্কীয় সংক্ষিপ্ত উপদেশ দিয়া হৈছে। ভক্তক উত্তৰ দিশৰ অংশত “দুই ধনু” দূৰত অৱস্থিত দেৱীস্থানলৈ যাবলৈ কোৱা হয়। দেৱীক মহীষঘ্নী, মহাকায়া, ব্ৰহ্মা আৰু দেৱৰ্ষিসকলৰ পূজিতা, আৰু ৰক্ষক-যোদ্ধা স্বৰূপিণী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কাৰণকথাত কোৱা হৈছে—যুগে যুগে দেৱতাক পীড়া দিয়া দানৱীয় শক্তি, যাক ‘দেৱকণ্টক’ বোলা হয়, সেই ‘কাঁটা’সমূহ আঁতৰাই দেৱী শুদ্ধি সাধন কৰে। আশ্বযুজ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ নবমীত পশু-নৈবেদ্য, পুষ্পাৰ্পণ, উৎকৃষ্ট দীপ আৰু ধূপেৰে বিশেষ পূজাৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত উপাসকৰ এক বছৰ শত্রুহীনতা লাভ হয়; আৰু আন্তৰিক ভক্তিৰে দৰ্শন কৰিলে দেৱী পুত্ৰবৎ ৰক্ষা কৰে—বিশেষ তীৰ্থযাত্ৰাত হওক বা নিয়মিত দৰ্শনত। শেষত ইয়াক সংক্ষিপ্ত পাপনাশক মাহাত্ম্য বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ শ্ৰৱণো পৰম ৰক্ষাকাৰী।
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
অধ্যায় ১০৩ প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত কপালেশ্বৰৰ পবিত্ৰতা আৰু নামকৰণৰ কাৰণকথা বৰ্ণনা কৰে। ঈশ্বৰ দেৱীক কয়—উত্তৰ দিশত অৱস্থিত, দেৱগণে পূজিত মহিমান্বিত কপালেশ্বৰলৈ গমন কৰি দৰ্শন কৰা উচিত। তাৰ পিছত কাহিনী দাক্ষযজ্ঞলৈ যায়: ধূলিধূসৰ, কপাল ধাৰণ কৰা এজন তপস্বী তাত উপস্থিত হয়। ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক যজ্ঞভূমিৰ অযোগ্য বুলি ভাবি ক্ৰোধেৰে বাহিৰ কৰি দিয়ে। তেওঁ হাঁহি কপালটো যজ্ঞমণ্ডপত নিক্ষেপ কৰি অন্তৰ্ধান হয়। সেই কপালটো বাৰে বাৰে প্ৰকাশ পায়; পেলাই দিলেও আঁতৰি নাযায়। ঋষিসকলে বিস্মিত হৈ স্থিৰ কৰে—এনে অলৌকিক কাৰ্য কেৱল মহাদেৱেই কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে স্তোত্ৰ, হোম আৰু শতৰুদ্ৰীয় পাঠেৰে শিৱক প্ৰসন্ন কৰে; তেতিয়া শিৱ প্ৰত্যক্ষ হয়। বৰ বিচাৰিলে ব্ৰাহ্মণসকলে অনুৰোধ কৰে—সেই স্থানতে লিঙ্গৰূপে ‘কপালেশ্বৰ’ নামে শিৱ স্থায়ীভাৱে নিবাস কৰক, কিয়নো তাত অসংখ্য কপাল পুনৰ পুনৰ দেখা যায়। শিৱ বৰদান দিয়ে আৰু যজ্ঞ পুনৰ চলি থাকে। কপালেশ্বৰ দৰ্শনৰ ফল অশ্বমেধৰ সমান আৰু পূৰ্বজন্মৰ পাপসহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্তিদায়ক বুলি ফলশ্ৰুতি কয়। মন্বন্তৰভেদে নামান্তৰ (কপালেশ্বৰ; পিছত তত্ত্বেশ্বৰ) উল্লেখ আছে, আৰু শিৱে জাল্ম/বেশধাৰী ৰূপ ধৰি এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য স্থাপন কৰিলে বুলিও কোৱা হৈছে।
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
ঈশ্বৰে দেৱীক দিশানুক্ৰমে তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান ক’বলৈ ধৰিছে—সাধকে প্ৰথমে মহিমাময় কোটীশ্বৰলৈ গমন কৰি, তাৰ উত্তৰত অৱস্থিত কোটীশা (কোটীশ) দৰ্শনো কৰিব লাগে। এই স্থানৰ পৱিত্ৰতা কাপালেশ্বৰ ওচৰত সংঘটিত এক প্ৰাচীন ঘটনাৰে প্ৰতিষ্ঠিত। তাত পাশুপত তপস্বীসকল—ভস্মলিপ্ত, জটাধাৰী, মুঞ্জ-মেখলা পৰিধানকাৰী, সংযমী আৰু ক্ৰোধজয়ী ব্ৰাহ্মণ শিৱযোগী—চাৰিও দিশে ক্ষেত্ৰ বিস্তাৰ কৰি দীঘলীয়া তপস্যা কৰিলে। তেওঁলোকে ‘কোটি’ সংখ্যাত মন্ত্রজপত নিমগ্ন হৈ, কাপালেশৰ কাষত বিধিপূৰ্বক লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে। মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ তেওঁলোকক মুক্তি দান কৰিলে; যিহেতু তাত কোটি ঋষিয়ে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল, সেয়ে সেই লিঙ্গ পৃথিৱীত ‘কোটীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। কোটীশ্বৰক ভক্তিপূৰ্বক পূজা কৰিলে কোটি মন্ত্রজপৰ ফল পোৱা যায়; আৰু এই স্থানত বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান কৰিলে কোটি হোমৰ সমান পুণ্য হয়—এই তীৰ্থযাত্ৰা সম্যক ফলদায়ক বুলিও ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত থকা এটা “গুপ্ত, শ্ৰেষ্ঠ স্থান”ৰ কথা প্ৰকাশ কৰে, যাক সৰ্বতোভাবে পৱিত্ৰ আৰু সৰ্বজন-শুদ্ধিকাৰক বুলি কোৱা হৈছে। তাত থকা দিৱ্য সন্নিধিসমূহ উল্লেখ কৰি তেওঁ কয়—ইয়াত কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই জন্মজনিত ঘোৰ পাপমল ক্ষয় হয় আৰু মুক্তিৰ পথ প্ৰসন্ন হয়। দেৱীয়ে সোধে—অন্যত্র বৃদ্ধৰূপে বৰ্ণিত ব্ৰহ্মাক ইয়াত কিয় “বালৰূপী” বুলি কোৱা হৈছে? লগতে স্থান, সময়, পূজাবিধি আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম কি? ঈশ্বৰে ব্যাখ্যা কৰে—সোমনাথৰ ঈশান্য দিশত ব্ৰহ্মাৰ পৰম আসন আছে; ব্ৰহ্মা আঠ বছৰ বয়সত তাত আহি কঠোৰ তপস্যা কৰে আৰু বৃহৎ বিধি-অনুষ্ঠানসহ সোমনাথলিঙ্গৰ স্থাপন/প্ৰতিষ্ঠাত অংশ লয়। তাৰ পিছত কালগণনাৰ তাত্ত্বিক-প্ৰযুক্তিগত বিৱৰণ আহে—ত্রুটিৰ পৰা মুহূর্তলৈ একক, মাহ-বছৰৰ গঠন, যুগ আৰু মন্বন্তৰৰ মান, মনু আৰু ইন্দ্ৰসকলৰ নাম, আৰু ব্ৰহ্মাৰ মাহত অন্তর্ভুক্ত কল্পসমূহৰ তালিকা; বৰ্তমান কল্প “ৱৰাহ কল্প” বুলি নিৰ্দিষ্ট। শেষত ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–ৰুদ্ৰ ত্ৰয়ৰ ঐক্য আৰু অদ্বৈতভাব প্ৰতিপাদিত—কাৰ্যভেদে শক্তি পৃথক দেখা দিলেও তত্ত্বত একেই; সেয়ে যাত্ৰাফল কামনা কৰা ভক্তে প্ৰথমে ব্ৰহ্মাক সন্মান কৰিব আৰু পন্থদ্বেষ পৰিহাৰ কৰিব।
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
এই অধ্যায়ত দেৱী সোধে—প্ৰভাসক্ষেত্ৰত শিশুৰূপে প্ৰকাশিত পিতামহ (ব্ৰহ্মা), যি অদ্বৈত ব্ৰহ্মস্বরূপ, তেখেতক কেনেকৈ পূজা কৰিব; কোন কোন মন্ত্ৰ আৰু বিধি-নিয়ম প্ৰযোজ্য; আৰু ক্ষেত্ৰত বাস কৰা ব্ৰাহ্মণসকল কিমান প্ৰকাৰৰ, তেখেতসকলৰ নিবাসে কেনেকৈ ক্ষেত্ৰফল লাভ হয়। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—ব্ৰাহ্মণসকল পৃথিৱীত দেৱতাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশ; তেখেতসকলক সন্মান কৰা দেৱপূজাৰ সমান, কিছুমান বাক্যত তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰাহ্মণক পৰীক্ষা কৰা, অপমান কৰা বা আঘাত কৰা নিষিদ্ধ—তেখেত দৰিদ্ৰ, ৰোগী বা শাৰীৰিকভাৱে অক্ষম হ’লেও। হিংসা আৰু লাঞ্ছনাৰ ভয়ংকৰ কুফল বৰ্ণনা কৰি, অন্ন-জল দান আৰু আতিথ্যক সন্মানৰ মুখ্য পথ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত প্ৰভাসত বাস কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিভিন্ন বৃত্তি/জীৱনধাৰাৰ শ্ৰেণীবিভাগ (নামসহ) দিয়া হয়—ব্ৰত, তপস্যা, নিয়ম, ভিক্ষাবৃত্তি বা জীৱিকাৰ ধৰণ আদি লক্ষণ সংক্ষেপে। উপসংহাৰত কোৱা হয়—শীলবান, বেদ-নিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলেই শিশুৰূপ পিতামহৰ যথাৰ্থ উপাসক; মহাপাতকত কলুষিতসকলে সেই পূজাৰ ওচৰ চাপিব নালাগে।
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে বিধি আৰু তত্ত্বৰ সৈতে উপদেশ দিছে। ভক্তিক মানসী, বাচিকী আৰু কায়িকী—এই তিন ৰূপত ভাগ কৰি, তাৰ প্ৰৱণতা লৌকিকী, বৈদিকী আৰু আধ্যাত্মিকী বুলিও পৃথককৈ দেখুওৱা হৈছে। তাৰ পাছত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত বালৰূপী ব্ৰহ্মাৰ বিশেষ পূজা-বিধান বৰ্ণিত—তীৰ্থস্নান, মন্ত্ৰোচ্চাৰণসহ পঞ্চগব্য আৰু পঞ্চামৃত অভিষেক, দেহত ন্যাস-ক্রম, দ্ৰব্যশুদ্ধি, পুষ্প-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য আদি উপচাৰ, লগতে বেদসমূহ আৰু সদ্গুণকো পূজ্য বুলি সন্মান কৰা। কাৰ্ত্তিক মাহত, বিশেষকৈ পূৰ্ণিমাৰ ওচৰত, ৰথযাত্ৰাৰ বিধি কোৱা হৈছে—নগৰবাসীৰ ভূমিকা, আচাৰৰ সাৱধানতা, আৰু অংশগ্ৰহণকাৰী তথা দৰ্শকৰ ফল। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ স্থান-সংযুক্ত নাম/ৰূপৰ দীঘল তালিকা দিয়া হৈছে, যি তীৰ্থ-ভূগোলৰ সূচিৰ দৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয় যে নামশত-স্তোত্ৰ পাঠ আৰু যথাবিধি আচৰণে পাপক্ষয় কৰি মহাপুণ্য প্ৰদান কৰে; প্ৰভাসত পদ্মক-যোগ আদি দুৰ্লভ কাল-যোগৰ বিশেষ মাহাত্ম্যো উল্লেখিত। শেষত মহোৎসৱৰ সময়ত তাত বাস কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে জপ-পাঠৰ অনুশাসন আৰু ভূমিদানসহ নিৰ্দিষ্ট দানবস্তু দানৰ বিধান সুপারিশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
ঈশ্বৰ দেৱীক ক’লে—সোমনাথক্ষেত্ৰৰ ঈশান দিশাভাগত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত বসুসকলৰ এক পৰম লিঙ্গ আছে; সি চতুৰ্মুখ আৰু দেৱতাসকলৰ প্ৰিয়। তাৰ নাম ‘প্ৰত্যূষেশ্বৰ’; ই মহাপাপনাশক, কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। দেৱীয়ে সুধিলে—প্ৰত্যূষ কোন, আৰু লিঙ্গ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল? ঈশ্বৰে বংশকথা বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ দক্ষে নিজৰ কন্যাসকলক ধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিলে; তাত বিশ্বাই আঠ পুত্ৰ জন্ম দিলে—অষ্টবসু: আপ, ধ্ৰুৱ, সোম, ধৰ, অনল, অনিল, প্ৰত্যূষ আৰু প্ৰভাস। পুত্ৰলাভৰ কামনাৰে প্ৰত্যূষ প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ আহি, তাক কামদ পুণ্যক্ষেত্ৰ বুলি জানি মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি, একাগ্ৰ ধ্যানসহ শত দিৱ্যবছৰ তপস্যা কৰিলে। প্ৰসন্ন মহাদেৱে ‘দেৱল’ নামৰ পুত্ৰ দান কৰিলে; তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ যোগী বুলি প্ৰশংসিত; সেয়েহে লিঙ্গ ‘প্ৰত্যূষেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। ইয়াত পূজা কৰিলে নিঃসন্তান লোকেও স্থায়ী বংশধাৰা লাভ কৰে। প্ৰত্যূষকালত (ভোৰবেলা) দৃঢ় ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাজনিতসহ ঘোৰ পাপো নাশ হয়। পূৰ্ণ তীৰ্থফলৰ বাবে বৃষদান বিধেয়, আৰু মাঘ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি জাগৰণক সকলো দান-যজ্ঞৰ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক মহিমাময় অনিলেশ্বৰ তীৰ্থলৈ আগবঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। এই স্থান উত্তৰ দিশত তিন ধনুৰ দূৰত্বত অৱস্থিত বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। তাত থকা লিঙ্গ ‘মহাপ্ৰভাৱ’যুক্ত, আৰু তাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপনাশ হয়। কথাত অনিলক বসুসকলৰ মাজত পঞ্চম বসু বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে মহাদেৱৰ আৰাধনা কৰি শিৱক প্ৰত্যক্ষ কৰাই, বিধিপূৰ্বক লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ঈশৰ শক্তিৰ ফলত তেওঁৰ পুত্ৰ মনোজৱ অতি বলৱান আৰু দ্ৰুতগামী হয়; তাৰ গতি অনুসৰণ কৰাটো অসম্ভৱ বুলি বৰ্ণনা—ই দেৱকৃপাৰ দৃষ্টান্ত। যিয়ে সেই মূৰ্তি/স্থান দৰ্শন কৰে, সি ক্লেশমুক্ত থাকে; অঙ্গবৈকল্য আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ অভাৱসহ মঙ্গলফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। লিঙ্গৰ ওপৰত এটা ফুল অৰ্পণ কৰিলেও সুখ, সৌভাগ্য আৰু সৌন্দৰ্য লাভ হয়। এই পাপনাশক মাহাত্ম্য শুনি অনুমোদন কৰিলে অভীষ্ট সিদ্ধি হয়—এনে ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
ঈশ্বৰে দেৱীক গৌৰী-তপোবনৰ পৰা পশ্চিম দিশে গৈ মহিমাময় প্ৰভাসেশ্বৰ তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ কয় যে এই ক্ষেত্ৰ সাত ধনুৰ পৰিধিৰ ভিতৰত প্ৰসিদ্ধ, আৰু তাত থকা মহালিঙ্গ অষ্টম বসু ‘প্ৰভাস’ৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত। তাৰ পাছত প্ৰভাসৰ সন্তানকামনা, মহালিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা, আৰু ‘আগ্নেয়ী’ নামৰ কঠোৰ তপস্যা—শত দিৱ্য বছৰৰ বাবে—বৰ্ণিত হয়। শেষত ৰুদ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ ইচ্ছিত বৰ প্ৰদান কৰে। প্ৰসঙ্গক্রমে ভুবনা (বৃহস্পতিৰ ভগ্নী) প্ৰভাসৰ পত্নী বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁলোকৰ বংশধাৰাক বিশ্বকৰ্মা—জগতৰ দিৱ্য শিল্পী-সৃষ্টিকৰ্তা—আৰু অতিশয় শক্তিধৰ তক্ষকৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। অন্তত তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে বিধান দিয়া হয়: মাঘ মাহৰ চতুৰ্দশীত সমুদ্ৰ-সঙ্গমত স্নান, শতৰুদ্ৰীয় জপ, সংযম (ভূমিশয়ন, উপবাস), পঞ্চামৃতৰে লিঙ্গাভিষেক, বিধিমতে পূজা, আৰু ইচ্ছা হলে বৃষদান। ইয়াৰ ফল পাপশুদ্ধি আৰু সৰ্বাঙ্গীণ সমৃদ্ধি বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
ঈশ্বৰে দেৱীক পুষ্কৰৰ ওচৰৰ ‘অষ্টপুষ্কৰ’ নামৰ কুণ্ডৰ স্থানীয় মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—অসংযমী লোকৰ বাবে ই দুৰ্লভ, পাপহৰ আৰু মহাপুণ্যদায়ক। তাত ৰামে স্থাপন কৰা ‘ৰামেশ্বৰ’ লিঙ্গৰ কথা কোৱা হৈছে; কেৱল দৰ্শন-पूজনেই প্ৰায়শ্চিত্ত হয় আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে মহাপাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়। দেৱীয়ে বিস্তাৰে সোধে—সীতা-লক্ষ্মণসহ ৰাম কেনেকৈ তাত আহিল আৰু লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ হ’ল। ঈশ্বৰে ৰামকথাৰ পটভূমি কয়—ৰাৱণবধৰ উদ্দেশ্যে অৱতাৰ, তাৰ পিছত ঋষিশাপৰ বাবে বনবাস; যাত্ৰাপথে প্ৰভাসদেশত আগমন। বিশ্ৰামৰ পাছত ৰামে দশৰথক সপোনত দেখে; ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰামৰ্শ লয়। ব্ৰাহ্মণসকলে ইয়াক পিতৃসন্দেশ বুলি ধৰি পুষ্কৰ তীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ বিধান দিয়ে। ৰামে যোগ্য ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ কৰে, লক্ষ্মণক ফল আনিবলৈ পঠায়, সীতাই অৰ্পণসামগ্ৰী সাজে। শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত নিজৰ পিতৃকুলৰ সান্নিধ্য সাক্ষাৎ অনুভৱ কৰি সীতা লাজতে আঁতৰি যায়; সীতাৰ অনুপস্থিতিত ৰাম ক্ষণিক ক্ৰুদ্ধ হয়, পাছত সীতাই কাৰণ কয়—আৰু এই ঘটনাই পুষ্কৰৰ ওচৰত ৰামেশ্বৰ লিঙ্গস্থাপনৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি কোৱা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে পৰম গতি লাভ হয়। বিশেষকৈ দ্বাদশী তিথি আৰু চতুৰ্থী/ষষ্ঠীৰ বিশেষ সংযোগত কৰা শ্ৰাদ্ধ অমিত ফলদায়ক; পিতৃতৃপ্তি বাৰ বছৰলৈ স্থায়ী হয়। অশ্বদানক অশ্বমেধসম পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে। ই প্ৰভাস খণ্ডৰ এই অংশৰ ১১১তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
অধ্যায় ১১২ত ঈশ্বৰে দেৱীক যাত্ৰা-শৈলীত উপদেশ দি, ৰামেশৰ পূৰ্ব দিশে ত্ৰিশ ধনু দূৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ লক্ষ্মণেশ্বৰ তীৰ্থলৈ নিৰ্দেশ কৰে। তাত থকা লিঙ্গটো তীৰ্থযাত্ৰাৰ সময়ত লক্ষ্মণে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছে; ই মহাপাপহৰ আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত। ভক্তিৰ বিধান হিচাপে নৃত্য, গীত, বাদ্যসহ পূজা, হোম আৰু জপ, লগতে ধ্যান-সমাধিত স্থিত হৈ আৰাধনা উল্লেখ আছে; ইয়াৰ ফল ‘পৰমা গতি’ বুলি কোৱা হৈছে। দানবিধিও নিৰ্দিষ্ট—গন্ধ, পুষ্প আদি ক্ৰমে অৰ্পণ কৰি দেৱতাক সন্মান জনাই, যোগ্য দ্বিজক অন্ন, জল আৰু স্বৰ্ণ দান কৰিব লাগে। মাঘ মাহৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে; সেই দিনা স্নান, দান আৰু জপ অক্ষয় ফলদায়ক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত ই প্ৰভাস খণ্ড আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক ক’লে—প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ নৈঋত্য দিশত, ৰামেশ/ৰামেশানৰ ওচৰত ‘জানকীশ্বৰ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ আছে। ই সকলো প্ৰাণীৰ পাপহৰ আৰু একদা জানকী (সীতা) বিশেষভাৱে যাক পূজা কৰিছিল। নাম-ইতিহাসো বৰ্ণিত—আগতে ‘বসিষ্ঠেশ’ নামে খ্যাত, ত্ৰেতাযুগত ‘জানকীশ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, আৰু পাছত ষাঠি হাজাৰ বালখিল্য ঋষিয়ে তাত সিদ্ধি লাভ কৰাত ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ উপাধি পায়। কলিযুগত ইয়াক শক্তিশালী ‘যুগলিঙ্গ’ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰেই ভক্তসকল দুৰ্ভাগ্যজনিত দুখৰ পৰা মুক্ত হয়। স্ত্ৰী-পুৰুষ উভয়ৰ বাবে সমান পূজাবিধান—লিঙ্গস্নান/অভিষেক আদি—নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। বিশেষ অনুশীলনত পুষ্কৰ তীৰ্থত স্নান কৰি নিয়মাচাৰ আৰু সংযত আহাৰৰ সৈতে এক মাহ ধৰি অবিৰত পূজা কৰিলে প্ৰতিদিনৰ পুণ্য অশ্বমেধতকৈও অধিক বুলি ফল কোৱা হৈছে। মাঘ মাহৰ তৃতীয় তিথিত কোনো স্ত্ৰীয়ে কৰা পূজাই তাইৰ বংশলৈকে শোক আৰু দুৰ্ভাগ্য নাশ কৰে। শেষত কোৱা হৈছে—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু মঙ্গল লাভ হয়।
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
ঈশ্বৰে দেৱীক ‘বামন-স্বামিন’ নামৰ বিষ্ণু-তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। এই তীৰ্থ পাপপ্ৰণাশক আৰু সৰ্বপাতকনাশক বুলি কোৱা হৈছে, আৰু পুষ্কৰৰ দক্ষিণ-পশ্চিম দিশৰ ওচৰত অৱস্থিত বুলি বৰ্ণিত। ইয়াত বলিক বন্ধনৰ পৌৰাণিক ঘটনা বৰ্ণনা কৰা হয়—ত্রিবিক্ৰম বিষ্ণুৰ তিনিটা পদক্ষেপ: প্ৰথমটো এই স্থানত সোঁ পাৱে, দ্বিতীয়টো মেৰু-শিখৰত, তৃতীয়টো আকাশত; তৃতীয় পদক্ষেপত জগত-সীমা ভেদ হৈ জলধাৰা ওলাই আহে আৰু সেয়া ‘বিষ্ণুপদী’ গঙ্গা বুলি প্ৰসিদ্ধ হয়। ‘পুষ্কৰ’ শব্দৰ ব্যুৎপত্তি ‘আকাশ’ আৰু ‘জল’ এই অৰ্থদ্বয়ৰ দ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰি, ইয়াক প্ৰজাপতি-সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰ সংগম ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। ইয়াত স্নান কৰি হৰিৰ পদচিহ্ন দৰ্শন কৰিলে হৰিৰ পৰম ধাম লাভ, পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃসকলৰ দীঘলীয়া তৃপ্তি, আৰু নিয়মশীল ব্ৰাহ্মণক পাদুকা দান কৰিলে বিষ্ণুলোকত সন্মানিত বাহনপ্ৰাপ্তিৰ পুণ্য বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। বশিষ্ঠৰ গাথা উদ্ধৃত কৰি তীৰ্থৰ শুদ্ধিকাৰক মহিমা দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম উপদেশ দিয়ে—প্ৰথমে পৰমপ্ৰসিদ্ধ পুষ্কৰেশ্বৰলৈ গৈ, তাৰ পাছত তাৰ দক্ষিণত অৱস্থিত জানকীশ্বৰক দৰ্শন-পূজা কৰিব লাগে। পুষ্কৰেশ্বৰ-লিঙ্গ অতি প্ৰভাৱশালী বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ মহিমা আদৰ্শ পূজাৰে প্ৰমাণিত—ব্ৰহ্মপুত্ৰ (ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ) আৰু ঋষি সনৎকুমাৰে সোণালী পুষ্কৰ-পুষ্পে বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিছিল, সেয়েহে নাম আৰু কীৰ্তি প্ৰসিদ্ধ। ইয়াত আচাৰ-ফলৰ নীতি বৰ্ণিত—গন্ধ, পুষ্প আদি অৰ্পণ কৰি ভক্তিসহ, ক্ৰমে আৰু শাস্ত্ৰোক্ত বিধিত কৰা পূজা ‘পুষ্কৰী-যাত্ৰা’ সম্পন্ন কৰাৰ সমান গণ্য হয়। এই তীৰ্থ ‘সৰ্বপাপকনাশন’ বুলি খ্যাত; যাত্ৰা নৈতিক শুদ্ধি আৰু শৃঙ্খলিত ভক্তিমাৰ্গৰূপে প্ৰতিপন্ন।
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
ঈশ্বৰে দেৱীক উদ্দেশ্য কৰি প্ৰভাস খণ্ডত থকা ‘কুণ্ডেশ্বৰী’ নামৰ দেৱীস্থানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দেৱীজনী সৌভাগ্যদায়িনী আৰু পাপ-দাৰিদ্ৰ্য নাশিনী বুলি কোৱা হৈছে; দিশা আৰু দূৰত্বৰ সংকেতসহ স্থানটো নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। ওচৰতে ‘শঙ্খোদক কুণ্ড’ নামৰ জলাশয় আছে, যি সকলো পাপ নাশ কৰা তীৰ্থ বুলি প্ৰশংসিত। কথা অনুসাৰে বিষ্ণুৱে শঙ্খ নামৰ এক সত্তাক বধ কৰি, তাৰ ডাঙৰ শঙ্খসদৃশ দেহ প্ৰভাসলৈ আনি ধুইছিল; তাতেই শক্তিশালী তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠা হয়। শঙ্খনাদ শুনি দেৱী আহি কাৰণ সোধে; এই ঘটনাৰ পৰাই ‘কুণ্ডেশ্বৰী’ আৰু ‘শঙ্খোদক’ নামৰ উৎপত্তি হয়। মাঘ মাহৰ তৃতীয়া তিথিত ইয়াত পূজা কৰিলে নাৰী-পুৰুষে গৌৰীপদ/ধাম লাভ কৰে বুলি বিধান আছে। তীৰ্থফল কামনাকাৰীসকলৰ বাবে দানধৰ্ম কোৱা হৈছে—দম্পতীক ভোজন কৰোৱা, কঞ্চুক/বস্ত্ৰ দান কৰা, আৰু গৌৰীৰূপিণী নাৰীক ভোজন দিয়া।
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসখণ্ডত ঈশ্বৰ মহাদেৱীক ভূতনাথেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ভক্তক কুণ্ডেশ্বৰীৰ ঈশ-ভাগৰ ওচৰত, ‘বিশ ধনু’ দূৰত্বত অৱস্থিত ভূতনাথেশ্বৰ-হৰৰ দৰ্শন-পূজাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। এই লিঙ্গ অনাদি-নিধন আৰু ‘কল্প-লিঙ্গ’ নামে উল্লেখিত; যুগ অনুসাৰে নামভেদো কোৱা হৈছে—ত্রেতাযুগত ‘বীৰভদ্ৰেশ্বৰি’ বুলি স্মৰণীয়, আৰু কলিযুগত ‘ভূতেশ্বৰ/ভূতনাথেশ্বৰ’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। দ্বাপৰ-সন্ধিক্ষণত অসংখ্য ভূতে এই লিঙ্গৰ প্ৰভাৱত পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল—সেই কাৰণেই পৃথিৱীত এই তীৰ্থৰ নাম স্থিৰ হ’ল বুলি কাৰণকথা দিয়া হৈছে। কৃষ্ণচতুৰ্দশীৰ ৰাতি বিশেষ আচৰণ বিধেয়: শংকৰক পূজা কৰি দক্ষিণমুখে স্থিত হৈ অঘোৰৰ উপাসনা কৰিব; সংযম, নিৰ্ভয়তা আৰু ধ্যান-একাগ্ৰতা ৰাখিলে লোকত উপলব্ধ যিকোনো সিদ্ধি লাভ হয়। তিল আৰু সোণ দান, লগতে পিতৃসকলৰ উদ্দেশে পিণ্ডদান প্ৰেতত্বমোচনৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ বা শ্ৰৱণে পাপসঞ্চয় নাশ হৈ শুদ্ধি বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত দিশা আৰু দূৰত্বৰ চিহ্নে নিৰ্দেশিত অতি প্ৰশংসিত সূৰ্যতীৰ্থ ‘গোপ্যাদিত্য’লৈ গমন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে; ইয়াক মহাপাপ-নাশক স্থান বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তেওঁ তীৰ্থৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰে—কৃষ্ণ যাদৱসকলৰ সৈতে প্ৰভাসলৈ আহে; গোপীসকল আৰু কৃষ্ণৰ পুত্ৰসকলও তাত উপস্থিত থাকে। দীঘলীয়া অৱস্থানত বহু নামৰ বহু শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হয়; ধ্বজা, প্ৰাসাদ আৰু চিহ্নে শোভিত লিঙ্গ-ঘন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ গঢ় লৈ উঠে। ইয়াত ষোলজন ‘প্ৰধান’ গোপীৰ নাম উল্লেখ কৰি তেওঁলোকক চন্দ্ৰকলাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শক্তি/কলা ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। কৃষ্ণক জনাৰ্দন/পৰমাত্মা আৰু গোপীসকলক তেওঁৰ শক্তি ৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। নাৰদ আদি ঋষি আৰু স্থানীয় লোকৰ সৈতে গোপীসকলে বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰি সূৰ্যপ্ৰতিমা স্থাপন কৰে; দান-ধৰ্মো সম্পন্ন হয়। তেতিয়া দেৱতা ‘গোপ্যাদিত্য’ নামে খ্যাত হৈ মঙ্গলদাতা আৰু পাপনাশক বুলি মান্য হয়। শেষত আচাৰ-বিধান দিয়া হৈছে—গোপ্যাদিত্যভক্তিক তপস্যা আৰু সমৃদ্ধ যজ্ঞফলৰ সমান ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়; মাঘ শুক্ল সপ্তমীৰ প্ৰাতঃপূজা পিতৃকল্যাণকাৰী বুলি প্ৰশংসিত। লগতে শুচিতা-নিয়ম, বিশেষকৈ তেল-স্পৰ্শ আৰু নীলা/ৰঙা বস্ত্ৰৰ নিষেধ আৰু সংশ্লিষ্ট প্ৰায়শ্চিত্ত, সাধকৰ নৈতিক-আচাৰগত সুৰক্ষাৰূপে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
এই অধ্যায়ত দেৱী সোধে—স্থানীয় দেৱী কিয় “বালাতিবল-দৈত্যঘ্নী” নামে খ্যাত? ঈশ্বৰে শুদ্ধিদায়ক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে: ৰক্তাসুৰৰ পুত্ৰ বল আৰু অতিবল মহাবলী হৈ দেৱতাসকলক জয় কৰে আৰু নামধাৰী সেনাপতি আৰু বিশাল বাহিনীৰ সহায়ত দমনমূলক শাসন স্থাপন কৰে। দেৱতা আৰু দেৱর্ষিসকলে একেলগে ভগৱতীৰ শৰণ লয় আৰু দীঘল স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে—শাক্ত-শৈৱ- বৈষ্ণৱ ভাবত তেওঁক জগতাধাৰ শক্তি, সৰ্বশৰণ্যা বুলি বন্দনা কৰে। তেতিয়া দেৱী সিংহবাহিনী, বহুভুজা, অস্ত্ৰধাৰিণী ভয়ংকৰ যোদ্ধাৰূপে প্ৰকট হৈ মহাযুদ্ধত দৈত্যসেনাক সহজে সংহাৰ কৰে আৰু ধৰ্মব্যৱস্থা পুনঃস্থাপন কৰে। তাৰ পিছত এই বিজয় প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়: অম্বিকা তাত নিবাস কৰে আৰু বল-অতিবল সংহাৰিণী হিচাপে প্ৰসিদ্ধ হয়; তেওঁৰ সৈতে চৌষট্টি যোগিনীৰ পৰিকৰো উল্লেখিত। দেৱীৰ অনুৰোধত ঈশ্বৰে যোগিনীৰ নামসমূহ কয় আৰু সাধনাৰ বিধান দিয়ে—ভক্তিৰে চণ্ডিকাৰ স্তৱ, চতুৰ্দশী, অষ্টমী, নবমী তিথিত উপবাস-ব্ৰত আৰু নিয়মিত পূজা, লগতে সমৃদ্ধি-ৰক্ষাৰ বাবে উৎসৱ। শেষত কোৱা হয়, এই মাহাত্ম্য পাপনাশক আৰু প্ৰভাসস্থিত দেৱীৰ ভক্তসকলৰ বাবে সৰ্বাৰ্থসাধক।
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক শৈৱ-তত্ত্বৰ উপদেশ দিয়ে তীৰ্থযাত্ৰীক উত্তৰ দিশত ‘তিন ধনু’ দূৰত অৱস্থিত অতুলনীয় গোপীশ্বৰ ধামলৈ আগবাঢ়িবলৈ নিৰ্দেশ কৰে। সেই তীৰ্থ পাপ-শমনকাৰী, আৰু গোপীসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বুলি কোৱা হয়—এই প্ৰতিষ্ঠা-কথাই দেৱতাৰ স্থানীয় মহিমা দৃঢ় কৰে। তাৰ পিছত সংক্ষিপ্ত পূজা-বিধান দিয়া হৈছে—পুত্ৰলাভৰ বাবে মহাদেৱ/মহেশ্বৰৰ আৰাধনা কৰিব লাগে; তেওঁ মানুহৰ সকলো অভীষ্ট পূৰ্ণ কৰে আৰু বিশেষকৈ সন্ততি-প্ৰদাতা। চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াৰ দিনা গন্ধ, পুষ্প আৰু নৈবেদ্যসহ কৰা পূজাই ইচ্ছিত ফল দিয়ে—এমন কাল-নিয়মো উল্লেখ আছে। শেষত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত গোপীশ্বৰৰ শুদ্ধিকৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্ত ফলশ্ৰুতিসহ সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰস্থিত জামদগ্ন্যেশ্বৰ লিঙ্গৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা শৈৱ স্থান-পুরাণৰূপে বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম কৈছে, য’ত ৰামজামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) প্ৰতিষ্ঠিত ৰামেশ্বৰক উল্লেখ কৰা হৈছে; গোপীশ্বৰৰ ওচৰত দূৰত্ব-চিহ্নসহ এক অতি শক্তিশালী পাপনাশক লিঙ্গৰ স্থানো নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। কথাত পৰশুৰামৰ গভীৰ নৈতিক সংকট স্মৰণ কৰোৱা হয়—পিতৃআজ্ঞাত মাতৃহত্যা, তাৰ পিছত অনুতাপ, জমদগ্নিৰ প্ৰসাদন আৰু বৰদানে ৰেণুকাৰ পুনৰ্জীৱন। বৰ লাভ কৰিলেও পৰশুৰামে প্ৰভাসত অসাধাৰণ তপস্যা কৰি মহাদেৱ শংকৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু দেৱসন্তোষসহ অভীষ্ট ফল পায়; মহেশ্বৰ তাত সন্নিধ হৈ থাকে। পিছত ক্ষত্ৰিয়বিৰোধী পৰশুৰামৰ যুদ্ধযাত্ৰা, কুৰুক্ষেত্ৰ আৰু পঞ্চনদত কৰা ক্ৰিয়া, পিতৃঋণ-নিবাৰণ আৰু পৃথিৱী ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰাৰ কথা সংক্ষেপে কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই লিঙ্গপূজাত মহাপাপীও সকলো দোষৰ পৰা মুক্ত হৈ উমাপতিৰ লোক লাভ কৰে; আৰু কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত জাগৰণ কৰিলে অশ্বমেধসম ফল আৰু স্বৰ্গীয় আনন্দ পোৱা যায়।
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘চিত্ৰাঙ্গদেশ্বৰ’ নামৰ বিশেষ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। পথ-নিৰ্দেশ হিচাপে কোৱা হৈছে—ই দক্ষিণ-পশ্চিম দিশত প্ৰায় বিশ ধনুৰ দূৰত অৱস্থিত। এই তীৰ্থত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল গন্ধৰ্বৰাজ চিত্ৰাঙ্গদে। স্থানৰ পৱিত্ৰতা বুজি তেওঁ ঘোৰ তপস্যা কৰি মহেশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰি লিঙ্গ স্থাপন কৰে। ভক্তিভাৱসহ পূজা কৰিলে গন্ধৰ্বলোক লাভ হয় আৰু গন্ধৰ্বসকলৰ সান্নিধ্য পোৱা যায়। শুক্ল ত্ৰয়োদশীত বিধিমতে শিৱস্নান কৰাই, ক্ৰমে বিভিন্ন ফুল, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু ধূপেৰে পূজা কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে। সঠিক বিধি আৰু অন্তৰৰ ভাৱ একেলগে থাকিলে সকলো ইচ্ছিত ফল সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ৰাৱণেশ্বৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ত্ৰিলোক জয়ৰ অভিলাষে ৰাৱণ পুষ্পক বিমানেৰে গৈ থাকোঁতে বিমানে আকাশতে হঠাৎ স্থিৰ হৈ পৰে—ক্ষেত্ৰ-নিয়মৰ বাবে শিৱৰ অনতিক্ৰম্য সান্নিধ্য পাৰ হ’ব নোৱাৰে বুলি সংকেত। ৰাৱণে প্ৰহস্তক অনুসন্ধানলৈ পঠায়; সি সোমেশ্বৰ (শিৱ) দেৱগণৰ স্তৱত মহিমান্বিত আৰু বালখিল্যাদি তপস্বীসমাজৰ সেৱাত পৰিবৃত দেখিয়ে জনায়—শিৱপ্ৰভাৱৰ বাবে বিমান আগবাঢ়িব নোৱাৰে। ৰাৱণ নিজে নামি ভক্তিভাৱে পূজা কৰে; ভয়ত স্থানীয় লোক পলাই যায় আৰু দেৱালয়-চৌহদ শূন্য যেন লাগে। তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণীয়ে নীতিবিধান দিয়ে—দেৱৰ যাত্ৰাকালত বাধা নিদিবা; দূৰ-দূৰান্তৰ পৰা অহা দ্বিজাতি তীৰ্থযাত্ৰীসকলক বিপদত নেপেলাবা। বাণীয়ে আৰু কয় যে সোমেশ্বৰৰ কেৱল দৰ্শনেই বাল্য, যৌৱন আৰু বাৰ্ধক্যত সঞ্চিত দোষ ধুই পেলায়। তাৰ পাছত ৰাৱণে তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘ৰাৱণেশ্বৰ’ নামে পূজা কৰে, উপবাস আৰু ৰাতিজাগৰণ গীত-বাদ্যসহ সম্পন্ন কৰে। শিৱে বৰ দিয়ে—সেই ঠাইত তেওঁৰ নিত্য সান্নিধ্য থাকিব, ৰাৱণৰ লৌকিক উন্নতি হ’ব, আৰু এই লিঙ্গৰ উপাসকসকল দুৰ্জেয় হৈ সিদ্ধি লাভ কৰিব। ৰাৱণ পুনৰ নিজৰ অভিলাষিত অভিযানলৈ গুচি যায়; অধ্যায়ে তীৰ্থৰ পবিত্ৰতা আৰু পূজা-ফলৰ নিয়ম স্থাপন কৰে।
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ মাজেৰে পশ্চিম দিশত অৱস্থিত গৌৰীদেৱীৰ এক বিশেষ তীৰ্থৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে, য’ত দেৱী ‘সৌভাগ্যেশ্বৰী’ ৰূপে দাম্পত্য-মঙ্গল আৰু কল্যাণ প্ৰদান কৰে। স্থানটোক ৰাৱণ-সম্পৰ্কীয় ‘ৰাৱণেশ’ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু ‘পাঁচ ধনুৰ সমষ্টি’ ধৰণৰ স্থানচিহ্নেৰে লোকনামৰূপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। কাৰণকথাত কোৱা হৈছে যে অৰুন্ধতী দেৱীয়ে সৌভাগ্য লাভৰ কামনাৰে তাত গৌৰীপূজাত নিমগ্ন হৈ কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল আৰু দেৱীৰ শক্তিত পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। মাঘ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া বিশেষ পুণ্যকাল বুলি নিৰ্দিষ্ট। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে—ভক্তিভাৱে যিয়ে সেই দেৱীক পূজা কৰে, সি এই জন্মত আৰু ভৱিষ্য জন্মতো সৌভাগ্য লাভ কৰে।
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে ক্ষেত্ৰৰ দিশ‑অৱস্থান আৰু নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব দেখুৱাই দেৱপ্ৰিয় ‘মহালিঙ্গ’ৰ কথা কয়। এই লিঙ্গ কামপ্ৰদ আৰু সৰ্বপাতক‑নাশক বুলি কীৰ্তিত; পৌলোমীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত ‘পৌলোমীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তাৰকৰ সৈতে সংঘাতত দেৱতাসকল পৰাজিত হয় আৰু ইন্দ্ৰ শোক‑ভয়ত ব্যাকুল হয়। ইন্দ্ৰৰ বিজয়ৰ বাবে ইন্দ্ৰাণী শম্ভুক আৰাধনা কৰে; মহাদেৱ প্ৰসন্ন হৈ ভবিষ্যদ্বাণী কৰে—ষাণ্মুখ (ছয়মুখীয়া) মহাবলী পুত্ৰ জন্মি তাৰকক বধ কৰিব। যি ভক্তি সহিতে পৌলোমীশ্বৰ লিঙ্গ পূজা কৰে, সি শিৱৰ গণ হৈ তেওঁৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে। শেষত ইন্দ্ৰ তাত বাস কৰি শোক‑ভয়ৰ পৰা মুক্ত হয়; সেয়ে এই তীৰ্থ আশ্ৰয় আৰু পুণ্যক্ষেত্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—ব্ৰহ্মাৰ পশ্চিম ভাগৰ দিশত, কোৱা চিন আৰু দূৰত্বৰ নিৰ্দেশ অনুসাৰে অৱস্থিত পৰম শাণ্ডিল্যেশ্বৰ লিঙ্গৰ ওচৰলৈ যোৱা। এই লিঙ্গ অতি ফলদায়ক; কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই পাপ-নাশ আৰু অশুচি-ক্ষয় হয় বুলি অধ্যায়ত কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মৰ্ষি শাণ্ডিল্যৰ বৰ্ণনা আহে—তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ সাৰথি, তপস্বী, তেজস্বী, জ্ঞাননিষ্ঠ আৰু জিতেন্দ্ৰিয়। তেওঁ প্ৰভাসলৈ আহি ঘোৰ তপস্যা কৰে, সোমেশৰ উত্তৰত এক মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শত দিৱ্য বছৰৰ বাবে নিজে পূজা কৰে। শেষত তেওঁ অভীষ্ট লাভ কৰি কৃতকৃত্য হয়; নন্দীশ্বৰৰ কৃপাৰে অণিমা আদি যোগসিদ্ধিও লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে—যি কোনো শাণ্ডিল্যেশ্বৰ দৰ্শন কৰে, সি তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়; শৈশৱ, যৌৱন বা বাৰ্ধক্যত জ্ঞাতে বা অজ্ঞাতে কৰা পাপো এই দৰ্শনত বিনষ্ট হয়।
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ক্ষেমেশ্বৰ (ক্ষেমংকৰেশ্বৰ) নামৰ এক পৰম প্ৰভাৱশালী লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ই কাপালেশৰ উত্তৰ কোণত, কাপালেশ-ক্ষেত্ৰৰ দৰ্শন-উপাসনা পৰিসৰৰ ভিতৰত, “পন্ধৰ ধনু” দূৰত্বত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। লিঙ্গটো মহাপ্ৰভাৱী আৰু সৰ্বপাপক-নাশক বুলি স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত কাৰণকথা—ক্ষেমমূৰ্তি নামৰ এক শক্তিশালী ৰজাই তাত দীঘলীয়া তপস্যা কৰি, ভক্তি আৰু একাগ্ৰ সংকল্পে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এই লিঙ্গৰ দৰ্শনে ‘ক্ষেম’ (কল্যাণ আৰু স্থিৰ মঙ্গল), কাৰ্যসিদ্ধি, জন্মে জন্মে ইষ্টফল-সমৃদ্ধি আৰু সৌভাগ্য লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কয়। কেৱল দৰ্শনৰ ফল শত গাভী দানৰ সমান বুলি কৈ, ক্ষেত্ৰফল কামনা কৰোঁতাসকলক নিত্য এই লিঙ্গত শৰণ ল’বলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘সাগৰাদিত্য’ নামৰ এক বিশেষ সূৰ্য-প্ৰতিমা-স্থানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ভৈৰৱেশৰ পশ্চিমে আৰু দক্ষিণ/আগ্নেয় দিশত কামেশৰ ওচৰত আদি দিশা-সুচনাৰে তীৰ্থৰ অৱস্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। পুৰাণপ্ৰসিদ্ধ ৰজা সগৰে ইয়াত সূৰ্যৰ আৰাধনা কৰিছিল—এই ৰাজ-পরম্পৰাৰ দ্বাৰা স্থানৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন হয়; সাগৰৰ বিশালতা আৰু ‘সাগৰ’ নামৰ প্রসঙ্গই তীৰ্থৰ পৌৰাণিক-ঐতিহাসিক গৌৰৱ বৃদ্ধি কৰে। তাৰ পিছত মাঘ শুক্লপক্ষৰ ব্ৰতবিধি কোৱা হয়—নিয়ম-সংযম, ষষ্ঠীত উপবাস, দেৱতাৰ ওচৰত শয়ন, সপ্তমীত প্ৰাতে উঠি ভক্তিভাৱে পূজা, আৰু দানত কপট নৰাখি ব্ৰাহ্মণভোজন কৰোৱা। সূৰ্যক ত্ৰিলোকৰ আধাৰ আৰু পৰম দেৱতত্ত্ব বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, ঋতুভেদে সূৰ্যৰ বৰ্ণ-ৰূপ ধ্যানৰ বিধানও দিয়া হয়। শেষত সহস্ৰনামৰ বিকল্প হিচাপে ২১টা গুহ্য/শুদ্ধ নামৰ সংক্ষিপ্ত স্তৱ শিকোৱা হয়; প্ৰভাত আৰু সন্ধ্যাত জপ কৰিলে পাপনাশ, সমৃদ্ধি আৰু সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি। এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে দুঃখনিবাৰণ আৰু মহাপাপবিনাশ হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
অধ্যায় ১২৯ প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সাগৰ আৰু সূৰ্যৰ সন্নিহিত দিশাভাগত অৱস্থিত এক লিঙ্গৰ উৎপত্তি, নামান্তৰ আৰু মোক্ষদায়িনী মহিমা বৰ্ণনা কৰে। ঈশ্বৰে স্থান নিৰ্দেশ কৰি ইয়াক পাপশমন “যুগলিঙ্গ” বুলি কয়; ই পূৰ্বে অক্ষমালেশ্বৰ আৰু পাছত উগ্ৰসেনেশ্বৰ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। দেৱীয়ে পূৰ্বনামৰ কাৰণ সোধে। ঈশ্বৰে আপদ্ধৰ্মৰ কাহিনী কয়—দুৰ্ভিক্ষত ক্ষুধাৰ্ত ঋষিসকলে ধান্যসঞ্চয় থকা এজন চাণ্ডাল (অন্ত্যজ) গৃহলৈ যায়। গৃহস্বামী শৌচ-নিষেধ আৰু দুষ্ফলৰ কথা স্মৰণ কৰায়; কিন্তু ঋষিসকলে অজীগর্ত, ভৰদ্বাজ, বিশ্বামিত্ৰ, বামদেৱ আদি উদাহৰণ দি সংকটত প্ৰাণৰক্ষাৰ বাবে গ্ৰহণ ধাৰ্মিক বুলি ন্যায় কৰে। শর্তসাপেক্ষে বশিষ্ঠ অন্ত্যজকন্যা অক্ষমালাক বিবাহ কৰে; তাই সদাচাৰ আৰু ঋষিসঙ্গৰ ফলত অৰুন্ধতী ৰূপে পৰিচিত হয়। প্ৰভাসত তাই এক উপবনত লিঙ্গ আৱিষ্কাৰ কৰি স্মৰণসহ দীৰ্ঘকাল পূজা কৰে, তাতে লিঙ্গৰ পাপহৰ খ্যাতি প্ৰকাশ পায়। দ্বাপৰ–কলি সন্ধিক্ষণত অন্ধাসুৰপুত্ৰ উগ্ৰসেন চৌদ্দ বছৰ সেই লিঙ্গ আৰাধনা কৰি কংস নামে পুত্ৰ লাভ কৰে; তেতিয়াৰ পৰা তীৰ্থ উগ্ৰসেনেশ্বৰ নামে লোকপ্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত দৰ্শন-স্পৰ্শে মহাপাপ ক্ষয়, ভাদ্ৰপদ ঋষি-পঞ্চমীত পূজাত নৰকভয়মুক্তি, আৰু গোধন, অন্নদান, জলদান শুদ্ধি আৰু পৰলোককল্যাণৰ বাবে প্ৰশংসিত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পাশুপত-সম্পৰ্কিত তীৰ্থ-দেৱালয়সমূহৰ জাল আৰু সন্তোষেশ্বৰ/অনাদীশ/পাশুপতেশ্বৰ নামে খ্যাত লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে অন্য প্ৰভাস-স্থানসমূহৰ সাপেক্ষে ইয়াৰ অৱস্থান দেখুৱাই কয় যে দৰ্শনমাত্ৰে পাপনাশ হয়, মনোবাঞ্ছা পূৰ্ণ হয়; ই সিদ্ধিস্থান আৰু নৈতিক-আধ্যাত্মিক ৰোগত পীড়িতসকলৰ বাবে ঔষধিসদৃশ। ইয়াত সিদ্ধ ঋষিসকলৰ সংযোগ উল্লেখ আছে আৰু ওচৰৰ শ্ৰীমুখ বনক লক্ষ্মীনিবাস তথা যোগীসকলৰ সাধনাভূমি বুলি কোৱা হৈছে। দেৱীয়ে পাশুপত যোগ-ব্ৰতৰ স্বৰূপ, দেৱতাৰ নামভেদ, পূজাৰ মৰ্যাদা, আৰু যোগীসকলে দেহসহ দিৱ্যলোক লাভ কৰা কাহিনী সম্পৰ্কে ব্যাখ্যা বিচাৰে। তাৰ পাছত নন্দিকেশ্বৰৰ কৈলাসলৈ তপস্বীসকলক আহ্বান কৰিবলৈ যোৱা প্ৰসঙ্গ আৰু পদ্মনাল (পদ্মদণ্ড) ঘটনাৰ বৰ্ণনা আহে—যোগীসকলে যোগবলত সূক্ষ্মৰূপে নালৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি তাৰ ভিতৰতে যাত্ৰা কৰে, যাৰ দ্বাৰা স্বচ্ছন্দগতি-সিদ্ধি প্ৰকাশ পায়। দেৱীৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত শাপৰ ইঙ্গিত, পাছত শমন আৰু কাৰণকথা: পতিত নাল ‘মহানাল’ লিঙ্গ হয় আৰু কলিযুগত ধ্ৰুৱেশ্বৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হয়; কিন্তু মুখ্য ক্ষেত্ৰদেৱতা অনাদীশ/পাশুপতেশ্বৰেই নিশ্চিত কৰা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—বিশেষকৈ মাঘমাহত নিৰন্তৰ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে যজ্ঞ-দানসম ফল, সিদ্ধি আৰু মোক্ষ লাভ হয়; ভস্মধাৰণ আদি পাশুপত চিহ্ন-আচাৰৰ ধৰ্মোপদেশো দিয়া হৈছে।
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীদেৱীয়ে সোধে—“নালেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গ কেনেকৈ “ধ্ৰুৱেশ্বৰ” বুলিও জনা যায়? তেতিয়া ঈশ্বৰে তাৰ মাহাত্ম্য আৰু উৎপত্তিকথা বৰ্ণনা কৰে। উত্তানপাদ ৰজাৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱ প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ আহি ঘোৰ তপস্যা কৰে, মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সহস্ৰ দিব্যবছৰ ধৰি অচল ভক্তিৰে পূজা কৰি থাকে। ঈশ্বৰে ধ্ৰুৱৰ স্তোত্ৰো ক’লে; ই পুনঃপুনঃ শৰণাগতিৰ বাক্যৰে গঠিত—“তং শংকৰং শৰণদং শৰণং ব্ৰজামি”; ইয়াত শিৱৰ বিশ্বাধিপত্য আৰু পুৰাণপ্ৰসিদ্ধ কীৰ্তিৰ স্তৱ আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—শুদ্ধতা আৰু নিয়মযুক্ত মনৰে এই স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে শিৱলোক লাভ হয়। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ ধ্ৰুৱক দিব্যদৰ্শন দিয়ে আৰু বহু বৰ দিব খোজে; কিন্তু ধ্ৰুৱে পদ-মৰ্যাদা আদি নচাই কেৱল নিৰ্মল ভক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য বিচাৰে। ঈশ্বৰে বৰদান নিশ্চিত কৰি ধ্ৰুৱৰ “স্থিৰ” স্থানক পৰম আবাসৰ সৈতে সংযোগ কৰে আৰু শ্ৰাৱণ অমাৱস্যা বা আশ্বযুজ পূৰ্ণিমাত লিঙ্গপূজাৰ বিধান দিয়ে—যাৰ ফলত অশ্বমেধসম পুণ্য আৰু ভক্ত-শ্ৰোতাসকলৰ ইহ-পৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক ক’লে যে প্ৰভাসৰ ওচৰত সোমেশ/ঈশ-দিশাৰ ভাগত এক পৰম বৈষ্ণৱী শক্তি অৱস্থিত। সেই পীঠৰ অধিষ্ঠাত্রী ‘সিদ্ধলক্ষ্মী’; প্ৰভাসক বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ ‘প্ৰথম পীঠ’ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত ভৈৰৱৰ সৈতে ভূচৰ আৰু আকাশচৰ যোগিনীবিলাকে স্বচ্ছন্দে বিচৰণ কৰে। জালন্ধৰ, কামৰূপ, শ্ৰীমদ্-ৰুদ্ৰ-নৃসিংহ, ৰত্নবীৰ্য, কাশ্মীৰ আদি মহাপীঠৰ তালিকা দিয়া হয় আৰু এই পীঠজ্ঞানক মন্ত্ৰবিত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। তাৰ পিছত সৌৰাষ্ট্ৰত ‘মহোদয়’ নামৰ এক আধাৰ/সহায়ক পীঠৰ উল্লেখ আছে, য’ত কামৰূপসদৃশ জ্ঞানধাৰা চলি থাকে বুলি কোৱা হৈছে। তাত দেবীক ‘মহালক্ষ্মী’ ৰূপে স্তৱ কৰা হৈছে—পাপশমনকাৰিণী আৰু শুভসিদ্ধিদায়িনী। শ্ৰীপঞ্চমীত সুগন্ধ আৰু পুষ্পেৰে পূজা কৰিলে অলক্ষ্মী (দুৰ্ভাগ্য)ৰ ভয় দূৰ হয়। মহালক্ষ্মীৰ সান্নিধ্যত উত্তৰাভিমুখে মন্ত্ৰসাধনা বিধান কৰা হৈছে—দীক্ষা আৰু স্নানৰ পিছত লক্ষজপ, আৰু তাৰ দশাংশ অনুসাৰে ত্ৰিমধু আৰু শ্ৰীফলেৰে হোম। ফলশ্ৰুতিত লক্ষ্মী প্ৰত্যক্ষ হৈ ইহলোক-পরলোকত ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে; তৃতীয়া, অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীৰ পূজাও বিশেষ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক মহাকালীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে যে মহাকালী পাতাল-বিবৰযুক্ত এক মহাপীঠত প্ৰতিষ্ঠিতা; তেওঁ দুখ শমাই আৰু বৈৰ-বিদ্বেষ নাশ কৰে। কৃষ্ণাষ্টমীৰ ৰাতি গন্ধ, পুষ্প, ধূপ আদি সহ নৈবেদ্য আৰু বলি অৰ্পণ কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। স্ত্ৰীকেন্দ্ৰিক এক ব্ৰতৰ কথাও উল্লেখ আছে—শুক্লপক্ষত এক বছৰ নিয়মেৰে আৰাধনা, আৰু বিধি অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণক ফলদান। গৌৰী-ব্ৰত পালনকালত ৰাতি কিছুমান ডাল-ধান্য আদি বর্জন কৰিব লাগিব বুলি আহাৰ-নিয়মো কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত গৃহস্থৰ ধন-ধান্য অক্ষয় থাকা, অমঙ্গল-আপদ দূৰ হোৱা, আৰু বহু জন্মৰ দুৰ্ভাগ্য শমনৰ কথা আছে। শেষত এই পীঠক মন্ত্ৰসিদ্ধিদায়ক বুলি কৈ, আশ্বিন শুক্ল নবমীত জাগৰণ কৰি শান্তচিত্তে ৰাতিজপ কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ উত্তৰত ওচৰত অৱস্থিত পুষ্কৰাৱর্তকা নামৰ নদীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি তাক মহাপুণ্য তীৰ্থকেন্দ্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাজতে এটা পুৰাবৃত্তান্ত আহে—সোমযাগৰ প্ৰসঙ্গত সোমৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে ব্ৰহ্মা প্ৰভাসলৈ আহে আৰু সোমনাথ প্ৰতিষ্ঠা তথা পূৰ্ব প্ৰতিজ্ঞাৰ সম্পৰ্ক স্মৰণ কৰে। সন্ধ্যাকালৰ সঠিক সময় লৈ চিন্তা উঠে: ব্ৰহ্মা পুষ্কৰলৈ সন্ধ্যা আচৰণ কৰিবলৈ যাব খোজে, কিন্তু দেৱজ্ঞ/কালবিদসকলে কয়—এই ক্ষণ অতি শুভ, এৰি দিব নালাগে। তেতিয়া ব্ৰহ্মা একাগ্ৰচিত্তে নদীতীৰত পুষ্কৰৰ বহু প্ৰকাশ ঘটায়; জ্যেষ্ঠ, মধ্য আৰু কনিষ্ঠ—এই তিনিটা আৱৰ্ত উদ্ভৱ হৈ ত্ৰিবিধ পবিত্ৰ তীৰ্থ-ৰচনা গঢ় লয়। ব্ৰহ্মাই নদীৰ নাম ‘পুষ্কৰাৱর্তকা’ ৰাখি নিজৰ অনুগ্ৰহেৰে তাৰ কীৰ্তি জগতত ঘোষণা কৰে। তাত স্নান কৰি ভক্তিসহ পিতৃতৰ্পণ কৰিলে ‘ত্ৰি-পুষ্কৰ’ সম পুণ্য লাভ হয়; বিশেষকৈ শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত কৰা তৰ্পণে পিতৃসকলক দীঘলীয়া সময়লৈ তৃপ্তি দিয়ে বুলি কালবিধান কোৱা হৈছে।
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অধিষ্ঠিত এক ৰক্ষাদেৱীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। দ্বাপৰযুগত তেওঁ ‘শীতলা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল, আৰু কলিযুগত সেই একে দেৱীক ‘কলিদুঃখান্তকাৰিণী’—অৰ্থাৎ কলিৰ দুঃখৰ অন্ত কৰোঁতা—বুলি পুনৰ পৰিচিত কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে তেওঁৰ সান্নিধ্য বৰ্ণনা কৰি, শিশুৰ ৰোগ, বিশেষকৈ বিস্ফোট/ফোঁহা-ফোঁহি ধৰণৰ উদ্ভেদক ব্যাধি আৰু তৎসংলগ্ন উপদ্ৰৱ শান্ত কৰিবলৈ ভক্তিসাধনাৰ ক্ৰম উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে দেৱীৰ মন্দিৰত গৈ দৰ্শন কৰিব লাগে; তাৰ পিছত মসুৰ দাইল গুঁড়ি কৰি নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণে শান্তিৰ নৈবেদ্য সাজি শিশুকল্যাণৰ বাবে শীতলাৰ সন্মুখত অৰ্পণ কৰিব লাগে। সহায়ক কৰ্ম হিচাপে শ্ৰাদ্ধ আৰু ব্ৰাহ্মণভোজনৰ কথাও কোৱা হৈছে। কৰ্পূৰ, ফুল, কস্তূৰী, চন্দন আদি সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু ঘৃত-পায়স নৈবেদ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰি, শেষত দম্পতীয়ে অৰ্পিত বস্তু/বস্ত্ৰ পৰিধান (পৰিধাপন) কৰিব লাগে বুলি বিধান আছে। শুক্ল নবমীত পবিত্ৰ বিল্বমালা অৰ্পণ কৰিলে ‘সৰ্বসিদ্ধি’ লাভ হয়—এই ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ।
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—দুঃখান্তকাৰিণী তীৰ্থৰ পূৰ্ব দিশত, ‘ধনুষৰ সপ্তক’ পৰিসৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত পৰম তীৰ্থ লোমশেশ্বৰলৈ গমন কৰিব লাগে। তাত গুহাৰ মাজত মহালিঙ্গ ঋষি লোমশে অতি দুৰূহ তপস্যা কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। তাৰ পাছত দীঘলীয়া আয়ুৰ তত্ত্ব কোৱা হয়—দেহত যিমান ৰোম, সিমানেই ইন্দ্ৰৰ সংখ্যা; ইন্দ্ৰসকল ক্ৰমে লয় পালে তদনুসাৰে ৰোমপাত ঘটে। ঈশ্বৰৰ কৃপাৰে লোমশ মুনি বহু বহু ব্ৰহ্মাৰ আয়ু পৰ্যন্ত জীৱিত থাকে। যিয়ে ভক্তিভাৱে লোমশে পূজিত সেই লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰে, সি দীঘলীয়া আয়ু, ৰোগমুক্তি, নীৰোগতা আৰু সুখ লাভ কৰে—এইয়াই ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ-অনুমোদিত বাণীৰে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰপাল কঙ্কাল ভৈৰৱৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভৈৰৱে তেওঁক ক্ষেত্ৰৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত কৰিছে, যাতে বিকৃত স্বভাৱৰ প্ৰাণীৰ ক্ষতিকাৰক উদ্দেশ্য দমন কৰি দুষ্ট সংকল্পৰ প্ৰতিহত কৰিব পাৰে। শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্ল পঞ্চমী আৰু আশ্বিন মাহৰ শুক্ল অষ্টমীত ভক্তিভাৱে পূজা কৰাৰ বিশেষ কাল নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। বলি আৰু পুষ্প অৰ্পণ ক্ৰমে কৰি ক্ষেত্ৰত বাস কৰা ভক্তে পূজা কৰিলে, তাৰ সকলো কাৰ্য নিৰ্বিঘ্ন হয় আৰু কঙ্কাল ভৈৰৱে নিজৰ সন্তানৰ দৰে ৰক্ষা কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
এই অধ্যায়ত ‘ঈশ্বৰ উৱাচ’ শৈৱ প্ৰকাশভংগীত প্ৰভাস ক্ষেত্ৰৰ পশ্চিম ভাগত অৱস্থিত তৃণবিন্দ্বীশ্বৰ তীৰ্থৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। কোৱা হৈছে যে ই ‘পাঁচ ধনু’ পৰিমাপৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা এক পবিত্ৰ স্থান, য’ত শিৱলিঙ্গৰ মহিমা বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। তীৰ্থৰ পাৱনতাৰ কাৰণ হিচাপে ঋষি তৃণবিন্দুৰ তপস্যাৰ কাহিনী বৰ্ণিত। তেওঁ বহু বছৰ কঠোৰ তপ কৰি, মাহে মাহে কুশাঘাসৰ আগৰ পৰা মাত্ৰ এটা জলবিন্দু পান কৰাৰ নিয়ম পালন কৰি সংযম, বৈৰাগ্য আৰু ভক্তিৰ আদৰ্শ স্থাপন কৰে। ঈশ্বৰৰ নিৰন্তৰ আৰাধনাৰ ফলত ‘শুভ প্ৰাভাসিক ক্ষেত্ৰ’ত তেওঁ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে; এইদৰে অধ্যায়টোৱে স্থান-মাহাত্ম্য, স্থাপন-কথা আৰু তপো-ভক্তিৰ নৈতিক আদৰ্শ সংক্ষিপ্তভাৱে উপস্থাপন কৰে।
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
ঈশ্বৰে উপদেশ দিয়ে কয় যে ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ ওচৰত অৱস্থিত দাৰিদ্ৰ্যনাশক চিত্ৰাদিত্য তীৰ্থলৈ গমন কৰা উচিত। পূৰ্বকথাত ধৰ্মনিষ্ঠ কায়স্থ মিত্ৰৰ বৰ্ণনা আছে—সেয়া সৰ্বভূতহিতপৰ আছিল। তেওঁৰ দুটা সন্তান—পুত্ৰ চিত্ৰ আৰু কন্যা চিত্ৰা। মিত্ৰৰ মৃত্যুৰ পিছত পত্নীয়ে সহগমন/সতী হয়; দুয়ো শিশুক ঋষিসকলে ৰক্ষা কৰে আৰু পাছত তেওঁলোকে প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰে। চিত্ৰে ভাস্কৰ (সূৰ্য) প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে আৰু পৰম্পৰাগত স্তোত্ৰ জপ কৰে; তাত সূৰ্যৰ আটষট্টি গূঢ় নাম আছে, যিবোৰে সূৰ্যক ভাৰতৰ নানা তীৰ্থক্ষেত্ৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এই নামসমূহৰ শ্ৰৱণ-জপে পাপক্ষয়, ইষ্টসিদ্ধি (ৰাজ্য, ধন, সন্তান, সুখ), ৰোগশমন আৰু বন্ধনমুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰসন্ন সূৰ্যই চিত্ৰক কৰ্ম-জ্ঞানত পৰিপক্বতা দান কৰে; তাৰ পিছত ধৰ্মৰাজে তেওঁক চিত্ৰগুপ্ত—বিশ্বৰ কৰ্মলেখক—পদত নিযুক্ত কৰে। শেষত বিশেষকৈ সপ্তমী তিথিত পূজাবিধান আৰু দান—ঘোঁৰা, ম্যানসহিত তৰোৱাল, আৰু ব্ৰাহ্মণক সোণ—যাত্ৰাপুণ্যৰ বাবে নিৰ্দেশিত।
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ চিত্ৰপথা নদীৰ মাহাত্ম্য আৰু তাৰ বিধি-ফলপ্ৰদ শক্তি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দেৱীক ব্ৰহ্মকূণ্ডৰ ওচৰত, চিত্ৰাদিত্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত স্থিতিত থকা এই নদীৰ কাষলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। কাহিনীত আছে—যমৰ আদেশত যমদূতে ‘চিত্ৰ’ নামৰ এজনক লৈ যায়; এই কথা শুনি তেওঁৰ ভগ্নী শোকাকুল হৈ ‘চিত্ৰা’ নদীৰূপ ধাৰণ কৰি ভাতৃক বিচাৰি সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে; পাছত দ্বিজসকলে নদীৰ নাম ‘চিত্ৰপথা’ স্থিৰ কৰে। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে, যিয়ে চিত্ৰপথাত স্নান কৰি চিত্ৰাদিত্যৰ দৰ্শন কৰে, সি দিবাকৰ-সম্পৰ্কিত পৰম পদ লাভ কৰে। কলিযুগত নদীখন প্ৰায় গোপন হৈ পৰিছে আৰু অতি কমকৈ, বিশেষকৈ বৰষাকালত, দেখা যায়; তথাপি যেতিয়াই দেখা যায়, কেৱল দৰ্শনেই প্ৰমাণ—পঞ্জিকা-কালৰ বাধ্যতা নাই। এই তীৰ্থ পিতৃলোকৰ সৈতে সংযুক্ত: নদীৰ দৰ্শনত স্বৰ্গস্থ পিতৃসকল আনন্দিত হয় আৰু বংশধৰসকলৰ শ্ৰাদ্ধৰ অপেক্ষা কৰে; তাতে তেওঁলোক দীঘলীয়া তৃপ্তি পায়। সেয়ে পাপনাশ আৰু পিতৃপ্ৰীতিৰ বাবে তাত স্নান আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ উপদেশ দি, চিত্ৰপথাক প্ৰভাসৰ পুণ্য-উৎপাদক তীৰ্থধাৰা বুলি মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
অধ্যায় ১৪১ত ঈশ্বৰে কোৱা সংক্ষিপ্ত তত্ত্ব-আচাৰবিধি বৰ্ণিত। প্ৰথমে তীৰ্থযাত্ৰীক কাপৰ্দী প্ৰতিষ্ঠিত স্থানলৈ গৈ, তাৰপাছত উত্তৰ দিশত ওচৰৰ ‘চিন্তিতাৰ্থপ্ৰদ’ নামে খ্যাত দেবস্থানলৈ যাবলৈ কোৱা হৈছে; ই মনত চিন্তা কৰা উদ্দেশ্য পূৰণকাৰী, যেন দ্বিতীয় চিন্তামণি ৰত্ন। তাৰপাছত সময় আৰু ক্ৰম নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে: চতুৰ্থী তিথিত, বিশেষকৈ অঙ্গাৰকবাৰ (মঙলবাৰ) মিলিলে, দেবতাৰ স্নান/অভিষেক কৰি সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব লাগে আৰু শুভ বিভিন্ন নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে। এই অনুশীলন বিঘ্নৰাজ (গণেশ)ক সন্তুষ্ট কৰে; নিয়মপূৰ্বক পালন কৰিলে সকলো কামনা সিদ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশত, সাত ধনুৰ পৰিমাণ দূৰত ‘চিত্ৰেশ্বৰ’ নামৰ এক মহাপ্ৰভাৱশালী লিঙ্গ অৱস্থিত। তাক স্পষ্টকৈ ‘সৰ্ব-পাতক-নাশক’ বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ দৰ্শন আৰু পূজাই ভক্তৰ নৰকভয় দূৰ কৰে। ইয়াত পাপক মলিনতাৰ দৰে ধৰি কোৱা হয়—চিত্ৰেশ্বৰে তাক ‘মাৰ্জয়তি’, অৰ্থাৎ মচি শুদ্ধ কৰে; নিৰন্তৰ ভক্তি-আৰাধনাই পৱিত্ৰতা আনে। সেয়ে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে চিত্ৰেশৰ পূজা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে; ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়, পাপভাৰ থকা লোকেও নৰক নেদেখে। ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য (প্ৰথম ভাগ), অধ্যায় ১৪২।
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক বিচিত্ৰেশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান বুজাই দিয়ে। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সেই অঞ্চলৰ পূব ভাগত, অলপ আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূব) সীমাৰ ভিতৰত, দহ ধনুৰ দূৰত্বত এই শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ অৱস্থিত বুলি স্থান-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। উৎপত্তিকথাত কোৱা হয় যে যমৰ লেখক ‘বিচিত্ৰ’য়ে অতি কঠোৰ তপস্যা কৰি এই মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এই লিঙ্গৰ দৰ্শন কৰি পূজা কৰিলে সৰ্ব পাপ নাশ হয়; আৰু বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে ভক্ত দুখত পীড়িত নহয়—এই ফলশ্ৰুতি অধ্যায়ত প্ৰকাশিত।
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক “তৃতীয় মহৎ পুষ্কৰ”লৈ আগবঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পূব ভাগত, ঈশান দিশৰ ওচৰত, ‘পুষ্কৰ’ নামে স্মৰণীয় এটা সৰু কুণ্ডৰ কথা উল্লেখ কৰে। মধ্যাহ্নত তাত ব্ৰহ্মাই পূজা কৰিছিল—এই আদৰ্শ প্ৰসঙ্গৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপিত হয়; আৰু ত্ৰিলোক-মাতা সন্ধ্যাৰ সৈতে ‘প্ৰতিষ্ঠা’ (স্থাপন)ৰ সম্পৰ্ক বৰ্ণিত হয়। পৌৰ্ণমাসীৰ দিন শান্তচিত্তে তাত স্নান কৰিলে ‘আদি-পুষ্কৰ’ত বিধিপূৰ্বক স্নান সম্পূৰ্ণ কৰাৰ ফল লাভ হয় বুলি বিধান আছে। সকলো পাপ অপসাৰণৰ বাবে হিৰণ্যদান (সোণদান) কৰাটোও আবশ্যক বুলি কোৱা হৈছে। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত এই সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে পাপক্ষয় আৰু ইষ্টসিদ্ধি হয় বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
অধ্যায় ১৪৫ প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত বিঘ্নেশ (গণেশ)ৰ এক স্থানীয় ৰূপ ‘গজকুম্ভোদৰ’ৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। ঈশ্বৰে হাতী-লক্ষণযুক্ত এই বিগ্ৰহৰ পৰিচয় দি, ইয়াক বিঘ্ননাশক আৰু দুষ্কৰ্ম-বিনাশক দেৱতা বুলি স্তুতি কৰে। তাৰ পিছত নিৰ্দিষ্ট আচাৰ-বিধি দিয়া হৈছে: সংযতচিত্ত তীৰ্থযাত্ৰীয়ে চতুৰ্থীৰ দিনা সংশ্লিষ্ট কুণ্ডত স্নান কৰি ভক্তিভাৱে দেৱৰ পূজা কৰিব। যথাযথ সময়ত শুদ্ধ ভক্তি আৰু ধৰ্মাচৰণে দেৱক তুষ্ট কৰে; ফলত বাধা দূৰ হয় আৰু মঙ্গলফল সিদ্ধ হয়। শেষত ইয়াক স্কন্দপুৰাণৰ অন্তৰ্গত ‘গজকুম্ভোদৰ-মাহাত্ম্যবৰ্ণন’ অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
এই অধ্যায়ত ছায়া-সম্পৰ্কীয় শাপৰ ফলত ধৰ্মৰাজ যম দুঃখত পৰে; তেওঁৰ এটা পা খহি পৰে আৰু তেওঁ তীব্ৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে। তেওঁ প্ৰভাসক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰি শূলধাৰী শিৱৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শিৱ সাক্ষাৎ প্ৰকট হৈ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; যম পতিত পা পুনঃস্থাপনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰ পিছত যম নিবেদন কৰে—ভক্তিভাৱে যমেশ্বৰ-লিঙ্গ দৰ্শন কৰা সকলো জীৱে পাপবিমোচন লাভ কৰক। শিৱ বৰদান দি অন্তৰ্ধান হয়; যমৰ পা ঘূৰি আহে আৰু তেওঁ স্বৰ্গলৈ উভতি যায়। তীৰ্থ-উপদেশত কোৱা হৈছে—ভ্ৰাতৃদ্বিতীয়াৰ সংযোগকালত সৰোবৰত স্নান কৰি মন্দিৰৰ ওচৰত যমেশ্বৰ দৰ্শন কৰিব। তিলপাত্ৰ, দীপ, গাই আৰু কাঞ্চন যমলৈ অৰ্পণ কৰিলে সৰ্ব পাপ নাশ হয়; নৈতিক কাৰণ অস্বীকাৰ নহয়, ভক্তি-তপস্যা আৰু বিধিবদ্ধ কৰ্মে ভয় শমিত কৰে।
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
এই অধ্যায় শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰূপ। ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ মহিমা ক’বলৈ ধৰে—ব্ৰহ্মাই নিৰ্মাণ কৰা অতুল তীৰ্থ। সোম/শশাঙ্কে যেতিয়া সোমনাথৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু দেৱসমূহ অভিষেকৰ বাবে একত্ৰিত হয়, তেতিয়া প্ৰতিষ্ঠাৰ স্বয়ম্ভূ-চিহ্ন দিবলৈ ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰা হয়। ব্ৰহ্মাই তপস্যা আৰু ধ্যানবলে স্বৰ্গ, পৃথিৱী আৰু পাতালৰ সকলো তীৰ্থ একেলগে আকৰ্ষণ কৰি এই কুণ্ডত সংহত কৰে; সেয়েহে ইয়াৰ নাম “ব্ৰহ্মকুণ্ড”। ইয়াত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰিলে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞসম পুণ্য আৰু স্বৰ্গগমনৰ ফল পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে। পাপনাশৰ বাবে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণক দান কৰাৰ প্ৰশংসা আছে। পূৰ্ণিমা আৰু প্ৰতিপদ তিথিত সৰস্বতীয়ে ইয়াত স্নান কৰে বুলি উল্লেখ কৰি তিথি-বিশেষৰ পৱিত্ৰতাও দেখুওৱা হৈছে। কুণ্ডজলক সিদ্ধ-ৰসায়ন বুলি—বহুবৰ্ণ আৰু সুগন্ধিযুক্ত আশ্চৰ্য ৰূপে—বৰ্ণনা কৰা হৈছে; কিন্তু তাৰ ফলপ্ৰভাৱ মহাদেৱৰ প্ৰসন্নতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পাত্ৰ-প্ৰস্তুতি, উত্তাপন, পুনঃপুনঃ সংস্কাৰ/সেচন আদি বিধি, লগতে বহু-বছৰীয়া স্নান, মন্ত্রজপ আৰু হিৰণ্যেশ, ক্ষেত্ৰপাল, ভৈৰৱেশ্বৰ পূজাৰ দ্বাৰা স্বাস্থ্য, দীঘলীয়া আয়ু, বাক্পটুতা আৰু বিদ্যা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত প্ৰদক্ষিণা, পূজা আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে পাপক্ষয় আৰু ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ মাজেৰে ব্ৰহ্মতীৰ্থৰ ওচৰত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ উত্তৰে অৱস্থিত ‘কুণ্ডল’ নামৰ কূপৰ মহিমা বৰ্ণিত হৈছে। তাত স্নান কৰিলে চৌৰ্যদোষৰ পাপ নাশ হয় আৰু স্থানটি অতি পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ শিৱৰাত্ৰিত হিংসাৰে নিহত আৰু নৈতিক দোষে কলুষিত বুলি গণ্য লোকসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে পিণ্ডদান আদি কৰ্ম কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। দেৱীৰ প্ৰশ্নত ঈশ্বৰে সেই স্থান কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল তাৰ কাৰণকথা কয়। ৰজা সুদৰ্শনে পূৰ্বজন্ম স্মৰণ কৰে—পূৰ্বে তেওঁ এজন চোৰ আছিল; শিৱৰাত্ৰিৰ জাগৰণ-ৰাতিত দুষ্কৰ্ম কৰিবলৈ গৈ ৰাজৰক্ষীৰ হাতে নিহত হয় আৰু তেওঁৰ অৱশেষ ব্ৰহ্মতীৰ্থৰ উত্তৰে পুতি থোৱা হয়। অজানিতে শিৱৰাত্ৰি-জাগৰণৰ সংযোগ আৰু ক্ষেত্ৰ-মহিমাৰ ফলত তেওঁ পৰিবর্তনকাৰী ফল লাভ কৰি ধৰ্মাত্মা ৰজা সুদৰ্শন ৰূপে পুনৰ্জন্ম পায়। পিছত সোণ পোৱা দৃষ্টিচিহ্নে জনসাধাৰণৰ আগত সত্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে; ‘চিত্ৰাপথা’ নদীৰ উদ্ভৱ আৰু নামকৰণ হয়। শ্ৰাৱণ মাহত সেই কূপত স্নান কৰি বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ কৰা আৰু চিত্ৰাদিত্যৰ পূজা কৰিলে শিৱলোকত মান লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত পাঠ বা শ্ৰৱণৰ ফলশ্ৰুতিত ৰুদ্ৰলোকত পৱিত্ৰতা আৰু প্ৰতিষ্ঠা লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত অৱস্থিত ভৈৰৱেশ্বৰ এক পৰম মহিমান্বিত প্ৰকাশ—তেওঁ তীৰ্থৰ ৰক্ষক আৰু পাপনাশক। তেওঁৰ চতুৰ্বক্ত্ৰ ৰূপে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা-উপস্থিতি আৰু আচাৰ-অধিকাৰ বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। ইয়াত তীৰ্থযাত্ৰাৰ সহজ বিধি দিয়া হৈছে—মহাকুণ্ডত স্নান কৰি, ইন্দ্ৰিয়সংযমসহ ভক্তিভাৱে পঞ্চোপচাৰে পূজা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, উপাসকে পূৰ্ব আৰু ভৱিষ্যৎ বংশধাৰাক ‘তাৰয়েত’—উদ্ধাৰ কৰে, আৰু ভক্তৰ কোনো ক্ষতি বা বিনাশ নহয়। দীপ্তিমান বিমান, সূৰ্যসম জ্যোতিত নিৰন্তৰ গতি আৰু দিব্য ভোগৰ কথা কোৱা হৈছে; আনকি এই চতুৰ্বক্ত্ৰ লিঙ্গৰ দৰ্শনমাত্ৰেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি অধ্যায়ে ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে পূৰ্বে স্থাপিত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ দক্ষিণে অৱস্থিত ‘ব্ৰহ্মেশ্বৰ’ নামৰ শৈৱ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ কৰে। কোৱা হৈছে যে এই স্থান ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ আৰু শিৱগণসকলে ইয়াক ৰক্ষা কৰে—ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাস তীৰ্থমণ্ডলত ইয়াৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন হয়। তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট বিধিক্ৰম দিয়া হৈছে—প্ৰথমে ব্ৰহ্মেশ্বৰৰ ওচৰলৈ গৈ তাত স্নান কৰিব; বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত, আৰু অধিক বিশেষ অমাৱস্যাত। তাৰ পিছত বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত ব্ৰহ্মেশ্বৰৰ পূজা কৰিব। তাৰপিছত দানবিধান—ব্ৰাহ্মণসকলক স্বৰ্ণদান শংকৰৰ সন্তোষৰ বাবে উত্তম বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। এই আচৰণৰ ফলস্বৰূপে জন্মফল লাভ, বিপুল কীৰ্তি আৰু ব্ৰহ্মাৰ অনুগ্ৰহজনিত আনন্দাৱস্থা লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
অধ্যায় ১৫১ প্ৰভাসক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ ওচৰৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰে। ঈশ্বৰে তাত দক্ষিণ ভাগত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ নিকটস্থিত তৃতীয় ভৈৰৱৰ কথা কয়, য’ত সাবিত্ৰী এক শৈৱ-প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। সাবিত্ৰীয়ে সংযম আৰু কঠোৰ নিয়মেৰে ভক্তিতপস্যা কৰি শংকৰক প্ৰসন্ন কৰে। প্ৰসন্ন শিৱে বৰৰূপে এক বিধান দিয়ে—যি ব্যক্তি ব্ৰহ্মকুণ্ডত স্নান কৰি পূৰ্ণিমাৰ দিনা “মোৰ লিঙ্গ” গন্ধ-পুষ্প আদি ক্ৰমে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে, সি ইষ্ট মঙ্গলফল লাভ কৰে। মহাপাপৰ ভাৰ থকা লোকেও দোষমুক্ত হৈ বৃষভধ্বজ শিৱৰ আশ্ৰয়ত পুৰুষাৰ্থসিদ্ধি পায়। শেষত শিৱ অন্তৰ্ধান হয়, সাবিত্ৰীয়ে শৈৱভাব স্থাপন কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ যায়; আৰু এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰা বিবেকী শ্ৰোতাও দোষমুক্ত হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
ঈশ্বৰে ভৈৰৱৰ প্ৰকাশসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰি ব্ৰহ্মেশৰ পশ্চিম দিশত ধনুৰ্মাপে নিখুঁতভাৱে নিৰ্দিষ্ট চতুৰ্থ ভৈৰৱ-স্থানৰ কথা কয়। তাত নাৰদ মুনিয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গ ‘নাৰদেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, যি সকলো পাপ নাশ কৰে আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি দিয়ে। কথাত কোৱা হৈছে—নাৰদ পূৰ্বে ব্ৰহ্মলোকত থাকোঁতে সৰস্বতীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দীপ্তিমান দিৱ্য বীণা দেখি কৌতূহলত বিধিবিৰুদ্ধভাৱে বাজায়। তেতিয়া উৎপন্ন সাত স্বৰক ‘পতিত ব্ৰাহ্মণ’ৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হয়; ব্ৰহ্মাই ইয়াক অজ্ঞতাজনিত দোষ বুলি ধৰি সাত ব্ৰাহ্মণক ক্ষতি কৰাৰ সমান মহাপাতক বুলি নিৰ্ণয় কৰে আৰু শুদ্ধিৰ বাবে প্ৰভাসলৈ গৈ ভৈৰৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। নাৰদ প্ৰভাসলৈ আহি ব্ৰহ্মকুণ্ডত শত দিৱ্যবছৰ ভৈৰৱৰ পূজা কৰে, শুদ্ধ হয় আৰু গীতবিদ্যাত পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰে। শেষত ‘নাৰদেশ্বৰ ভৈৰৱ’ লিঙ্গ মহাদোষনাশক বুলি লোকপ্ৰসিদ্ধ, আৰু অজ্ঞতাৰে বীণা/স্বৰ ব্যৱহাৰ কৰাসকলে শুদ্ধিৰ বাবে তাত যোৱা উচিত বুলি কোৱা হয়। মাঘ মাহত নিয়মিত আহাৰে দিনে তিনিবাৰ পূজা কৰিলে ভক্তে আনন্দময় শুভ স্বৰ্গীয় গতি লাভ কৰে।
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
ঈশ্বৰে দেৱীক ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ ওচৰত অৱস্থিত হিৰণ্যেশ্বৰ লিঙ্গৰ স্থান আৰু মোক্ষপ্ৰদ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ বায়ব্য দিশত থকা এই শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ কৃতস্মৰা, অগ্নিতীৰ্থ, যমেশ্বৰ আৰু উত্তৰ সমুদ্ৰাঞ্চলৰ পবিত্ৰ পৰিসৰৰ মাজত স্থিত; ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ কাষৰ প্ৰসিদ্ধ ‘পাঁচ ভৈৰৱ’ো এই তীৰ্থসমষ্টিৰ অংশ বুলি উল্লেখ আছে। ব্ৰহ্মাই লিঙ্গৰ পূৰ্বফালে ঘোৰ তপস্যা কৰি উত্তম যজ্ঞ আৰম্ভ কৰে। দেৱতা আৰু ঋষিসকলে নিজ নিজ ভাগ ল’বলৈ আহে; কিন্তু দক্ষিণা (মানধন) অপৰ্যাপ্ত হোৱাত যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰাত সংকট দেখা দিয়ে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই মহাদেৱক প্ৰাৰ্থনা কৰে; তেওঁৰ প্ৰেৰণাত দেৱহিতাৰ্থে সৰস্বতীক আহ্বান কৰা হয় আৰু সি ‘কাঞ্চন-বাহিনী’ (সুৱৰ্ণবাহিনী) হয়। সৰস্বতীৰ পশ্চিমাভিমুখ ধাৰাৰ পৰা অসংখ্য সুৱৰ্ণ পদ্ম উৎপন্ন হৈ অগ্নিতীৰ্থলৈকে অঞ্চল ভৰি পেলায়। ব্ৰহ্মাই সেই সুৱৰ্ণ পদ্মসমূহ ঋত্বিজসকলক দক্ষিণা হিচাপে বিতৰণ কৰি যজ্ঞ সমাপ্ত কৰে; অৱশিষ্ট পদ্ম মাটিৰ তলত নিক্ষেপ কৰি তাৰ ওপৰত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে—সেইবাবে নাম ‘হিৰণ্যেশ্বৰ’, যাৰ পূজা দিৱ্য সুৱৰ্ণ পদ্মেৰে কৰা হয়। ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ জল বহু ৰঙৰ দেখা যায় আৰু তলত থকা পদ্মৰ বাবে ক্ষণিক সুৱৰ্ণসদৃশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। হিৰণ্যেশ্বৰ দৰ্শন-পূজনত পাপক্ষয় আৰু দাৰিদ্ৰ্যনাশ হয়; মাঘ চতুৰ্দশীত পূজা সমগ্ৰ জগতৰ পূজাৰ সমান, আৰু ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ-পাঠ কৰিলে দেৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু পাপমুক্তিৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—হিৰণ্যেশ্বৰৰ বায়ব্য দিশত ‘তিন ধনু’ দূৰত্বত এটা পাপ-বিমোচন লিঙ্গ আছে। তাৰ দৰ্শন আৰু স্পৰ্শে সকলো প্ৰাণীৰ পাপ নাশ হয়। এই লিঙ্গ গায়ত্ৰী মন্ত্র/পৰম্পৰাৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত ‘আদি-লিঙ্গ’ বুলি কোৱা হৈছে। যি ব্ৰাহ্মণ শুচি হৈ তাত গৈ গায়ত্ৰী-জপ কৰে, সি দুষ্প্ৰতিগ্ৰহ (অনুচিত দান গ্ৰহণ) দোষৰ পৰা মুক্ত হয়। জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত যি যথাশক্তি দম্পতীক ভোজন কৰাই বস্ত্ৰ দান কৰে, তাৰ দৌৰ্ভাগ্য দূৰ হয়। পূৰ্ণিমাৰ দিনা গন্ধ, পুষ্প আৰু নৈবেদ্যৰে পূজা কৰিলে সাত জন্মলৈ ‘ব্ৰাহ্মণ্য’ ফল লাভ হয়। শেষত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ কৃপাৰে লাভ হোৱা এই বৰ্ণনাক ‘সাৰৰো সাৰ’ বুলি সংক্ষিপ্তভাৱে উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীৰ সৈতে সংলাপৰ মাধ্যমে ৰত্নেশ্বৰক অতুল তীৰ্থ বুলি নিৰ্দেশ কৰে। কোৱা হৈছে যে পৰাক্ৰমী আৰু শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুৱে তাত তপস্যা কৰি সৰ্বকামনা-প্ৰদ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ৰত্নকুণ্ডত স্নান কৰি পূৰ্ণ উপচাৰে আৰু নিৰন্তৰ ভক্তিৰে দেৱপূজা কৰিলে অভীষ্ট ফল লাভ হয়। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য এইদৰেো বৰ্ণিত—অপৰিমেয় তেজস্বী শ্ৰীকৃষ্ণে ইয়াত ঘোৰ তপস্যা কৰি সকলো দৈত্যবিনাশী সুদৰ্শনচক্ৰ লাভ কৰিছিল। ঈশ্বৰে ঘোষণা কৰে যে এই ক্ষেত্ৰ তেওঁৰ নিত্য প্ৰিয়, প্ৰলয়কালতো ইয়াতেই তেওঁৰ সান্নিধ্য থাকে। এই ক্ষেত্ৰৰ নাম “সুদৰ্শন” আৰু ইয়াৰ পৰিধি ছত্রিশ ধন্বন্তৰ বুলি কোৱা হৈছে। এই সীমাৰ ভিতৰত ‘নীচ’ বুলি গণ্য লোকেও ইয়াত দেহত্যাগ কৰিলে পৰম পদ পায়; আৰু বিষ্ণুক স্বৰ্ণ গৰুড় আৰু পীত বস্ত্ৰ দান কৰিলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
এই অধ্যায়ত ৰত্নেশ্বৰ-মাহাত্ম্যৰ ধাৰাত এক সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰ দেৱীক কয়—ৰত্নেশ্বৰৰ উত্তৰ দিশে ধনুৰ্মিত দূৰত্বত বৈনতেয় (গৰুড়) প্ৰতিষ্ঠিত এক শিৱলিঙ্গ আছে, যি “বৈনতেয়-প্ৰতিষ্ঠিত” নামে প্ৰসিদ্ধ। স্থানখন বৈষ্ণৱ-স্বভাৱৰ বুলি জানি গৰুড়ে পাপনাশৰ বাবে তাত লিঙ্গ স্থাপন কৰে। পঞ্চমী তিথিত বিধানমতে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; পঞ্চামৃতৰে অভিষেক কৰি নিয়মমাফিক আৰাধনা কৰিলে সৰ্বপুণ্যলাভ আৰু স্বৰ্গভোগৰ ফল লাভ হয় বুলি ফলা-শ্ৰুতি কয়। আৰু সাত জন্মলৈকে সৰ্পজনিত বিষভয়ৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় বুলি উল্লেখ আছে। এইদৰে শৈৱ লিঙ্গভক্তি গৰুড়/বৈষ্ণৱ প্ৰতীকৰ সৈতে যুক্ত হৈ তীৰ্থাচৰণত শুদ্ধি আৰু ৰক্ষাৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সম্বোধন কৰি শুভ সত্যভামেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যাত্ৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰত্নেশ্বৰৰ দক্ষিণে এক ধনুৰ্মাত্ৰ দূৰত্বত এই মন্দিৰ অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে আৰু ইয়াক সৰ্ব-পাপ-প্ৰশমনকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰূপ–ঔদাৰ্যসম্পন্ন পত্নী সত্যভামাই এই স্থান প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—এমন উল্লেখ আছে। এই বৈষ্ণৱ-সম্পৰ্কিত স্থানত স্নানক পাপ-নাশক বুলি কোৱা হৈছে। মাঘ মাহৰ তৃতীয়া তিথিত নাৰী–পুৰুষ সকলোয়ে ভক্তিসহ পূজা কৰিলে পাপমোচন লাভ হয়—এমন কালবিধান দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে দুৰ্ভাগ্য, শোক, দুখ আৰু বিঘ্নত পীড়িত লোকসকলো ইয়াৰ প্ৰভাৱত মুক্ত হয় আৰু ‘সত্যভামান্বিত’ হৈ সত্যভামাৰ পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে সংযোগ লাভ কৰে।
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
অধ্যায় ১৫৮ত ঈশ্বৰে যাত্ৰা-নিৰ্দেশৰ ধৰণে শ্ৰোতাক অনঙ্গেশ্বৰ দৰ্শনৰ কথা কয়। ৰত্নেশ্বৰৰ সন্মুখত ‘ধনুৰ-নিক্ষেপ’ দূৰত্বত অনঙ্গেশ্বৰ অৱস্থিত বুলি উল্লেখ আছে। তাত থকা লিঙ্গ কামদেৱে—যাক বিষ্ণুৰ পুত্ৰ বুলিও কোৱা হৈছে—প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; এই ক্ষেত্ৰ বৈষ্ণৱ-সম্পৰ্কিত আৰু কলিযুগত পাপ-মল নাশ কৰিবলৈ বিশেষ ফলদায়ক বুলি বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট—অনঙ্গেশ্বৰ দৰ্শন-পূজাত ভক্তে কামদেৱসদৃশ আকৰ্ষণ, সৌন্দৰ্য আৰু লোকপ্ৰিয়তা লাভ কৰে; বংশতো দুৰ্ভাগ্য বা অশুভতাৰ শমন হয়। অনঙ্গ-ত্রয়োদশীত ব্ৰতসহ বিশেষ পূজাক ‘জন্ম-সাফল্য’ৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। তীৰ্থধৰ্ম সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ সদাচাৰী ব্ৰাহ্মণক শয্যা-দান বিধেয়; বিশেষকৈ বিষ্ণুভক্তক দান দিলে পুণ্য অধিক বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ৰত্নেশ্বৰৰ দক্ষিণে, সাত ধনুৰ দূৰত অৱস্থিত ৰত্নকুণ্ড নামৰ শ্ৰেষ্ঠ জলতীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। এই কুণ্ড মহাপাতক আৰু গুৰু দোষ নাশক, আৰু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা বিষ্ণুৱে কৰিছিল বুলি কোৱা হৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণে ভূ-লোক আৰু দিৱ্য-লোকৰ অসংখ্য তীৰ্থ একত্ৰ কৰি ইয়াত স্থাপন কৰিছিল; দেৱগণে ৰক্ষা কৰাত কলিযুগত নিয়মহীন আৰু অশ্ৰদ্ধালুৰ বাবে ইয়াৰ লাভ দুষ্কৰ বুলি উল্লেখ আছে। বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে যজ্ঞফল বহুগুণ বৃদ্ধি পায় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফলও বহু গুণে লাভ হয়। একাদশীত পিতৃসকলৰ উদ্দেশে পিণ্ডদান কৰিলে অক্ষয় তৃপ্তি হয়; দৃঢ় বিশ্বাসসহ ৰাতি জাগৰণ কৰিলে ইষ্টফল সিদ্ধি হয় বুলি বিধান। দানত হালধীয়া বস্ত্ৰ আৰু দুগ্ধৱতী গাই বিষ্ণুক অৰ্পণ কৰিলে সম্পূৰ্ণ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ হয়। যুগভেদে নাম—কৃতযুগত হেমকুণ্ড, ত্ৰেতাত ৰৌপ্য, দ্বাপৰত চক্ৰকুণ্ড, কলিত ৰত্নকুণ্ড; পাতালগঙ্গাৰ স্ৰোতও ইয়াত আছে বুলি কোৱা হৈছে, সেয়ে ইয়াৰ স্নান সৰ্বতীৰ্থস্নানসম।
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ৰৈৱন্ত ৰাজভট্টাৰকৰ দৰ্শন আৰু পূজাৰ ক্ৰম উপদেশ দিয়ে। তেওঁ সূৰ্যপুত্ৰ, অশ্বাৰূঢ় আৰু মহাবলী; ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত সাবিত্ৰীৰ ওচৰত, নৈঋত্য দিশত অৱস্থিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কোৱা হৈছে যে কেৱল তেওঁৰ দৰ্শনেই ভক্ত সকলো আপদাৰ পৰা মুক্ত হয়। বিশেষ বিধান অনুসাৰে ৰবিবাৰে সপ্তমী তিথিৰ সংযোগত তেওঁৰ পূজা কৰিব লাগে। এনে পূজাৰ ফলত পূজকৰ বংশতো দাৰিদ্ৰ্য উদয় নহয়—এই আশ্বাস দিয়া হৈছে। শেষত ক্ষেত্ৰত নিৰ্বিঘ্ন বাস আৰু ৰাজকীয়/লৌকিক উদ্দেশ্য, বিশেষকৈ অশ্ববৃদ্ধিৰ বাবে, সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে আৰাধনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়।
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত ঈশ্বৰে দিশা-নিৰ্দেশ দিয়ে। উল্লেখিত এটা তীৰ্থ/মন্দিৰৰ দক্ষিণফালে, ধনুৰ্মাত্ৰা অনুসাৰে অল্প দূৰত্বত থকা লিঙ্গক “অনন্তেশ্বৰ” বুলি কোৱা হৈছে। ই অনন্তে প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু নাগৰাজৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি বৰ্ণিত; সেয়ে ক্ষেত্ৰৰ পৱিত্ৰতাৰ সৈতে নাগ-ৰক্ষাৰ ভাব জড়িত হয়। ফাল্গুণ শুক্লপক্ষৰ পঞ্চমীত আহাৰ আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমী সাধকে পঞ্চোপচাৰ পদ্ধতিত পূজা কৰিব লাগে বুলি বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত সৰ্পদংশৰ পৰা ৰক্ষা আৰু নিৰ্দিষ্ট সময়লৈ বিষ আগবাঢ়ি নাযোৱা বুলি কোৱা হৈছে। পাছত “অনন্ত-ব্ৰত”ৰ বিধিত মধু আৰু মধুপায়স নিবেদন, আৰু মধুমিশ্ৰিত পায়সেৰে ব্ৰাহ্মণভোজন কৰোৱাক দান-অতিথিসত্কাৰৰ সৈতে পূজাৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
অধ্যায় ১৬২ত শিৱে দেৱীক উপদেশ দি প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ বিন্যাসত অষ্টকুলেশ্বৰ লিঙ্গৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰে—এটা উল্লেখিত বিন্দুৰ দক্ষিণফালে আৰু লক্ষ্মণেশৰ পূৰ্বফালে। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰা হৈছে: ই সৰ্বপাপ-প্ৰশমনকাৰী আৰু ঘোৰ দুখ-কষ্ট, ব্যাধি আদি নাশক; ‘মহাবিষ’ বুলি চিহ্নিত ভয়ংকৰ আপদ-ৰূপ দোষো শমিত কৰে। সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্ব আদি দিৱ্য উপাসকে ইয়াত পূজা কৰে বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা এই লিঙ্গৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। অষ্টকুলেশ্বৰক বাঞ্ছিতাৰ্থ প্ৰদানকাৰী বুলিও কোৱা হৈছে। বিশেষ বিধান অনুসাৰে কৃষ্ণাষ্টমীত বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত মহাপাতকৰ পৰা মুক্তি আৰু নাগলোকত মান-সম্মান লাভৰ কথা উল্লেখ আছে।
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
এই অধ্যায়ত “ঈশ্বৰ উবাচ” ৰূপে ভগৱানৰ উপদেশ বৰ্ণিত। তেওঁ সাধকক নিৰ্দেশ দিয়ে যে উল্লেখিত স্থানৰ পূৰ্ব দিশত থকা তীৰ্থস্থানলৈ গমন কৰিব, য’ত “নাসত্যেশ্বৰ” নামৰ শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত আছে। এই লিঙ্গক কল্মষ—ধৰ্ম-কর্মত সঞ্চিত অশুদ্ধতা—নাশ কৰা মহান শক্তি বুলি কোৱা হৈছে; দৰ্শন, স্পৰ্শ আৰু পূজাৰ দ্বাৰা শুদ্ধি আৰু পুণ্যবৃদ্ধিৰ ফল লাভ হয় বুলি সূচিত। শেষত কলোফনত অধ্যায়ৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে—৮১,০০০ শ্লোকসম্বলিত স্কন্দপুৰাণৰ সপ্তম বিভাগ প্ৰভাসখণ্ডত, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ প্ৰথম উপখণ্ডত ই “নাসত্যেশ্বৰ–অশ্বিনেশ্বৰ মাহাত্ম্যবৰ্ণন” নামে চিহ্নিত। দিশা-নিৰ্দেশ, তীৰ্থনাম আৰু শুদ্ধিফল একেলগে জুৰি এই অধ্যায় স্থল-মাহাত্ম্য সাহিত্যৰ সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-সূচক অংশ হৈ উঠে।
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—পূব দিশে আগবাঢ়া; ‘পাঁচ ধনুৰ ভিতৰত’ অৱস্থিত ‘অশ্বিনেশ্বৰ’ নামৰ পুণ্যক্ষেত্ৰ অতি পবিত্ৰ। তাত পূজা কৰিলে মহাপাপসমূহ শমিত হয় আৰু সকলো কামনা সিদ্ধ হয়। সেই লিঙ্গৰ দৰ্শনমাত্ৰেই সৰ্বৰোগ প্ৰশমন হয়; ৰোগপীড়িতৰ বাবে এই ক্ষেত্ৰক মহৌষধিৰ দৰে কোৱা হৈছে। মাঘ মাহৰ দ্বিতীয়া তিথিত তাত দৰ্শন দুষ্প্ৰাপ্য বুলি উল্লেখ কৰি সেই দিনৰ মাহাত্ম্য বৃদ্ধি কৰা হৈছে। সূৰ্যপুত্ৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা দুটা লিঙ্গ তাত আছে; সেয়ে সংযতচিত্ত ভক্তে সেই দ্বিতীয়াতেই শ্ৰদ্ধাৰে দৰ্শন-সেৱা কৰিব লাগে—ভক্তি, শুভকাল আৰু আত্মসংযম একেলগে সাধি।
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
এই অধ্যায়টো শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপে বৰ্ণনা কৰে যে সাৱিত্ৰী কেনেকৈ প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সৈতে যুক্ত হ’ল আৰু যজ্ঞৰ তৎকালীন তাড়নাই কেনেকৈ নৈতিক আৰু তত্ত্বচিন্তামূলক টানাপোড়েন সৃষ্টি কৰে। শিৱে কয়—ব্ৰহ্মাই পুষ্কৰত মহাযজ্ঞ স্থিৰ কৰিলে; কিন্তু দীক্ষা আৰু হোমৰ বাবে পত্নীৰ উপস্থিতি অনিবাৰ্য। গৃহকৰ্মত বিলম্ব হোৱাত সাৱিত্ৰী অনুপস্থিত থাকিল; তেতিয়া ইন্দ্ৰে এজনী গোপালকন্যা আনি গায়ত্ৰী ৰূপে পত্নীস্থান দিলে আৰু যজ্ঞ চলিল। পিছত সাৱিত্ৰী অন্য দেৱীসকলৰ সৈতে সভালৈ আহি ব্ৰহ্মাক মুখামুখি কৰি শাপৰ শৃংখলা দিয়ে—ব্ৰহ্মাৰ পূজা বছৰত কেৱল কাৰ্ত্তিকীত সীমিত হওক, ইন্দ্ৰে ভৱিষ্যতে অপমান আৰু বন্ধন ভোগ কৰক, বিষ্ণুৱে মর্ত্যাৱতাৰত পত্নীবিয়োগৰ দুখ সহিব, ৰুদ্ৰ দাৰুবন প্ৰসঙ্গত সংঘাতত পৰিব, অগ্নি আৰু বহু ঋত্বিজ/যাজক দোষভাগী হওক। ইয়াত কামনাপ্ৰেৰিত কৰ্ম আৰু প্ৰক্ৰিয়াগত তাড়াহুড়াৰ সমালোচনা প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে সাৱিত্ৰীক স্তৱ কৰে; সাৱিত্ৰীয়ে প্ৰতিবৰ দি শাপশমন কৰি যজ্ঞসমাপ্তি অনুমতি দিয়ে। গায়ত্ৰীয়ে জপ, প্ৰাণায়াম, দান আৰু যজ্ঞদোষ-নিবাৰণৰ আশ্বাস দিয়ে, বিশেষকৈ প্ৰভাস আৰু পুষ্কৰ সন্দৰ্ভত। অধ্যায়শেষত কোৱা হয়—সাৱিত্ৰী প্ৰভাসত সোমেশ্বৰ নিকটত অৱস্থিত। পখৱাড়জুৰি পূজা, পাণ্ডুকূপত স্নান, পাণ্ডৱ-প্ৰতিষ্ঠিত পাঁচ লিঙ্গৰ দৰ্শন, আৰু জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত সাৱিত্ৰীস্থানত ব্ৰহ্মসূক্ত পাঠ বিধেয়। ফল—পাপমোচন আৰু পৰম পদপ্ৰাপ্তি।
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
এই অধ্যায়ত দেৱী–ঈশ্বৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰথমে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সাৱিত্ৰী পৰম্পৰাৰ কাহিনী কোৱা হৈছে আৰু পাছত সেই কাহিনীকেই বিধিবদ্ধ ব্ৰত-নির্দেশ ৰূপে দিয়া হৈছে। দেৱীয়ে প্ৰভাসত সাৱিত্ৰীৰ মাহাত্ম্য, ব্ৰতৰ ইতিহাস আৰু ফল সুধে। ঈশ্বৰে কয়—প্ৰভাসযাত্ৰাৰ সময়ত ৰজা অশ্বপতিয়ে সাৱিত্ৰী-স্থলত সাৱিত্ৰী-ব্ৰত পালন কৰি দেৱীৰ কৃপা লাভ কৰে; ফলত কন্যা জন্মে আৰু নাম হয় ‘সাৱিত্ৰী’। তাৰ পাছত সাৱিত্ৰী–সত্যবান উপাখ্যান সংক্ষেপে—নাৰদৰ সতর্কবাণী সত্ত্বেও সাৱিত্ৰীয়ে সত্যবানক বৰে, অৰণ্যলৈ অনুসৰণ কৰে, যমক সন্মুখীন হৈ বৰ লাভ কৰে: দ্যুমৎসেনৰ দৃষ্টি আৰু ৰাজ্য পুনৰপ্ৰাপ্তি, পিতাৰ আৰু নিজৰ সন্তানলাভ, আৰু স্বামীৰ প্ৰাণ পুনৰফেৰা। দ্বিতীয় ভাগত জ্যেষ্ঠ মাহৰ ত্ৰয়োদশীৰ পৰা তিনিৰাতি নিয়ম-উপবাস, স্নানবিধি (পাণ্ডুকূপ স্নানৰ বিশেষ পুণ্য, পূৰ্ণিমাত সৰিষামিশ্ৰিত জলে স্নান), আৰু সোণ/মাটি/কাঠৰ সাৱিত্ৰী মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰি ৰঙা বস্ত্ৰসহ দান কৰাৰ কথা আছে। মন্ত্ৰসহ পূজা (বীণা–পুস্তকধাৰিণী সাৱিত্ৰীক সম্বোধন কৰি অবৈধব্য প্ৰাৰ্থনা), ৰাতিজাগৰণ, পাঠ-গীত-বাদ্য, আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সাৱিত্ৰীৰ ‘বিবাহ-পূজা’ও নিৰ্দিষ্ট। বহু দম্পতি/ব্ৰাহ্মণক ক্ৰমে ভোজন, টেঙা আৰু ক্ষাৰজাত বর্জন, মিঠাই-পকোৱানৰ প্ৰাধান্য, দান-সন্মান-বিদায়, আৰু গৃহ্য শ্ৰাদ্ধৰ সূক্ষ্ম সংযোজনো আছে। শেষত উদ্যাপন ৰূপে কোৱা হৈছে—এই ব্ৰত শুদ্ধিদায়ক, পুণ্যবৰ্ধক আৰু নাৰীৰ সৌভাগ্য-ৰক্ষক; আৰু যিয়ে পালন কৰে বা বিধি শ্ৰৱণ কৰে, সিয়েও বিস্তৃত লৌকিক কল্যাণ লাভ কৰে।
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
অধ্যায় ১৬৭ত ঈশ্বৰ আৰু দেৱীৰ মাজত ধৰ্মতত্ত্বৰ সংলাপ বৰ্ণিত। ‘ভূতমাতা’ নামৰ খ্যাতিৰে জনসমাজত দেখা দিয়া উন্মাদ/সমাধি-সদৃশ আচৰণ দেখি দেৱীয়ে সোধে—ই শাস্ত্ৰসম্মত নে, প্ৰভাসবাসীয়ে কেনেকৈ পূজা কৰিব, তেওঁ কিয় তাত আহিল, আৰু মুখ্য উৎসৱ কেতিয়া। ঈশ্বৰে উৎপত্তিকথা কয়—দেৱীৰ দেহস্ৰাৱৰ পৰা কপালমালা-ধাৰিণী, অস্ত্ৰচিহ্নযুক্ত ভয়ংকৰ দেৱী প্ৰকাশ পায়; তেওঁৰ সৈতে ব্ৰহ্মৰাক্ষসী-স্বভাৱৰ সহচৰী আৰু বৃহৎ পৰিবাৰো আহে। ঈশ্বৰে তেওঁৰ কাৰ্যসীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি ৰাত্ৰিকালীন প্ৰাধান্য দিয়ে আৰু সৌৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰভাসক দীৰ্ঘকালীন নিবাসস্থান হিচাপে স্থানলক্ষণসহ নিৰ্দেশ কৰে। তাৰ পাছত গৃহধৰ্মৰ ফলাফল কোৱা হয়—লিঙ্গাৰ্চনা, জপ, হোম, শৌচ, নিত্যকৰ্ম অৱহেলা, ঘৰৰ স্থায়ী কলহ-অশান্তি আদি ভূত-পিশাচৰ উপদ্ৰৱ আকৰ্ষণ কৰে; কিন্তু য’ত দেৱনাম-স্মৰণ, বিধিবদ্ধ আচাৰ আৰু শুদ্ধ শৃঙ্খলা থাকে তাত ৰক্ষা হয়। বৈশাখ শুক্ল প্ৰতিপদাৰ পৰা চতুৰ্দশীলৈ পূজাবিধান, অমাৱস্যা/চতুৰ্দশী-সংযুক্ত মুখ্য ব্ৰত, পুষ্প-ধূপ-সিন্দূৰ, কণ্ঠসূত্ৰ আদি অৰ্ঘ্য, সিদ্ধবট তলত জলাৰ্পণ/অভিষেক, অন্নদান আৰু প্ৰেৰণী–প্ৰেক্ষণী নামৰ হাস্য-উপদেশময় লোকপ্ৰদৰ্শনৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত সন্তানৰক্ষা, গৃহকল্যাণ, উপদ্ৰৱনিবাৰণ আৰু সৰ্বমঙ্গল লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
অধ্যায় ১৬৮ ঈশ্বৰবাণীৰূপে প্ৰাভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত দেবী শালকটঙ্কটাৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দেবীৰ স্থান সাবিত্ৰীৰ দক্ষিণে আৰু ৰৈৱতা-তীৰ্থৰ পূৰ্বে বুলি সূক্ষ্ম ভৌগোলিক সংকেত দি, তীৰ্থযাত্ৰাৰ নিৰ্দিষ্ট জালত তেওঁৰ পূজাক সংযোগ কৰা হৈছে। তেওঁ মহাপাপহাৰিণী, সৰ্বদুঃখনাশিনী, গন্ধৰ্বসকলে বন্দনা কৰা; স্ফুৰিত দংশট্ৰাযুক্ত ভয়ংকৰ ৰূপিণী বুলি কীৰ্তিত। পৌলস্ত্যই তেওঁৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু ‘মহিষঘ্নী’ ৰূপে দুৰ্ধৰ শত্রু নিধনকাৰিণী শক্তি বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। মাঘ মাহৰ চতুৰ্দশীত তেওঁৰ আৰাধনা কৰিলে সমৃদ্ধি, বুদ্ধি আৰু কুল-সন্ততিৰ স্থিতি লাভ হয়—এই ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। লগতে বলি, পূজা, উপহাৰ আৰু ‘পশু-প্ৰদান’ৰ দ্বাৰা দেবীক সন্তুষ্ট কৰিলে শত্রুভয়ৰ পৰা মুক্তি মেলে—এই দানপ্ৰধান বিধিয়েই অধ্যায়ৰ মুখ্য উপদেশ।
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত এক পবিত্ৰ যাত্ৰা-অনুষ্ঠানৰ ক্ৰম ঈশ্বৰ–দেৱী সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱীক দক্ষিণ ভাগত, দেৱীৰ দিগ্বিভাগৰ অন্তৰ্গত, ধনু-পরিমিত দূৰত্বত অৱস্থিত ‘বৈবস্বতেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গৰ ওচৰলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে যে এই লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা বৈবস্বত মনুৱে কৰিছিল আৰু ই সৰ্বকামদ—সকলো কাম্য ফল দানকাৰী। মন্দিৰৰ ওচৰত ‘দেৱখাত’ নামৰ এক দিৱ্য জলস্থান আছে; তাত স্নান কৰি শুদ্ধি লাভ কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত বিধি অনুসাৰে ভক্তিসহ, ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে পঞ্চোপচাৰ পূজা আৰু অঘোৰ-বিধিত স্তোত্ৰপাঠ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। এই ক্ৰম পালন কৰিলে সিদ্ধি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দি, অধ্যায়টো প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত বুলি উল্লেখ কৰি সমাপ্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে বিচক্ষণ সাধকে মাতৃগণৰ স্থানলৈ গৈ, তাৰ ওচৰত অৱস্থিত বলাদেৱীক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰিব। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ এই পৱিত্ৰ স্থান-নিৰ্দেশ আৰু পূজাৰ সংক্ষিপ্ত বিধান ইয়াত বৰ্ণিত। শ্ৰাৱণ মাহত, বিশেষকৈ শ্ৰাৱণী ব্ৰত/অনুষ্ঠানৰ দিনা, বলাদেৱীৰ পূজা কৰাটো শ্ৰেয়। পায়স, মধু আৰু দিৱ্য পুষ্প অৰ্পণ কৰি দেৱীৰ অনুগ্ৰহ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে—এভাৱে পূজা কৰা ভক্তৰ বছৰটো সুখ, কুশল আৰু মঙ্গলৰে পাৰ হয়।
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে ওচৰতে ‘একল্লবীৰিকা’ নামৰ এক দেৱীস্থান আছে; তাৰ পাছত তেওঁ প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এক কাৰণকথা বৰ্ণনা কৰে। সূৰ্যবংশীয় ৰজা দশৰথ প্ৰভাসলৈ আহি ঘোৰ তপস্যা কৰে। শংকৰক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ তেওঁ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে আৰু পৰাক্ৰমী পুত্ৰৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনায়। ভগৱানে তেওঁক ‘ৰাম’ নামৰ ত্ৰিলোকখ্যাত পুত্ৰ দান কৰে। দেৱতা, গন্ধৰ্ব, দৈত্য-অসুৰ আৰু ঋষি-মুনি (বাল্মীকিসহ) তেওঁৰ যশ গায় বুলি কোৱা হয়। শেষত বিধান আৰু ফলশ্ৰুতি—সেই লিঙ্গৰ মহিমাৰে দশৰথ মহাকীৰ্তি লাভ কৰে; আৰু যিয়ে কাৰ্ত্তিক মাহত, বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকী ব্ৰতত, দীপপূজা আৰু নৈবেদ্য আদি সহ বিধিমতে আৰাধনা কৰে, সিও যশস্বী হয়।
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক কয়—অলপ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত ‘ভৰতেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গৰ ওচৰলৈ যোৱা। তাৰ পিছত কাৰণকথা বৰ্ণিত—অগ্নীধ্ৰৰ পুত্ৰ প্ৰসিদ্ধ ৰজা ভৰতে এই ক্ষেত্ৰত ঘোৰ তপস্যা কৰি সন্তানাৰ্থে মহাদেৱৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শংকৰ প্ৰসন্ন হৈ তেওঁক আঠ পুত্ৰ আৰু এজনী যশস্বিনী কন্যা দান কৰে। ভৰতে নিজৰ ৰাজ্য নটা ভাগত বিভক্ত কৰি সন্তানসকলক দিয়ে; সেই অনুসাৰে দ্বীপসমূহৰ নাম প্ৰচলিত হয়—ইন্দ্ৰদ্বীপ, কশেৰু, তাম্ৰবৰ্ণ, গভস্তিমান, নাগদ্বীপ, সৌম্য, গান্ধৰ্ব, চাৰুণ; নৱমটো কন্যাৰ অংশ ‘কুমাৰ্যা’ নামে খ্যাত। গ্ৰন্থত কোৱা হৈছে—আঠটা দ্বীপ সাগৰত প্লাৱিত হৈ গ’ল, কেৱল কুমাৰ্যা-নামৰ দ্বীপ অৱশিষ্ট; দক্ষিণ–উত্তৰ বিস্তাৰ আৰু প্ৰস্থ যোজনাত উল্লেখ আছে। বহু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বাবে ভৰতৰ যজ্ঞকীৰ্তি গঙ্গা–যমুনা অঞ্চলত প্ৰসিদ্ধ; ঈশ্বৰকৃপাৰে তেওঁ স্বৰ্গত আনন্দ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা—ভৰত-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গৰ পূজাই সকলো যজ্ঞ-দানৰ ফল দিয়ে; কাৰ্ত্তিক মাহত কৃত্তিকা-যোগত দৰ্শন কৰিলে ঘোৰ নৰকৰ স্বপ্নদৰ্শনো নহয়।
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
শৈৱ তাত্ত্বিক সংলাপত ঈশ্বৰে দেবীক প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত একে ঠাইতে অৱস্থিত চাৰিটা লিঙ্গৰ সংক্ষিপ্ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপদেশ দিয়ে। সাবিত্ৰীৰ পশ্চিমে, দিশা-চিহ্নসহ বৰ্ণিত স্থানত, পূবফালে দুটা আৰু পশ্চিমফালে দুটা লিঙ্গ নিজ নিজ মুখাভিমুখে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে। সিহঁতৰ নাম ক্ৰমে—কুশকেশ্বৰ (প্ৰথম), গৰ্গেশ্বৰ (দ্বিতীয়), পুষ্কৰেশ্বৰ (তৃতীয়) আৰু মৈত্ৰেয়েশ্বৰ (চতুৰ্থ)। ভক্তি আৰু সংযমেৰে এই লিঙ্গসমূহৰ দৰ্শন কৰা ভক্ত পাপমুক্ত হৈ শিৱৰ পৰম ধাম লাভ কৰে—এয়া ফলশ্ৰুতি। তাৰ পিছত আচৰণগত বিধান হিচাপে শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্দশীত—বিশেষকৈ বৈশাখত—যত্নসহ স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ আৰু বস্ত্ৰ আদি দান কৰিব বুলি কোৱা হৈছে। এই কৰ্তব্যসমূহ সম্পন্ন হ’লে তেতিয়াহে যাত্ৰা ‘সম্পূৰ্ণ’ বুলি গণ্য হয়; দৰ্শনৰ সৈতে তিথি-অনুষ্ঠান আৰু সামাজিক ধৰ্ম একেলগে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ পূৰ্ব ভাগত ‘খাত’ (খনন কৰা/তললৈ নামি থকা স্থান)ৰ ভিতৰত স্থাপিত ‘কুন্তীশ্বৰ’ নামৰ এক বিশেষ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য স্থাপনা-স্মৃতিয়ে দৃঢ় কৰে—কুন্তীয়ে নিজে এই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়, আৰু কুন্তীৰ সৈতে পাণ্ডৱসকলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত আগতেই প্ৰভাসলৈ আহিছিল বুলি স্মৰণ কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত এই লিঙ্গক সকলো পাপৰ ভয় নাশক বুলি কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক মাহত পূজাৰ মহিমা অধিক। সেই সময়ত পূজা কৰা ভক্তে ইষ্টসিদ্ধি লাভ কৰে আৰু ৰুদ্ৰলোকত সন্মানিত হয়। লগতে কোৱা হৈছে যে কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই বাক্, মন আৰু কৰ্মজনিত পাপ নষ্ট হয়—সেয়ে দৰ্শন আৰু পূজা দুয়ো তীৰ্থধৰ্মত শুদ্ধি-মুক্তিৰ সহায়ক উপায়।
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ‘অৰ্কস্থল’ নামৰ এক পুণ্যস্থানৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰে। পূৰ্বোক্ত স্থানৰ পৰা আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশত অৱস্থিত এই স্থান অতি শুভ আৰু ‘সৰ্ব-পাতক-নাশক’ বুলি কোৱা হৈছে। কেৱল দৰ্শনে শোক দূৰ হয়, সাত জন্মলৈ দাৰিদ্ৰ্য নাহে; কুষ্ঠ আদি ৰোগো বিশেষভাৱে নাশ হয় বুলি উল্লেখ আছে। দৰ্শনফলক কুৰুক্ষেত্ৰত শত গাভী দানৰ ফলৰ সমান বুলি গণ্য কৰা হৈছে। আচাৰ হিচাপে—ত্রিসঙ্গম তীৰ্থত সাতটা ৰবিবাৰে স্নান, ব্ৰাহ্মণভোজন, আৰু মহিষী (ভেঁস) দান—এই সৰল বিধি দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত সহস্ৰ দিব্যবছৰ স্বৰ্গত বাস আৰু সন্মান লাভৰ কথা কৈ তীৰ্থদৰ্শন, স্নানব্ৰত আৰু দানধৰ্মক একেটা যাত্ৰাবিধিত একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ক’লে যে অর্কস্থলৰ ওচৰত আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশত ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ নামৰ এটা শিৱলিঙ্গ আছে। নামটোৰ কাৰণো বৰ্ণিত—অষ্টাদশ সহস্ৰ ঊৰ্ধ্বৰেতস (ব্ৰহ্মচাৰী) ঋষিয়ে এই লিঙ্গৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সাধনাৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ কৰিছিল; সেয়েহে ই ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। শেষত ভক্তৰ বাবে আচাৰ-বিধি দিয়া হৈছে—স্নান কৰি ভক্তিভাৱে পূজা কৰা, উপবাস পালন কৰা, ইন্দ্ৰিয়সংযম ৰক্ষা কৰা, নিয়মমতে পূজা সম্পন্ন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক দক্ষিণা দিয়া। ফলশ্ৰুতিত সৰ্বকামসমৃদ্ধি আৰু পৰম পদপ্ৰাপ্তিৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক সংক্ষিপ্তভাৱে শৈৱ তত্ত্বৰ কথা জনায়। তেওঁ প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পূব দিশত, পূৰ্বৰ ঘোৰ তপস্যাৰে সিদ্ধি লাভ কৰি উঁচা স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত মূর্তিমান লকুলীশৰ অৱস্থান উল্লেখ কৰে আৰু কয় যে এই তীৰ্থ বিশেষকৈ পাপ-শমন আৰু শুদ্ধিৰ বাবে অভিমুখ। তাৰ পিছত কাল-নিয়ম দিয়া হৈছে—কাৰ্ত্তিকী মাহত, বিশেষকৈ কৃত্তিকা-যোগৰ সময়ত যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰে, সি অসাধাৰণ স্বীকৃতি লাভ কৰে। তেনে উপাসক দেৱ-অসুৰসহ সকলো জীৱশ্ৰেণীৰ মাজত সন্মানযোগ্য হয়। শেষত স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অংশত অধ্যায়সমাপ্তিৰ কলফন উল্লেখ আছে।
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত তীৰ্থযাত্ৰীৰ গমন-ক্রম নিৰ্দেশ কৰে। ভক্তক দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত ‘ভাৰ্গৱেশ্বৰ’ নামৰ শিৱধামলৈ যাবলৈ কোৱা হয় আৰু এই স্থানক সৰ্বপাপ-প্ৰণাশক পুণ্যতীৰ্থ বুলি মহিমা কৰা হয়। তাত দিব্য পুষ্প আৰু উপহাৰ অৰ্পণ কৰি দেৱতাৰ পূজা কৰাই মুখ্য বিধান। এই পূজাৰ ফলত উপাসক ‘কৃতকৃত্য’ হয় আৰু সকলো কামনা সিদ্ধি সহ সমৃদ্ধি লাভ কৰে—স্থান, পূজা আৰু ফলশ্ৰুতি সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত।
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ মহাদেৱীক সংক্ষিপ্ত তত্ত্বোপদেশ দিয়ে কয়। সিধ্দেশ লিঙ্গৰ আগ্নেয় দিশত (দক্ষিণ-পূৰ্ব কোণত) তিন ধনুৰ দূৰত্বত মাণ্ডব্যেশ্বৰ লিঙ্গ অৱস্থিত বুলি উল্লেখ কৰি, তাক পাপ আৰু মহাপাতক নাশক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে ই স্থান-নিৰ্দেশো। মাঘ মাহৰ চতুৰ্দশীত ভক্তে তাত পূজা কৰি ৰাতি জাগৰণ পালন কৰিব লাগে—এনে বিধান দিয়া হৈছে। নিয়মিত ভক্তিৰে এই ব্ৰত পালন কৰা ব্যক্তি পুনৰ মর্ত্যজীৱনত উভতি নাহে—এই ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় শেষ হয়; লগতে ই প্ৰভাস খণ্ডৰ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অংশত অন্তৰ্ভুক্ত বুলি সূচিত।
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
এই অধ্যায়ত ‘ঈশ্বৰ উৱাচ’ ৰূপে তীৰ্থযাত্ৰীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘পুষ্পদন্তেশ্বৰ’ নামৰ শুভ দেৱস্থান দৰ্শন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। পুষ্পদন্তেশ্বৰক শংকৰ-সান্নিধ্যৰ সৈতে সংযুক্ত গণেশৰূপে চিনাক্ত কৰি, এই ক্ষেত্ৰৰ শৈৱ প্ৰামাণ্য আৰু মহিমা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। বৰ্ণনা অনুসাৰে তাত ঘোৰ তপস্যা সম্পন্ন হৈছিল আৰু তাৰ ফলস্বৰূপে সেই স্থানতে লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থাপিত হয়। এই পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই জন্ম-সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়—এয়া স্পষ্ট ফলশ্ৰুতি। লগতে ইহলোকে ইষ্টসিদ্ধি আৰু পৰলোকে শুভফলপ্ৰাপ্তিৰ কথাও সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ‘ক্ষেত্ৰপালেশ্বৰ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থস্থানৰ কথা উপদেশ দিয়ে। সি সিদ্ধেশ্বৰৰ ওচৰত, পূব দিশে অলপ দূৰত অৱস্থিত বুলি কৈ, তাত যাত্ৰা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ কৰে। শুক্ল পঞ্চমী তিথিত তাত দৰ্শন কৰি, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পুষ্প আদিৰে ক্ৰমে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে নানা বিধ অন্নেৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰোৱাই দানধৰ্ম পালন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে—ইয়াত ভক্তি আৰু সমাজধৰ্ম একেলগে মিলি যায়। শেষত কলফনত ইয়াক স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰভাস খণ্ডস্থিত প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ ১৮১তম অধ্যায় বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
অধ্যায় ১৮২ প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত এক সূক্ষ্ম তীৰ্থ-নিৰ্দেশ দিছে। তাত কোৱা হৈছে যে দক্ষিণ দিশত অর্ক-স্থলৰ ওচৰত ‘বসুনন্দা’ নামক অগ্ৰণী মাতৃগণ অৱস্থিত; যাত্ৰীক তেওঁলোকৰ দৰ্শন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। আশ্বযুজ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ নবমী তিথিত সংযমী ভক্তে বিধিপূৰ্বক, শান্ত আৰু একাগ্ৰচিত্তে সেই মাতৃদেৱীসকলক পূজা কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফল ‘সমৃদ্ধি’, যি অসংযমীসকলৰ বাবে দুৰ্লভ বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত ওচৰৰ ‘শ্ৰীমুখ’ সম্পৰ্কীয় পবিত্ৰ বিবৰ (ফাট/গুহামুখ)ৰ উল্লেখ কৰি, সিদ্ধি কামনা কৰা লোকসকলে সেই একে দিনতে তাকো পূজা কৰিব লাগে বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
অধ্যায় ১৮৩ত ঈশ্বৰে দেবীক ‘মিশ্ৰ-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত ‘ত্রিসঙ্গম’ৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে—য’ত সৰস্বতী, হিৰণ্য়া আৰু সাগৰৰ ত্ৰিবিধ সংগম ঘটে। এই স্থান দেবতাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ, সকলো তীৰ্থৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; বিশেষকৈ সূৰ্য-পৰ্বত ইয়াত কৰা স্নান, দান আৰু জপ ‘কোটি-গুণ’ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ইয়াৰ বিধিফল কুৰুক্ষেত্ৰতকৈও অধিক প্ৰভাৱশালী বুলি বৰ্ণিত। মংকীশ্বৰ লিঙ্গৰ সান্নিধ্য-তত্ত্ব উল্লেখ কৰি কোৱা হয় যে সেই সীমালৈকে অসংখ্য তীৰ্থ বিদ্যমান। লগতে সমাজত অৱহেলিত বা প্ৰান্তীয় জীৱসকলেও এই তীৰ্থৰ পুণ্যপ্ৰভাৱত স্বৰ্গফল লাভ কৰে—ইয়াৰ ৰূপান্তৰকাৰী শক্তি ইয়াত প্ৰকাশ পায়। যাত্ৰাফল কামনা কৰোঁতাসকলৰ বাবে আচাৰো দিয়া হৈছে—ব্যৱহৃত বস্ত্ৰ, সোণ আৰু গাই ব্রাহ্মণক দান কৰিব লাগে; কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত পিতৃতৰ্পণ কৰা উচিত। শেষত ত্ৰিসঙ্গমক মহাপাপ-নাশক, বিশেষকৈ বৈশাখত অতি ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে আৰু পাপক্ষয় তথা পিতৃপ্ৰীতিৰ বাবে বৃষোৎসৰ্গ (বৃষক বিধিপূৰ্বক মুক্ত/দান) প্ৰশংসিত।
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—ত্রিসঙ্গমৰ ওচৰত ‘মংকীশ্বৰ’ নামৰ অতি পাপনাশক তীৰ্থ আছে। তাত তপস্বীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মংকী ঋষিয়ে প্ৰভাসক শংকৰৰ প্ৰিয় মহাক্ষেত্ৰ বুলি জানি, মূল‑কন্দ‑ফল আহাৰত দীৰ্ঘকাল কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। দীৰ্ঘ তপস্যাৰ অন্তত তেওঁ মহাদেৱক লিঙ্গৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। প্ৰসন্ন শিৱে বৰ দিবলৈ ক’লে ঋষিয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—মোৰ নামৰে চিহ্নিত লিঙ্গৰূপে এই স্থানত যুগযুগ ধৰি স্থিত থাকক। শিৱে সম্মতি দি তাত অন্তৰ্হিতভাৱে অৱস্থিত হ’ল; তেতিয়াৰ পৰা সেই লিঙ্গ ‘মংকীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। মাঘ মাহৰ ত্ৰয়োদশী বা চতুৰ্দশী তিথিত পাঁচ উপচাৰে পূজা কৰিলে ইষ্টফল লাভ হয়। সম্পূৰ্ণ যাত্ৰাফল কামনা কৰা যাত্ৰীসকলে তাত গো‑দান কৰিব লাগে বুলি বিধান কোৱা হৈছে।
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত দেবমাতা সৰস্বতীৰ এক স্থানবিশেষ প্ৰকাশৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে। তেওঁ ‘দেবমাতা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু জগতত সৰস্বতী নামেই স্তুত; নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত গৌৰীৰূপ ধৰি পাদুকাসনত আসীন বুলি বৰ্ণিত। তেওঁৰ ৰূপত ‘বডবা/বডবানল’ প্ৰতীকৰ ইঙ্গিত আছে; দেৱসকল বডবানল-ভয়ৰ পৰা মাতৃসদৃশ ৰক্ষিত হয়, সেয়ে পণ্ডিতসকলে তেওঁক দেবমাতা বুলি স্থিৰ কৰে—এই কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হয়। মাঘ মাহৰ তৃতীয়া তিথিত সংযমী পুৰুষ বা শীলৱতী, সংযত নাৰী তেওঁৰ পূজা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত অতিথিসত্কাৰৰ পুণ্য—পায়স, চিনি আদি মিঠাইসহ এক দম্পতীক ভোজন কৰালে মহৎ গৌৰী-ভোজনব্ৰতৰ সমান ফল পোৱা যায়। শেষত সেই তীৰ্থত সদাচাৰী ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণ-পাদুকা দান কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—মঙ্কীশৰ পশ্চিমে ত্ৰি-সঙ্গম-সম্পৰ্কিত এক মহৎ নাগস্থান আছে; ই মহাপাপ-নাশক আৰু অতি প্ৰভাৱশালী তীৰ্থ, তাত গমন কৰা উচিত। এই অধ্যায়ত বলভদ্ৰৰ উপাখ্যানো আছে—কৃষ্ণৰ দেহত্যাগৰ সংবাদ শুনি তেওঁ প্ৰভাসলৈ আহে, ক্ষেত্ৰৰ অপূৰ্ব মাহাত্ম্য আৰু যাদৱসকলৰ বিনাশ দেখি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ শেষনাগ-ৰূপে দেহ ত্যাগ কৰি পৰম ত্ৰি-সঙ্গম তীৰ্থত উপস্থিত হয়; তাত পাতাললৈ ‘দুৱাৰ’ সদৃশ এক বৃহৎ মুখ দেখা পায় আৰু শীঘ্ৰে প্ৰৱেশ কৰি অনন্তৰ ধামলৈ গমন কৰে। নাগ-ৰূপে প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে স্থানটোৰ নাম ‘নাগস্থান’ হয়; আৰু য’ত দেহ ত্যাগ কৰিলে সেয়া ‘শেষস্থান’ নামে খ্যাত—নাগৰাদিত্যৰ পূৰ্ব দিশত। বিধান—ত্ৰি-সঙ্গমত স্নান, নাগস্থান পূজা, পঞ্চমীত সংযত আহাৰসহ উপবাস, শ্ৰাদ্ধকর্ম, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণক দক্ষিণা দান। ফলশ্ৰুতি—দুঃখনিবৃত্তি আৰু ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি; শেষনাগলৈ নিবেদিত মধুমিশ্ৰিত ক্ষীৰান্ন আদি দিয়ে ব্ৰাহ্মণভোজন কৰালে ‘কোটি’ জনক ভোজন কৰোৱাৰ সমান পুণ্য লাভ হয় বুলি দানমহিমা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
অধ্যায় ১৮৭ শিৱ–দেৱীৰ তত্ত্বসংবাদৰূপ। ঈশ্বৰে ‘প্ৰভাস-পঞ্চক’ নামৰ তীৰ্থপৰিক্ৰমা বৰ্ণনা কৰে—মুখ্য প্ৰভাস, বৃদ্ধ-প্ৰভাস, জল-প্ৰভাস, কৃতস্মৰ-প্ৰভাস (শ্মশান/ভৈৰৱ পৰিৱেশ-সংযুক্ত) আদি পাঁচটা প্ৰভাস-স্থান। শ্ৰদ্ধাৰে এই তীৰ্থসমূহ দৰ্শন কৰিলে জৰা-মৰণাতীত, পুনৰাগমনহীন অৱস্থা লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। লগতে তীৰ্থবিধি দিয়া হৈছে—প্ৰভাসত সমুদ্ৰস্নান, বিশেষকৈ অমাৱস্যা আৰু চতুৰ্দশী/পঞ্চদশী দিনত, ৰাতিজাগৰণ, যথাশক্তি ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দান (বিশেষকৈ গোধন আৰু স্বৰ্ণদান), যাতে তীৰ্থফল ধৰ্মসন্মত হয়। দেৱী সোধে—এটা প্ৰভাসেই প্ৰসিদ্ধ, তেন্তে পাঁচ কিয়? তেতিয়া কাৰণকথা কোৱা হয়। শিৱ দিৱ্যৰূপে দাৰুকবনত প্ৰৱেশ কৰাত ঋষিসকলে গৃহস্থধৰ্মত বিঘ্ন হোৱা বুলি ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিয়ে; ফলত শিৱলিঙ্গ পতিত হয়। লিঙ্গপতনত ভূমিকম্প, সমুদ্ৰোদ্বেগ, পৰ্বতবিদাৰণ আদি বিশ্বব্যাপী অস্থিৰতা দেখা দিয়ে। দেৱতাসকলে প্ৰথমে ব্ৰহ্মা, পাছত বিষ্ণু, শেষত শিৱৰ শৰণ লয়। শিৱে কয়—শাপ প্ৰতিহত নকৰি পতিত লিঙ্গৰেই পূজা কৰা। দেৱতাসকলে লিঙ্গক প্ৰভাসত আনি প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজন কৰে আৰু তাৰ তাৰকশক্তি ঘোষণা কৰে। শেষত ইন্দ্ৰৰ আৱৰণ/অৱৰোধৰ বাবে মানুহৰ স্বৰ্গগমন কমিল বুলি কৈ, প্ৰভাসৰ মহোদয়ক সৰ্বপাপনাশক আৰু সৰ্বকামফলদায়ক বুলি উপসংহাৰ কৰা হয়।
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰ দেৱীক কয়—আদি-প্ৰভাসৰ পৰা তিনিধনু পৰিমাণ দূৰত পৃথিৱীত ‘ৰুদ্ৰেশ্বৰ’ নামৰ স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত আছে; তাত গৈ দৰ্শন আৰু পূজা কৰিব লাগে। স্থান-মাহাত্ম্যৰ কাৰণো বৰ্ণিত—ৰুদ্ৰ ধ্যানস্থ হৈ নিজৰ তেজ তাত স্থাপন/নিবেশ কৰিছিল; সেয়ে ই মানৱ-নিৰ্মিত নহয়, দেৱসান্নিধ্যৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ। শেষত ফলশ্ৰুতি—ৰুদ্ৰেশ্বৰৰ দৰ্শন-পূজাই সকলো পাপ নাশ কৰে আৰু ভক্তক ইচ্ছিত ফল তথা সকলো কামনা প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
অধ্যায় ১৮৯ প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত এটা নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত, স্থান-নির্ভৰ তত্ত্ব-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ঈশ্বৰে পশ্চিম দিশত “বেছি দূৰ নহয়” এনে এটা দেৱালয়-সমষ্টিৰ কথা কয়, য’ত চণ্ডিকা আৰু কৰ্মমোটী দেৱী একেলগে বিরাজমান আৰু কোটি-সংযুক্ত যোগিনীসকলৰ বিশাল সমাৱেশে সেই স্থান আৱৰি ৰাখে। এই তীৰ্থক পীঠ-ত্রয় ৰূপে—আদি, ত্ৰিলোকত পূজিত—বুলি ক’লে, স্থানীয় হ’লেও সৰ্বলোক-মান্য মহিমা স্থাপন হয়। বিধান অনুসাৰে নবমী তিথিত দেৱীপীঠ আৰু যোগিনী-সন্নিধিৰ সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট—সাধকে সকলো অভীষ্ট লাভ কৰে আৰু স্বৰ্গত দিব্য নাৰীৰ প্ৰিয় হয়; অৰ্থাৎ যথাযথ কাল-দেশত কৰা উপাসনাই স্বৰ্গীয় পুণ্য আৰু মঙ্গলফল বৃদ্ধি কৰে।
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস ক্ষেত্ৰৰ নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত, মুখ্য পুণ্যাঞ্চলৰ পৰা অলপ দূৰত অৱস্থিত হৰিৰ মোক্ষদায়ক ৰূপ ‘মোক্ষস্বামী’ৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে। একাদশীৰ দিনা জিতাহাৰ (সংযমিত আহাৰ) পালন কৰি ভক্তে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে; বিশেষকৈ মাঘ মাহত এই ব্ৰত অধিক ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। এই উপাসনাৰ ফল অগ্নিষ্টোম যজ্ঞফলৰ সমতুল্য বুলি উল্লেখ আছে। একে স্থানতে অনশন আৰু চন্দ্ৰায়ণ আদি ব্ৰত আচৰণ কৰিলে অন্য তীৰ্থতকৈ কোটি-গুণ ফল লাভ হয় আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি প্ৰদান কৰে বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত এই অধ্যায়ৰ স্থান উল্লেখ কৰি কলফোন দিয়া হৈছে।
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-খণ্ডৰ তীৰ্থযাত্ৰা-ক্রমত সংক্ষিপ্ত নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—চন্দ্ৰবাপী নামৰ পবিত্ৰ জলস্ৰোতৰ ওচৰত আৰু আন এটা প্ৰসিদ্ধ স্থানচিহ্নৰ সন্নিধানত অৱস্থিত হৰ-স্বৰূপ অজীগৰ্তেশ্বৰলৈ আগবাঢ়িবলৈ। তাত গৈ সংশ্লিষ্ট জলাশয়ত স্নান কৰি, তাৰ পাছত শিৱলিঙ্গৰ পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে—এয়াই সৰল বিধিক্ৰম। স্নানান্তে লিঙ্গপূজাই ঘোৰ পাপ নাশ কৰে আৰু শেষত ভক্তে শিৱপদ লাভ কৰে—এই ফলশ্ৰুতিৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক তত্ত্বোপদেশৰ ৰূপে ক’বলৈ লৈ, বিশ্বকৰ্মাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা এক বিশেষ লিঙ্গৰ দৰ্শনৰ দিশ-নিৰ্দেশ দিয়ে। এই মহাপ্ৰভাৱশালী লিঙ্গ মোক্ষস্বামিনৰ উত্তৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে আৰু ‘পাঁচ ধনুষ’ পৰিমাপৰ ভিতৰত তাৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰি তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ-ক্রম স্পষ্ট কৰা হৈছে। দৰ্শনকেন্দ্ৰিত ফলশ্ৰুতি অনুসাৰে—যি মানুহে শ্ৰদ্ধাৰে সেই লিঙ্গৰ সম্যক দৰ্শন কৰে, সি তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ কৰে; আৰু বাক্যজনিত (ৱাচিক) আৰু মানসিক পাপ সেই দৰ্শনতে নাশ হয়। শেষত কোলফনত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ ৮১,০০০ শ্লোকসমষ্টিৰ অন্তৰ্গত প্ৰভাস খণ্ডৰ প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত ‘বিশ্বকৰ্মেশ্বৰ-মাহাত্ম্য’ নামৰ অধ্যায় বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে স্বয়ং মহাদেৱীক প্ৰত্যক্ষ তত্ত্বোপদেশৰূপে কথা কয়। প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত তীৰ্থযাত্ৰীয়ে কেনেকৈ আগবাঢ়িব লাগে সেয়া নিৰ্দেশ কৰি, “অনুত্তম” (অতিশয় শ্ৰেষ্ঠ) যমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবলৈ যাবলৈ কয়। মন্দিৰৰ অৱস্থানো কোৱা হৈছে—নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত, বেছি দূৰ নহয়—ইয়াৰ ফলত এই বৰ্ণনা পথনির্দেশক আৰু আচাৰ-সূচক হয়। ফলশ্ৰুতি সংক্ষিপ্ত আৰু স্পষ্ট: কেৱল যমেশ্বৰ-দৰ্শনমাত্ৰে পাপ-শমন হয় আৰু তেওঁ সকলো ইচ্ছিত কামনাৰ ফল দানকাৰী (সৰ্বকাম-ফল-প্ৰদ) বুলি কোৱা হৈছে। শেষত কলফনত ইয়াক স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত “যমেশ্বৰ-মাহাত্ম্য-বৰ্ণন” অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক “দেৱৈঃ প্ৰতিষ্ঠিত” বুলি বৰ্ণিত লিঙ্গৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে। ক্ষেত্ৰৰ “প্ৰভাৱ” জানিলে সৰ্বপাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে, আৰু অমৰেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য নৈতিক-আচাৰগত ৰূপে প্ৰকাশ পাইছে। লিঙ্গক কেন্দ্ৰ কৰি উগ্ৰ তপস্যা কৰাৰ বিধান আছে; তাৰ দৰ্শনে যাত্ৰী কৃতকৃত্য—ধাৰ্মিকভাৱে পৰিপূৰ্ণ—হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। পাছত বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণক গোধন দান কৰিবলৈ প্ৰশংসা কৰি কোৱা হৈছে যে যোগ্য পাত্ৰত দিয়া দানে যাত্ৰাৰ ফল অধিক উৰ্জিত আৰু দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
এই অধ্যায় শৈৱ ব্যাখ্যামূলক সংলাপৰূপে আছে। ঈশ্বৰে উপদেশ দিয়ে কয়—নিয়ম-সংযমে থকা তীৰ্থযাত্ৰী আদি প্ৰভাসৰ দক্ষিণে অৱস্থিত বৃদ্ধ প্ৰভাসলৈ যাব। তাত “চতুৰ্মুখ” নামে প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই পাপহৰ বুলি প্ৰশংসিত। শ্ৰীদেৱীয়ে নামৰ উৎপত্তি আৰু দৰ্শন, স্তৱন, পূজাৰ ফল কি সোধে। ঈশ্বৰে প্ৰাচীন মন্বন্তৰ আৰু ত্ৰেতাযুগৰ কাহিনী কয়। উত্তৰ দিশৰ পৰা অহা ঋষিসকলে প্ৰভাস দৰ্শনৰ বাবে আহি দেখে যে ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ-সম্পৰ্কত শৈৱ লিঙ্গ গোপন। দৰ্শন নোপোৱাকৈ ঘূৰি নাযাম বুলি সংকল্প কৰি তেওঁলোকে ঋতু পাৰ হৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰে—ব্ৰহ্মচৰ্য, কঠোৰ নিয়ম, শীত-উষ্ণ সহন আদি—আৰু শেষত বৃদ্ধাৱস্থালৈ পায়। তেওঁলোকৰ অটল সংকল্প দেখি শংকৰে কৰুণাৰে পৃথিৱী বিদীৰ্ণ কৰি নিজৰ লিঙ্গ প্ৰকাশ কৰে; দৰ্শন লাভ কৰি ঋষিসকল স্বৰ্গলোকলৈ যায়। ইন্দ্ৰে পুনৰ গোপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, বৃদ্ধভাৱত দৰ্শন লাভ হোৱাৰ বাবে সেই স্থান “বৃদ্ধ প্ৰভাস” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ভক্তিভাৱে সেই তীৰ্থ দৰ্শন ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্য দিয়ে; সম্পূৰ্ণ ফল কামনা কৰা লোকৰ বাবে ব্ৰাহ্মণক উক্ষা (বৈল) দান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
ঈশ্বৰে দেৱীক বৃদ্ধ-প্ৰভাসৰ দক্ষিণে অৱস্থিত জল-আধিষ্ঠিত প্ৰভাস তীৰ্থলৈ নিৰ্দেশ কৰি, তাৰ ‘উত্তম’ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীৰ কেন্দ্ৰত আছে জামদগ্ন্য ৰাম (পৰশুৰাম); ক্ষত্ৰিয়-সংহাৰৰ মহাকৰ্মৰ পাছত তেওঁৰ অন্তৰত ঘৃণা আৰু গ্লানি জাগি উঠে, আৰু তেওঁ বহু বছৰ মহাদেৱৰ কঠোৰ তপস্যা আৰু উপাসনা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু বৰ দিয়ে। ৰামে শিৱৰ নিজ লিঙ্গদৰ্শন বিচাৰে; বৰ্ণনা আছে যে ভয়ত ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে তাক বাৰে বাৰে আচ্ছাদিত কৰে। শিৱ সেই ৰূপত প্ৰত্যক্ষ লিঙ্গদৰ্শন নিদিয়ে, কিন্তু উপায় কয়—তীৰ্থস্পৰ্শে আৰু পবিত্ৰ জলৰ ভিতৰৰ পৰা উদ্ভৱ হ’বলগীয়া লিঙ্গৰ ওচৰলৈ গ’লে ৰামৰ দুঃখ আৰু পাপ নাশ হ’ব। তেতিয়া জলৰ পৰা এক মহালিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হয় আৰু স্থানটি ‘জল-প্ৰভাস’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—মাত্ৰ তীৰ্থস্পৰ্শেই শিৱলোক লাভ হয়, আৰু তাত এজনো সদাচাৰী ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাটো উমাসহ শিৱক ভোজন কৰোৱাৰ সমান। এই আখ্যান পাপ-উপশমনী আৰু সৰ্বকাম-ফলপ্ৰদ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক বৃদ্ধ-প্ৰভাসৰ ওচৰত অৱস্থিত জমদগ্নীশ্বৰ শিৱৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপদেশ দিয়ে। জমদগ্নি ঋষিয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই ক্ষেত্ৰক সৰ্ব-পাপ-উপশমনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে; আৰু দেৱতাৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে পুরাণোক্ত ‘ঋণত্রয়’ৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। তাৰ পিছত ‘নিধান-ৱাপী’ নামৰ জলতীৰ্থৰ উল্লেখ আছে। তাত স্নান আৰু পূজা কৰিলে ধন-সমৃদ্ধি আৰু কাম্য ফলসিদ্ধি হয় বুলি বিধান দিয়া হৈছে। প্ৰাচীন কালত পাণ্ডৱসকলে ইয়াত নিধি (খজানা) উদ্ধাৰ কৰাৰ ফলত এই ৱাপীৰ নাম-খ্যাতি বিস্তাৰ পাই ‘ত্রিলোক-পূজিত’ বুলি প্ৰশংসিত হয়। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত স্নানৰ দ্বাৰা দুর্ভাগ্য দূৰ হৈ সৌভাগ্য লাভ আৰু মনোবাঞ্ছিত ইচ্ছা পূৰণৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
ঈশ্বৰে মহাদেৱীৰ সৈতে সংলাপত মহাপ্ৰভাস নামৰ এক পৰম পৱিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ কথা কয়। ই জলপ্ৰভাসৰ দক্ষিণে অৱস্থিত আৰু যমৰ পথ ৰোধ কৰা—অৰ্থাৎ ৰক্ষাকাৰী আৰু মোক্ষদায়ক—বুলি বৰ্ণিত। ত্ৰেতাযুগত ইয়াত দিৱ্য তেজোময় ‘স্পৰ্শ-লিঙ্গ’ৰ স্মৰণ আছে; তাৰ স্পৰ্শমাত্ৰে মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হয়। পিছত ভয়াকুল ইন্দ্ৰ আহি বজ্ৰসদৃশ আৱৰণ/অৱৰোধেৰে লিঙ্গ ঢাকি বা দমন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতেই অনিয়ন্ত্ৰিত উষ্মা-তেজ উদ্গত হৈ জ্বালাগ্ৰযুক্ত বিশাল লিঙ্গৰূপে বিস্তাৰিত হয় আৰু ধোঁৱা-অগ্নিয়ে ত্ৰিলোকক অস্থিৰ কৰে। দেৱতা আৰু বেদজ্ঞ ঋষিসকলে শশিশেখৰ শিৱক স্তৱ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে—এই স্বদাহক তেজ সংযত হওক, যাতে সৃষ্টি প্ৰলয়ত নপৰে। তেতিয়া তেজ পাঁচ ধাৰাত বিভক্ত হৈ পৃথিৱী ভেদি পঞ্চপ্ৰভাস ৰূপে প্ৰকাশ পায়; নিৰ্গমন পথত শিলাদ্বাৰ স্থাপন কৰি ফাট বন্ধ কৰাত ধোঁৱা শান্ত হয়, লোকসমূহ স্থিৰ হয়, আৰু তেজ তাতেই সীমাবদ্ধ থাকে। শিৱৰ প্ৰেৰণা মতে দেৱতাসকলে তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সেই স্থান মহাপ্ৰভাস নামে খ্যাত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—বিভিন্ন ফুলেৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে অক্ষয় পৰম পদ লাভ হয়; কেৱল দৰ্শনে পাপনাশ আৰু ইষ্টসিদ্ধি হয়। দানত—নিয়মশীল ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদান আৰু বিধিপূৰ্বক দ্বিজক গোধন—জন্মফল দিয়ে আৰু ৰাজসূয়-অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্য প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
এই অধ্যায়ত তীৰ্থ-নিৰ্দেশনাৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত শিৱ–দেৱীৰ তত্ত্বসংবাদ বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱীক দক্ষিণদিশে সৰস্বতীৰ মনোৰম তীৰত অৱস্থিত এটা স্বয়ম্ভূ স্থান দেখুৱাই ‘কৃতস্মৰদেৱ’ নামে প্ৰসিদ্ধ দেৱতা পাপশোধক বুলি ক’বলৈ ধৰে। তাৰ পিছত কামদহন-উত্তৰ ৰতিৰ শোক আৰু শিৱৰ সান্ত্বনা—দৈৱ অনুগ্ৰহে ভৱিষ্যতে কামৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা হ’ব—এই কাৰণকথা আৰম্ভ হয়। দেৱীয়ে সোধে কাম কিয় দগ্ধ হ’ল আৰু পুনর্জন্ম কেনেকৈ হ’ল। তেতিয়া শিৱে দক্ষযজ্ঞৰ বিস্তৃত প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে—দক্ষৰ কন্যাসকলৰ বিবাহ-বণ্টন, মহাযজ্ঞত দেৱ-ঋষিসমাগম, আৰু কপাল-ভস্ম আদি তপস্বীচিহ্নৰ বাবে শিৱক অপমান কৰি বহিষ্কাৰ। ইয়াৰ ফলত সতী ক্ৰুদ্ধ হৈ যোগতপস্যাৰে দেহত্যাগ কৰে। তাৰ পাছত শিৱে বীৰভদ্ৰ-প্ৰধান উগ্ৰ গণসকলক যজ্ঞভঙ্গৰ বাবে পঠায়। দেৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ হয়; বিষ্ণুৰ সুদৰ্শনো গিলি পেলোৱা হয়, আৰু ৰুদ্ৰৰ বৰদানে বীৰভদ্ৰ অবধ্য থাকে। শিৱ ত্ৰিশূল লৈ আগবাঢ়িলে দেৱসকল আঁতৰি যায়; ব্ৰাহ্মণসকলে ৰুদ্ৰমন্ত্ৰে ৰক্ষাহোম কৰিলেও যজ্ঞ ধ্বংস হয়। শেষত যজ্ঞ মৃগৰূপে পলাই আকাশত তৰা-সদৃশ ৰূপে চিৰচিহ্ন হিচাপে দৃশ্যমান বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
শিৱ–দেৱীৰ তত্ত্বসংলাপত এই অধ্যায়ে যজ্ঞবিঘ্নৰ পাছৰ ঘটনা বৰ্ণনা কৰিছে। তাৰকাসুৰে দেৱতাসকলক পৰাজিত কৰি স্বৰ্গৰ পৰা উৎখাত কৰে আৰু লোকসমূহত অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। দেৱসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে ব্ৰহ্মাই কয়—এই সংকটৰ সমাধান কেৱল শংকৰশক্তিৰ দ্বাৰাই সম্ভৱ; হিমালয়জাতা দেৱীৰ সৈতে শিৱৰ ভৱিষ্যৎ সংযোগৰ পৰা তাৰকবধকাৰী জন্ম ল’ব। সেই সংযোগ উদ্দীপিত কৰিবলৈ বসন্তসহ কামদেৱক প্ৰেৰণ কৰা হয়; কিন্তু শিৱৰ সন্নিধানত আহোঁতেই শিৱৰ তৃতীয় নয়নৰ অগ্নিত কাম দগ্ধ হয়। তাৰ পাছত শিৱ পুণ্য প্ৰাভাসিক-ক্ষেত্ৰত অধিষ্ঠান কৰি সেই স্থানক ঘটনাটোৰ পবিত্ৰ স্মাৰক কৰি তোলে। ৰতি শোকত বিলাপ কৰে; আকাশবাণীয়ে তাইক সান্ত্বনা দিয়ে—কাম ‘অনঙ্গ’ ৰূপে, দেহবিহীনভাৱে, পুনৰ কাৰ্য কৰিব। কাম নাথাকিলে সৃষ্টিক্ৰম বিঘ্নিত হ’ব বুলি দেৱসকলে নিবেদন কৰিলে শিৱে স্পষ্ট কৰে—কাম দেহ নথকাৰ সত্ত্বেও সৃষ্টিকাৰ্য চলাই যাব; পৃথিৱীত এটা লিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ এই প্ৰসঙ্গৰ চিহ্ন হয়। ‘কৃতস্মৰা’ উপাধি আৰু পৰৱৰ্তী স্কন্দৰ জন্ম তথা তাৰকবধৰ ইঙ্গিতো ইয়াত সংযুক্ত। শেষত কৃতস্মৰাৰ দক্ষিণে থকা ‘কামকুণ্ড’ত স্নান আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক আখ, সোণ, গাই, বস্ত্ৰ দানৰ বিধান কোৱা হৈছে; ইয়াৰ ফলত অমঙ্গল নাশ হৈ শুভফল লাভ হয়।
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ (শিৱ) প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ এক বিশেষ স্থানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—কালভৈৰৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মহাশ্মশান আৰু তাৰ ওচৰৰ ব্ৰহ্মকুণ্ড। তাত মঙ্কীশ্বৰৰ সান্নিধ্যও এই ক্ষেত্ৰৰ শৈৱ মহিমাৰ সহায়ক বুলি শিৱে উল্লেখ কৰে। মূল বক্তব্য স্থানবিশেষ মোক্ষপ্ৰদান: যিসকল তাত মৃত্যুবৰণ কৰে বা যিসকলৰ দাহসংস্কাৰ তাত হয়, তেওঁলোকে কালবিপৰ্যয়/অকালমৃত্যু আদি প্ৰতিকূল অৱস্থাতো মুক্তি লাভ কৰে। গ্ৰন্থৰ নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ অনুসাৰে ‘মহাপাতকী’ বুলি চিহ্নিত লোকেও এই ক্ষেত্ৰপ্ৰভাৱত উদ্ধাৰ পায় বুলি শিৱে ঘোষণা কৰে। শিৱ ‘কৃতস্মৰতা’—স্মৰণত প্ৰতিষ্ঠিত হোৱা—ক ফলসিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰি শ্মশানক ‘অপুনৰ্ভৱদায়ক’ (পুনর্জন্মৰ পৰা মুক্তিদাতা) অঞ্চল বুলি বৰ্ণনা কৰে। বিষুৱকালক বিশেষ পুণ্যসময় বুলি কোৱা হয়, আৰু শেষত শিৱে এই প্ৰিয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰতি নিজৰ চিৰআসক্তি প্ৰকাশ কৰি, এই প্ৰসঙ্গত ইয়াক অৱিমুক্ততকৈও অধিক প্ৰিয় বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সৰস্বতীৰ ওচৰত অৱস্থিত ৰামেশ্বৰৰ স্থান আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। কাহিনীত বলভদ্ৰ (ৰাম/হলায়ুধ) পাণ্ডৱ–কৌৰৱ সংঘাতত পক্ষ নধৰি দ্বাৰকাত উভতি আহে; মদ্যপ্ৰভাৱত এটা বনবিহাৰ-উদ্যানত প্ৰৱেশ কৰে। তাত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলে সূতৰ পাঠ শুনি থকা সময়ত ক্ৰোধত বলভদ্ৰে সূতক বধ কৰে; পাছত তাক ব্ৰহ্মহত্যাসদৃশ পাপ বুলি ভাবি অনুতাপ কৰে আৰু ধৰ্মিক তথা দেহগত দুষ্পৰিণামৰ কথা স্মৰণ কৰি বিলাপ কৰে। তাৰ পিছত প্ৰায়শ্চিত্তৰ নীতি কোৱা হয়—ইচ্ছাকৃত আৰু অনিচ্ছাকৃত হিংসাৰ ভেদ, প্ৰায়শ্চিত্তৰ স্তৰভেদ, আৰু ব্ৰতৰ গুৰুত্ব। এটা অশৰীৰী বাণীয়ে তাক প্ৰভাসলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে; তাত পাঁচ ধাৰাযুক্ত প্ৰতিলোমা সৰস্বতী পাঁচ মহাপাতকনাশিনী বুলি প্ৰশংসিত, আৰু অন্য তীৰ্থসমূহ তুলনাত অপৰ্যাপ্ত বুলি কোৱা হয়। বলভদ্ৰে যাত্ৰাবিধি পালন কৰি দান দিয়ে, সৰস্বতী–সমুদ্ৰ সঙ্গমত স্নান কৰি মহালিঙ্গ স্থাপন আৰু ৰামেশ্বৰ পূজা কৰি শুদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ৰামেশ্বৰ লিঙ্গপূজাত পাপক্ষয় হয়; অষ্টমীত ব্ৰহ্মকূৰ্চ বিধিসহ ব্ৰত কৰিলে অশ্বমেধসম পুণ্য লাভ হয়; আৰু পূৰ্ণ যাত্ৰাফল কামনাকাৰীসকলৰ বাবে স্নান, পূজা, গোদান শ্ৰেষ্ঠ।
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
ঈশ্বৰে দেবীক মংকীশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা কৰে। এই স্থান ৰামেশৰ উত্তৰত, দেবমাতৃ-স্থলৰ ওচৰত; অর্ক-স্থল আৰু কৃত-স্মৰ ঠাইৰ পৰা দিশা-সংকেতো দিয়া হৈছে। প্ৰাচীন কালত কুব্জ (বাঁকা দেহ) ব্ৰাহ্মণ মংকীয়ে দীঘল তপস্যা আৰু নিত্য পূজাৰে এই শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। বহু বছৰ আৰাধনা কৰিও সন্তোষ নাপাই তেওঁ ব্যথিত হৈ জপ-ধ্যানসহ কঠোৰ সাধনা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে বৃদ্ধি কৰিলে। শেষত শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ ক’লে—মংকীৰ বাবে গছৰ ডাললৈ উঠি বহু ফুল সংগ্ৰহ কৰা সহজ নহয়; কিন্তু ভক্তিৰে অৰ্পণ কৰা এটা ফুলেও সকলো যজ্ঞৰ ফল দিয়ে। তাৰ পিছত লিঙ্গপূজাৰ ত্ৰিমূৰ্তি-সমন্বয় বুজোৱা হয়—লিঙ্গৰ সোঁফালে ব্ৰহ্মা, বাঁফালে বিষ্ণু, মাজত শিৱ; সেয়ে লিঙ্গাৰ্চনেই ত্ৰিদেৱৰ একত্ৰ পূজা। বিল্ব, শমী, কৰবীৰ, মালতী, উন্মত্তক, চম্পক, অশোক, কহ্লাৰ আদি সুগন্ধি পুষ্প প্ৰিয় অৰ্পণ বুলি উল্লেখ আছে। মংকীয়ে বৰ বিচাৰে—যি কোনোবাই ইয়াত স্নান কৰি এই লিঙ্গত কেৱল জল অৰ্পণ কৰিলেও সকলো উপাসনাৰ ফল লাভ কৰক; আৰু ওচৰত দিব্য আৰু পাৰ্থিৱ গছ-গছনি থাকক। শিৱে বৰদান দি কয় যে সকলো নাগৰ সান্নিধ্যৰ বাবে এই স্থান ‘নাগস্থান’ নামে খ্যাত হ’ব, তাৰ পিছত অন্তৰ্ধান হয়। মংকীয়ে দেহত্যাগ কৰি শিৱলোক লাভ কৰে। অধ্যায়ৰ ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শুনিলে পাপ নাশ হয়।
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্ন–উত্তৰ ৰূপৰ তাত্ত্বিক সংলাপ। দেবী সৰস্বতীৰ মাহাত্ম্য বিস্তাৰে শুনিব খোজে আৰু তীৰ্থাচৰণ সম্পৰ্কে সূক্ষ্ম প্ৰশ্ন কৰে—‘মুখ-দ্বাৰ’ৰে প্ৰৱেশৰ পুণ্য, স্নান আৰু দানৰ ফল, অন্য ঠাইত নিমজ্জনৰ পৰিণাম, আৰু শ্ৰাদ্ধৰ সঠিক বিধি: নিয়ম, মন্ত্ৰ, যোগ্য পুৰোহিত, উপযুক্ত আহাৰ আৰু পৰামৰ্শিত দান। ঈশ্বৰে দান–শ্ৰাদ্ধ বিধিক্ৰম ক্ৰমে ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। তাৰ পিছত ঈশ্বৰে সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰতা বহু স্তৰত স্তৱ কৰে। সৰস্বতী-জল অতি পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ সাগৰ-সঙ্গমত ই দেবতাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ বুলি বৰ্ণিত। তেওঁক লোকসুখদায়িনী আৰু শোকনাশিনী ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। বৈশাখ মাহ আৰু সোম-সম্পৰ্কীয় আচাৰৰ দুৰ্লভতা উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—প্ৰভাসত সৰস্বতী-প্ৰাপ্তি অন্য তপস্যা আৰু প্ৰায়শ্চিত্ততকৈও শ্ৰেষ্ঠ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়, সৰস্বতী-জলত নিষ্ঠাৰে থকা লোকসকলে বিষ্ণুলোকত দীঘলীয়া বাস লাভ কৰে; আৰু প্ৰভাসত সৰস্বতীক দেখা নোপোৱা লোকক আধ্যাত্মিক দৃষ্টিহীনৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। সৰস্বতীক বিস্তৃত জ্ঞান আৰু নিৰ্মল বিবেকৰ উপমাৰে প্ৰশংসা কৰি, অন্য নদী আৰু সাগৰৰ সৈতে তেওঁৰ সঙ্গমক পৰম তীৰ্থ বুলি কোৱা হয়; তাত স্নান আৰু দান মহাযজ্ঞসম ফলদায়ক, আৰু সৰস্বতী-জলস্নাত জন ভাগ্যৱান আৰু সন্মানযোগ্য বুলি ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
অধ্যায় ২০৫ত দেবীয়ে ঈশ্বৰক শ্ৰাদ্ধৰ পুণ্যদায়ক বিধি বিষয়ে সোধে—বিশেষকৈ দিনৰ কোন সময়ত শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত আৰু প্ৰভাস/সৰস্বতী তীৰ্থৰ প্ৰসঙ্গত কেনেকৈ পালন কৰিব লাগে। ঈশ্বৰে দিনৰ মুহূৰ্তসমূহ ব্যাখ্যা কৰি মধ্যাহ্নৰ ওচৰৰ ‘কুটপ-কালে’ শ্ৰাদ্ধ অতি ফলপ্ৰদ বুলি কয় আৰু সন্ধিয়াবেলা শ্ৰাদ্ধ কৰাটো নিষেধ কৰে। শ্ৰাদ্ধৰ ৰক্ষা-শুদ্ধিৰ উপকৰণ হিচাপে কুশ/দর্ভ আৰু ক’লা তিলৰ মহত্ত্ব উল্লেখ কৰা হৈছে; ‘স্বধা-ভৱন’ সময়ৰ ধাৰণাও দিয়া হৈছে। দৌহিত্ৰ, কুটপ আৰু তিল—এই তিনিটাক শ্ৰাদ্ধৰ প্ৰশংসিত ‘পাৱন’ বুলি কোৱা হয়; লগতে শুচিতা, ক্ৰোধহীনতা আৰু তাড়াহুড়া নকৰা আদি গুণৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। ধনক শুদ্ধতাৰ ভিত্তিত শুক্ল/শম্বল/কৃষ্ণ ভেদে ভাগ কৰি কোৱা হৈছে যে অন্যায়ে উপাৰ্জিত ধনে কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক তৃপ্ত নকৰে; বৰঞ্চ ফল অশুভ সত্তাৰ ফালে ঘূৰি যায়। তাৰ পিছত পাত্ৰ ব্ৰাহ্মণ পৰীক্ষা বিস্তাৰে বৰ্ণিত—বেদজ্ঞ, শীলবান, সংযমী ব্ৰাহ্মণক গ্ৰহণযোগ্য ধৰা হয় আৰু নানা আচৰণ, বৃত্তি আৰু নৈতিক দোষৰ বাবে ‘অপাঙ্ক্তেয়’সকলৰ দীঘল তালিকা দি বর্জনৰ নিৰ্দেশ দিয়া হয়; শেষত ভুল পাত্ৰ বাছনিয়ে শ্ৰাদ্ধফল নষ্ট কৰে বুলি পুনৰুক্তি কৰা হৈছে।
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে শ্ৰাদ্ধৰ, বিশেষকৈ পাৰ্বণ-বিধানৰ, সূক্ষ্ম আৰু ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা দিছে। নিমন্ত্ৰণ-প্ৰথা, যোগ্যতা আৰু আসনবিন্যাস, শৌচ-শুদ্ধিৰ নিয়ম, মুহূৰ্তভেদে সময় নিৰ্ণয়, আৰু পাত্ৰ, সমিধ, কুশ, ফুল, খাদ্য আদি বাছনি বিস্তাৰে বৰ্ণিত। অযথা সহভোজন, বিধিভংগ আৰু অশুদ্ধিৰ দৰে দোষে পিতৃগ্ৰহণ নষ্ট হয়—এমন নৈতিক সতৰ্কবাণী দিয়া হৈছে। জপ, ভোজন, পিতৃকাৰ্য আদিত মৌনশাসন, দেৱকর্ম আৰু পিতৃকর্মৰ দিশানিয়ম, আৰু কিছুমান ত্ৰুটিৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰতিকাৰো উল্লেখ আছে। শুভ-অশুভ কাঠ, ফুল আৰু খাদ্যবস্তুৰ তালিকা, কিছুমান অঞ্চলত শ্ৰাদ্ধবর্জন, আৰু মলমাস/অধিমাস সম্পৰ্কীয় নিষেধ-নিয়ম তথা মাসগণনাৰ স্পষ্টীকৰণো পোৱা যায়। শেষত ‘সপ্তাৰ্চিস্’ স্তৱসহ মন্ত্রসমূহ আৰু ফলশ্ৰুতি—প্ৰভাসত সৰস্বতী–সাগৰ সঙ্গমত বিধিপূৰ্বক পাঠ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে শুদ্ধি, সামাজিক-ধাৰ্মিক মান্যতা, সমৃদ্ধি, স্মৃতিশক্তি আৰু আৰোগ্য লাভ হয়—বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ঈশ্বৰে শ্রাদ্ধ-সম্পৰ্কীয় দানৰ ক্ৰম আৰু তাৰ ফল ব্যাখ্যা কৰিছে। পিতৃসকলৰ উদ্দেশে দান আৰু সৰস্বতীৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্যত এজন দ্বিজক অন্নদান কৰাও অতি মহাপুণ্য বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত ধৰ্ম-নীতি শাস্ত্ৰীয় আলোচনা বিস্তাৰিত হয়—নিত্যকৰ্ম অৱহেলাৰ দোষ, ভূমিহৰণ/মাটি চুৰিৰ কঠোৰ নিন্দা, আৰু নিষিদ্ধ উপায়ে উপাৰ্জিত ধনৰ কুফল। বিশেষকৈ ‘বেদ-বিক্ৰয়’ (বেদশিক্ষাক বাণিজ্য কৰা)ৰ বিভিন্ন ৰূপ আৰু তাৰ কৰ্মফল বিশদে কোৱা হৈছে। শৌচ-নিয়ম, অনুচিত জীৱিকা, আৰু নিন্দিত উৎসৰ পৰা অন্ন-ধন গ্ৰহণ বা ভক্ষণ কৰাৰ বিপদো উল্লেখ আছে। দানধৰ্মত যোগ্য পাত্ৰ (শ্ৰোত্ৰিয়, গুণবান, শীলবান) নিৰ্বাচন অনিবাৰ্য; অপাত্ৰক দিয়া দান পুণ্য নষ্ট কৰে—এই নীতি স্থাপন কৰা হৈছে। শেষত সত্য, অহিংসা, সেৱা, সংযমিত ভোগ আদি গুণৰ স্তৰবিন্যাস আৰু অন্ন, দীপ, সুগন্ধ, বস্ত্ৰ, শয্যা আদি দানৰ বিশেষ ফল উল্লেখ কৰি আচাৰক নৈতিক শিক্ষাৰ সৈতে একত্ৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
এই অধ্যায়ত দেৱী দানৰ নিখুঁত বিভাগ বিচাৰে—কি দান কৰিব, কাক, কেতিয়া, ক’ত আৰু কেনে পাত্ৰক। ঈশ্বৰে নিষ্ফল জন্ম আৰু নিষ্ফল দানৰ লক্ষণ দেখুৱাই সৎজন্ম আৰু শাস্ত্ৰোক্ত দানৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে আৰু ষোড়শ মহাদানৰ বিধান উল্লেখ কৰে—গোদান, হিৰণ্যদান, ভূমিদান, বস্ত্ৰ-ধান্যদান, উপকৰণসহ গৃহদান আদি। তাৰ পিছত দানৰ উদ্দেশ্য আৰু দ্ৰব্যশুদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে—অহংকাৰ, ভয়, ক্ৰোধ বা দেখুৱাবলৈ কৰা দান বিলম্বিত বা ক্ষীণ ফল দিয়ে; শুদ্ধচিত্তে আৰু ধৰ্মসম্মত উপাৰ্জিত দ্ৰব্যে কৰা দান শীঘ্ৰ মঙ্গলফল দিয়ে। পাত্ৰলক্ষণ হিচাপে বিদ্যা, যোগশীলতা, শান্তভাব, পুৰাণজ্ঞান, দয়া, সত্য, শৌচ আৰু সংযম বৰ্ণিত। গোদানত গাইৰ শুভ গুণ নিৰ্দিষ্ট কৰি দোষযুক্ত বা অবৈধভাৱে পোৱা গাই দান নিষিদ্ধ, আৰু অযথা দানৰ অশুভ ফলৰ সতর্কবাণীও আছে। উপবাস, পাৰণ আৰু শ্ৰাদ্ধৰ সময়-নিয়মত সাৱধানতা, আৰু সামৰ্থ্য কম থাকিলে বা যোগ্য পাত্ৰ নাপালে শ্ৰাদ্ধৰ উপযোগী বিকল্প পদ্ধতিও দিয়া হৈছে। শেষত পাঠক-আচার্যৰ সন্মান, বিদ্বেষী বা অশ্ৰদ্ধালু শ্ৰোতাক গ্ৰন্থ নেদিয়াৰ নিয়ম, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ-দানক কৰ্মসিদ্ধিৰ অংগ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উদ্দেশ কৰি দুটা ভাগত উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে তেওঁ তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ দেখুৱায়—সাৱিত্ৰীক্ষেত্ৰৰ পূৰ্বাংশৰ ওচৰত, উত্তৰ দিশত অৱস্থিত পৰম পৱিত্ৰ মাৰ্কণ্ডেয়েশ্বৰ দৰ্শন কৰিবলৈ ক’ব। পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ কৃপাৰে ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণীয় অৰ্থত অজৰা-অমৰ হয়; ক্ষেত্ৰৰ মহিমা বুজি তেওঁ শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পদ্মাসনত দীঘলীয়া ধ্যানসমাধিত লীন থাকে। যুগযুগ ধৰি বতাহে উৰুৱা ধূলিয়ে মন্দিৰ ঢাকি পেলায়; জাগি উঠি ঋষিয়ে খনন কৰি মহাদ্বাৰ পুনৰ মুকলি কৰি পূজাৰ পথ প্ৰকাশ কৰে। যিয়ে ভক্তিভাৱে প্ৰৱেশ কৰি বৃষভধ্বজ শিৱক পূজা কৰে, সি মহেশ্বৰৰ পৰম ধাম লাভ কৰে। তাৰ পাছত দেৱীৰ প্ৰশ্ন—সকলোৰে মৃত্যু থাকোঁতে মাৰ্কণ্ডেয়ক ‘অমৰ’ কিয় কোৱা হয়? ঈশ্বৰে পূৰ্বকল্পৰ কাহিনী কয়—ভৃগুপুত্ৰ মৃকণ্ডুৰ এক সদ্গুণী পুত্ৰ জন্মে, কিন্তু তাৰ আয়ু মাত্ৰ ছয় মাহ নিৰ্ধাৰিত আছিল। পিতাই উপনয়ন কৰাই নিত্য নমস্কাৰ-ৱন্দন আৰু আদৰ-শিষ্টাচাৰ শিকায়। তীৰ্থযাত্ৰাত সপ্তর্ষিয়ে বাল ব্ৰহ্মচাৰীক ‘দীৰ্ঘায়ু’ আশীৰ্বাদ দিয়ে; কিন্তু তাৰ অল্পায়ু দেখি শংকিত হৈ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। ব্ৰহ্মাই বিশেষ নিয়তি ঘোষণা কৰে—এই বালক মাৰ্কণ্ডেয় হ’ব, ব্ৰহ্মাসমান আয়ু পাব, আৰু কল্পৰ আদিত-অন্তত সহচৰ হৈ থাকিব। পিতাৰ শোক দূৰ হয়, কৃতজ্ঞ ভক্তি দৃঢ় হয়; শৃঙ্খলাবদ্ধ শ্ৰদ্ধা, দেৱীয় অনুমোদন আৰু ঢাকি গ’লেও ক্ষেত্ৰৰ পুনৰ উপাসনাসুলভতা—এই ভাবসমূহে অধ্যায়টো সম্পূৰ্ণ কৰে।
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ দিয়ে কয়। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ মানচিত্ৰত দিশা-নিৰ্দেশ আৰু দূৰ/পৰিমাপ-চিহ্ন অনুসৰি অৱস্থিত ‘উত্তম’ তীৰ্থ পুলস্ত্যেশ্বৰলৈ গমন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। সেখানে প্ৰথমে দর্শন কৰি, তাৰ পিছত বিধানতঃ (যথাবিধি) পূজা কৰিবলৈ ভক্তিক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত দৃঢ়ভাৱে কোৱা হয় যে উপাসকে সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে—“ইয়াত সন্দেহ নাই।” এই অধ্যায়ে স্থান-নিৰ্দেশ, আচাৰ-વિધি আৰু পাপক্ষয়-ফলক একেটা তীৰ্থ-এককত একত্ৰিত কৰে।
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত পুলহেশ্বৰ তীৰ্থৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে। নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশৰ ফালে ধনুষ-প্ৰমাণ দূৰত্বত পুলহেশ্বৰ নামৰ শিৱলিঙ্গ স্থাপিত আছে; তাত গৈ ভক্তিভাৱে দৰ্শন আৰু পূজা কৰিবলৈ স্থান-নিৰ্দেশসহ কোৱা হৈছে। পুলহেশ্বৰৰ ভক্তিমূলক আৰাধনাই তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ কৰায় বুলি উল্লেখ আছে। বিশেষকৈ হিৰণ্যদান (সোণ/ধনৰ দান) কৰাটো যাত্ৰাপুণ্য সম্পূৰ্ণ কৰাৰ বিধি হিচাপে প্ৰতিপাদিত, যাতে যাত্ৰাফল নিশ্চিত হয়। শেষত কলফনত ইয়াক স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ ২১১তম অধ্যায় বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
এই অধ্যায় (২১২)ত ঈশ্বৰে দেবীক উপদেশ দিয়ে কয়—পুলহীশ্বৰ পৰা নৈঋত্য দিশে আঠ ধনুৰ দূৰত ‘ক্ৰত্বীশ্বৰ’ নামৰ এক পবিত্ৰ শিৱতীৰ্থ আছে। তাত দৰ্শনমাত্ৰেই ‘মহাক্ৰতু-ফল’ লাভ হয়; অৰ্থাৎ মহাযজ্ঞৰ পুণ্য-গৌৰৱ তীৰ্থদৰ্শনৰ জৰিয়তে সহজে প্ৰাপ্য হয় বুলি মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যি মানুহে ক্ৰত্বীশ্বৰক দৰ্শন কৰে, সি পৌণ্ডৰীক যাগৰ ফল পায়; সাত জন্মলৈ দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা ৰক্ষা পায়, আৰু তাত দুখৰ উদয় নহয়। এইদৰে অধ্যায়টো স্থান-নিৰ্দেশ, নাম-মাহাত্ম্য আৰু দৰ্শনফলক সংক্ষিপ্তভাৱে পথনির্দেশৰ দৰে উপস্থাপন কৰে।
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
এই অধ্যায়ত সংলাপৰূপে ঈশ্বৰে দেৱীক কাশ্যপেশ্বৰ তীৰ্থৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থৰ দিশা-নিৰ্দেশো দিয়া হৈছে—পূৰ্বদিগ্ভাগত “ষোল ধনু” দূৰত্বত কাশ্যপেশ্বৰ অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। সেই স্থান দৰ্শনমাত্ৰে মানুহে সমৃদ্ধি আৰু সন্তানলাভ কৰে; আৰু “সকলো পাপ” বোজা লৈ থকা লোকেও পাপমুক্ত হয়—ইয়াক নিঃসন্দেহ ফলশ্ৰুতি বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত এই অধ্যায়ৰ স্থান কলোফনত উল্লেখ আছে।
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে স্বয়ং উপদেশৰূপে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ কৌশিকেশ্বৰ শিৱস্থানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। কাশ্যপেশ্বৰ পৰা ঈশান (উত্তৰ-পূব) দিশত আঠ ধনু দূৰত ইয়াৰ অৱস্থান কোৱা হৈছে, আৰু ইয়াক মহাপাতক-নাশক তথা পৰম পৱিত্ৰ তীৰ্থ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। নামকৰণ কাহিনীত কৌশিকে বশিষ্ঠৰ পুত্ৰবধ কৰি দোষগ্ৰস্ত হোৱা কথা উঠে; সি সেই ঠাইত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰি পাপমুক্ত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—যিয়ে লিঙ্গৰ দৰ্শন আৰু পূজা কৰে, সিয়ে বাঞ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
ঈশ্বৰে দেৱীক মārkaṇḍeśvaraৰ দক্ষিণে অলপ দূৰত অৱস্থিত কুমাৰেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাত স্বামী নামৰ ভক্তে প্ৰতিষ্ঠা কৰা শিৱলিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে আৰু এই স্থানক পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায়শ্চিত্তৰ কেন্দ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছে। কাৰ্ত্তিকেয়-সম্পৰ্কীয় কঠোৰ তপস্যাক পৰস্ত্ৰী/পৰপুৰুষ-সম্পৰ্কজনিত অতিক্ৰমণৰ পাপ নাশৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। এজন আদৰ্শ ভক্তে লিঙ্গ স্থাপন কৰি অপবিত্ৰতা দূৰ কৰে আৰু ত্যাগৰ দ্বাৰা পুনৰ ‘কৌমাৰ’—যৌৱনসদৃশ নিৰ্মল শুদ্ধতা—লাভ কৰে। দ্বিতীয় দৃষ্টান্তত সুমালী, যিয়ে পিতৃ/পূৰ্বজ-বধৰ দৰে ঘোৰ পাপ কৰাৰ পাছতো তাত পূজা কৰি সেই পাপৰ পৰা মুক্তি পায়। দেৱতাৰ সন্মুখত থকা এটা কুঁৱাৰ উল্লেখ আছে; তাত স্নান কৰি স্বামী-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গ পূজা কৰিলে দোষমুক্তি আৰু স্বামীপুৰ নামৰ মহাদিব্য নগৰপ্ৰাপ্তি হয়। শেষত দানবিধি—স্বামীৰ নামে কোনো দ্বিজক শাতকুম্ভ-সুৱৰ্ণৰ ‘তাম্ৰচূড়া’ দান কৰিলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক সংক্ষিপ্তভাৱে এটা শৈৱ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ক’লে যে মাৰ্কণ্ডেশ্বৰৰ উত্তৰে পনৰ ধনু দূৰত ‘গৌতমেশ্বৰ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ অৱস্থিত। কথা অনুসাৰে গুৰুহত্যাৰ পাপ আৰু শোকত পীড়িত গৌতম ঋষিয়ে তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তপস্যা আৰু পূজাৰ দ্বাৰা সেই পাপভাৰৰ পৰা মুক্ত হয়। সেয়ে এই স্থানক প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু শুদ্ধিৰ বিশেষ ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। যাত্ৰীসকলৰ বাবে বিধান—নদীত শাস্ত্ৰবিধি মতে স্নান, লিঙ্গৰ যথাবিধি পূজা, আৰু কপিলা গাই দান। ইয়াৰ ফলত পঞ্চ মহাপাতক নাশ হৈ পবিত্ৰতা লাভ হয় আৰু শেষত মোক্ষপ্ৰাপ্তি ঘটে।
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক দেৱৰাজেশ্বৰৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। গৌতমেশ্বৰৰ পশ্চিম দিশত বেছি দূৰ নহয়, ষোল ধনু দূৰত্বত দেৱৰাজেশ্বৰ লিঙ্গ অৱস্থিত বুলি স্থান-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ইয়াত লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে স্থাপনকাৰী পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—এই কাৰণ-ফল ক্ৰম কোৱা হৈছে। লগতে বিধান দিয়া হৈছে যে, সমাহিত আৰু একাগ্ৰ মনৰে যি কোনো মানুহে সেই লিঙ্গৰ পূজা কৰে, সি মানৱদেহজনিত পাতকৰ পৰাও মুক্তি লাভ কৰে। শেষ কলফনত ইয়াক স্কন্দ মহাপুৰাণ (৮১,০০০ শ্লোক), প্ৰভাস খণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অংশৰ অন্তৰ্গত ‘দেৱৰাজেশ্বৰ-মাহাত্ম্য’ নামৰ ২১৭তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰপ্ৰোক্ত সংক্ষিপ্ত তত্ত্বোপদেশৰূপে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এক বিশেষ লিঙ্গৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে। মনুৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই লিঙ্গ “মানৱ-লিঙ্গ” নামে প্ৰসিদ্ধ। নিজ পুত্ৰবধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাপদোষৰ ভাৰ বহন কৰি মনুৱে এই স্থানক পাপহৰ বুলি জানি বিধিপূৰ্বক অভিষেক আৰু প্ৰতিষ্ঠা কৰি তাত ঈশ্বৰক স্থাপন কৰে। তাৰ ফলত তেওঁ সেই দোষভাৰৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। পিছত সাধাৰণ ফল বৰ্ণনা কৰা হয়—যি কোনো মানবভক্তে ভক্তিভাৱে এই মানব-লিঙ্গৰ পূজা কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। শেষত কলোফনত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অন্তৰ্গত “মানৱেশ্বৰ-মাহাত্ম্য” নামৰ ২১৮তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক উপদেশ দি মাৰ্কণ্ডেয়ৰ আশ্ৰমৰ ওচৰৰ আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশত অৱস্থিত পুণ্যতীৰ্থ আৰু লিঙ্গসমূহৰ এক পবিত্ৰ গুচ্ছ বৰ্ণনা কৰে। তাত প্ৰসিদ্ধ গুহালিঙ্গ—নীলকণ্ঠ বুলিও খ্যাত—ৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে; ই পূৰ্বে বিষ্ণুৱে পূজা কৰিছিল আৰু ‘সকলো পাপ-অৱশেষ নাশক’ বুলি বৰ্ণিত। ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে ঐশ্বৰ্য, সন্তান, পশুধন আৰু সন্তোষ লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। পিছত তপস্বীৰ দৃশ্য আশ্ৰম, গুহা আৰু বহু লিঙ্গ-সম্পৰ্কিত স্থানৰ উল্লেখ আহে। মুখ্য বিধান হিচাপে কোৱা হয়—মাৰ্কণ্ডেয়ৰ নিকটে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে বিস্তৃত বংশ-পরম্পৰাও উন্নীত হয়; এই কৰ্ম সমাজব্যাপী পুণ্যসাধনৰ এক ধৰ্মীয় উপায়। তত্ত্ববাক্যত ঘোষণা কৰা হয়—সকলো লোক শিৱময়, সকলো শিৱত প্ৰতিষ্ঠিত; সেয়ে সমৃদ্ধি কামনা কৰা বিদ্বানে শিৱপূজা কৰিব লাগে। দেৱতা, ৰজা আৰু মানুহৰ দৃষ্টান্ত দি লিঙ্গপূজা আৰু প্ৰতিষ্ঠাক সৰ্বজনীন সাধনা বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে; শিৱতেজে মহাপাপো শমিত হয়। ইন্দ্ৰৰ বৃত্ৰবধোত্তৰ শুদ্ধি, সংগমত সূৰ্যপূজা, অহল্যাৰ পুনৰুদ্ধাৰ আদি কাহিনীৰে প্ৰমাণ দি শেষত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সাৰ মাৰ্কণ্ডেয়াশ্ৰম-সম্পৰ্কে পুনৰ উচ্ছাৰণ কৰা হৈছে।
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দি প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত ‘ত্রিলোক-পূজিত’ বৃষধ্বজেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবলৈ স্পষ্ট স্থান-সংকেত দিয়ে। তাৰ পিছত শিৱতত্ত্বৰ ব্যাখ্যা হয়—শিৱ অক্ষৰ আৰু অব্যক্ত; তেওঁৰ ওপৰত কোনো পৰতত্ত্ব নাই; যোগসাধনাৰে তেওঁ উপলব্ধ; আৰু তেওঁ সৰ্বব্যাপী মহাপুৰুষ, যাৰ হাত-পা, চকু, শিৰ আৰু মুখ সৰ্বত্র আছে বুলি সৰ্বাত্মভাৱে স্তৱ কৰা হয়। পৃথু, মৰুত্ত, ভৰত, শশবিন্দু, গয়, শিবি, ৰাম, অম্বৰীষ, মন্ধাতা, দিলীপ, ভাগীৰথ, সুহোত্ৰ, ৰন্তিদেৱ, যযাতি, সগৰ আদি ৰজাসকলৰ দৃষ্টান্ত দি কোৱা হৈছে—তেওঁলোকে প্ৰভাস আশ্ৰয় কৰি যজ্ঞসহ বৃষধ্বজেশ্বৰক পূজা কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰিছিল। জন্ম-মৃত্যু, জৰা-ব্যাধি আৰু ক্লেশময় সংসাৰৰ কথা পুনঃপুনঃ স্মৰণ কৰাই, অসাৰ জগতত শিৱাৰ্চনাকেই ‘সাৰ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। ভক্তিক সমৃদ্ধিদায়িনী শক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়—ভক্তৰ বাবে চিন্তামণি আৰু কল্পদ্ৰুম সদৃশ লাভ, কুবেৰো সেবকসদৃশ হয় বুলি উপমা। অল্প উপচাৰৰ মহিমা: মাত্ৰ পাঁচটা ফুলে পূজা কৰিলেও দহ অশ্বমেধৰ ফল। বৃষধ্বজৰ ওচৰত বৃষ-দান পাপক্ষয় আৰু তীৰ্থফল সম্পূৰ্ণ কৰাৰ বিধান হিচাপে নিৰ্দিষ্ট।
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ “ঋণমোচন” নামৰ লিঙ্গ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। কোৱা হৈছে—ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰেই মাতৃ–পিতৃ পৰম্পৰাজনিত পিতৃঋণ নাশ হয়। কথাত পিতৃগণে প্ৰভাসত দীঘলীয়া তপস্যা কৰি ভক্তিভাৱে এটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তপস্যাত সন্তুষ্ট মহাদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়। পিতৃগণে বৰ বিচাৰে—দেৱ, ঋষি আৰু মানুহ যি কোনো শ্ৰদ্ধাৰে ইয়ালৈ আহে, সি পিতৃঋণ আৰু পাপমলৰ পৰা মুক্ত হওক; আৰু সাপ, অগ্নি, বিষ আদি কাৰণে অকাল মৃত্যু হোৱা, বা যাৰ সপিণ্ডীকৰণ, একোদ্দিষ্ট/ষোড়শ অৰ্পণ, বৃষোৎসৰ্গ, শৌচাদি ক্ৰিয়া অসম্পূৰ্ণ থকা পিতৃসকলেও ইয়াত তৰ্পণ পালে উত্তম গতি লাভ কৰক। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—পিতৃভক্ত মানুহে পবিত্ৰ জলে স্নান কৰি পিতৃতৰ্পণ কৰিলে তৎক্ষণাৎ উদ্ধাৰ লাভ কৰে; মহাপাপ থাকিলেও মহেশ্বৰ বৰপ্ৰদাতা। স্নান আৰু পিতৃ-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গপূজাই পিতৃঋণমোচনৰ উপায়; ঋণৰ পৰা মোচন কৰে বুলিয়েই নাম “ঋণমোচন”। মূৰত সোণ থৈ স্নান কৰিলে শত গোধনৰ দানসম পুণ্য কোৱা হৈছে। শেষত তাত পূৰ্ণ প্ৰয়াসে শ্ৰাদ্ধ কৰা আৰু দেৱপ্ৰিয় পিতৃ-লিঙ্গ পূজা কৰাৰ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
এই অধ্যায়ত “ঈশ্বৰ উবাচ” ৰূপে ৰুক্মৱতীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ৰুক্মৱতীশ্বৰ লিঙ্গৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াক সৰ্বশান্তিদায়ক, পাপনাশক আৰু ইষ্টফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তীৰ্থাচৰণৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে—সংশ্লিষ্ট মহাতীৰ্থত স্নান কৰি, তাৰ পাছত সাৱধানতাৰে লিঙ্গৰ সমপ্লাৱন/অভিষেক বিধিপূৰ্বক কৰিব লাগে। তাৰ অনন্তৰ ব্ৰাহ্মণসকলক ধন-দান কৰিলে পুণ্য বৃদ্ধি পায়। এইদৰে তীৰ্থ, লিঙ্গ, স্নান-অভিষেক আৰু দান একেলগে মিলি পাপশুদ্ধি আৰু অভীষ্টসিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
ঈশ্বৰে দেৱীক ত্ৰিলোকপূজ্য লিঙ্গ আৰু তাৰ কাষৰ তীৰ্থৰ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে; কৃতযুগত ই ‘প্ৰেততীৰ্থ’ আৰু পিছলৈ ‘গাত্ৰোৎসৰ্গ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ঋণমোচন আৰু পাপমোচনৰ ওচৰত এই স্থানৰ অন্তৰ্ভূগোল বৰ্ণনা কৰি কোৱা হৈছে যে তাত দেহত্যাগ বা স্নান কৰিলে পাপক্ষয় আৰু দোষনিবৃত্তি হয়। তাত পুৰুষোত্তমৰ অধিষ্ঠান আছে; নাৰায়ণ-বলভদ্ৰ-ৰুক্মিণীৰ পূজাই ত্ৰিবিধ পাপৰ পৰা মুক্তি দিয়ে, আৰু শ্ৰাদ্ধ-পিণ্ডদানে পিতৃসকল প্ৰেতভাবৰ পৰা মুক্ত হৈ দীঘলীয়া সময় তৃপ্তি লাভ কৰে। তাৰ পিছত গৌতম ঋষিৰ উপাখ্যান। পাঁচটা ভয়াৱহ প্ৰেত পুণ্যক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে; তেওঁলোকে কয় যে তেওঁলোকৰ নাম পূৰ্বকৃত দুষ্কৰ্মৰ নৈতিক চিহ্ন—অনুৰোধ অস্বীকাৰ, বিশ্বাসঘাত, ক্ষতিকাৰক চুগলি/খবৰ দিয়া, দানত অৱহেলা আদি। তেওঁলোকে প্ৰেতৰ অশুচি আহাৰ-উৎস আৰু প্ৰেতজন্মলৈ নিয়া কৰ্ম—মিছা, চুৰি, গ’/ব্ৰাহ্মণহিংসা, নিন্দা, জলদূষণ, বিধি-কৰ্ম অৱহেলা—গণনা কৰে; লগতে তীৰ্থযাত্ৰা, দেৱপূজা, ব্ৰাহ্মণভক্তি, শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ, পণ্ডিতসেৱা প্ৰেতত্ব নিবারক বুলি কয়। গৌতমে পৃথক পৃথক শ্ৰাদ্ধ কৰি তেওঁলোকক মুক্ত কৰে; পঞ্চম ‘পৰ্যুষিত’ৰ বাবে উত্তৰায়ণ সময়ত অতিৰিক্ত শ্ৰাদ্ধ লাগে। মুক্ত প্ৰেতে বৰ দিয়ে—এই স্থান ‘প্ৰেততীৰ্থ’ নামে খ্যাত হ’ব আৰু ইয়াত শ্ৰাদ্ধ কৰা লোকৰ বংশধৰ প্ৰেতভাবত নপৰে; শ্ৰৱণ-দৰ্শনে মহাযজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক কয়—পুৰুষোত্তমৰ দক্ষিণে ইন্দ্ৰে স্থাপন কৰা এটা লিঙ্গ আছে, যি “পাপমোচন” নামে প্ৰসিদ্ধ। বৃত্ৰবধৰ পিছত ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ব্রহ্মহত্যাসদৃশ অশৌচৰ ভাৰ পৰে; দেহত বৰ্ণবিকাৰ আৰু দুৰ্গন্ধ প্ৰকাশ পায়, ফলত তেজ, বল আৰু প্ৰাণশক্তি ক্ষীণ হয়। নাৰদ আদি ঋষি আৰু দেবগণে ইন্দ্ৰক পাপহৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰভাসলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰে প্ৰভাসত ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ধূপ, সুগন্ধি, চন্দনলেপ আদি দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে। পূজাৰ ফলত দুৰ্গন্ধ আৰু বৰ্ণবিকাৰ নাশ হয়, আৰু তেওঁৰ ৰূপ পুনৰ উৎকৃষ্ট আৰু দীপ্তিময় হয়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰে ঘোষণা কৰে—যি ভক্তিভাৱে এই লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰে, তাৰ ব্রহ্মহত্যা আদি মহাপাপো নাশ হয়। শেষত বেদবিদ ব্রাহ্মণক গোদান দিয়া আৰু সেই স্থানতে শ্রাদ্ধ সম্পাদন কৰা ব্রহ্মহত্যাসংক্রান্ত দুঃখ নিবারণৰ সহায়ক কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
ঈশ্বৰে উত্তৰ দিশত নৰকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত এক পবিত্ৰ তীৰ্থস্থান বৰ্ণনা কৰে, যাক পাপনাশক বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত মথুৰাৰ এক দৃষ্টান্ত—অগস্ত্য-গোত্ৰীয় দেৱশৰ্মা নামৰ ব্ৰাহ্মণ দাৰিদ্ৰ্যত কষ্ট পায়; যমৰ দূত অন্য এজন ‘দেৱশৰ্মা’ক আনিবলৈ পঠোৱা হৈছিল, কিন্তু নথি-ভুলত এই দেৱশৰ্মাৰ ওচৰলৈ আহি পৰে। যমে ভুল সংশোধন কৰি ধৰ্মৰাজ ৰূপে কয়—নিয়ত সময়ৰ আগতে মৃত্যু নহয়; আঘাত-ক্ষত থাকিলেও কোনো জীৱ ‘অকাল’ মৰে নে। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণে দৃশ্য নৰকলোকসমূহৰ সংখ্যা আৰু কৰ্মকাৰণ সুধে। যমে একুশটা নৰকৰ বিৱৰণ দি বিশ্বাসঘাত, মিছা সাক্ষ্য, কঠোৰ আৰু ছলনাময় বাক্য, পৰস্ত্ৰীগমন, চুৰি, ব্ৰতধাৰীক পীড়া দিয়া, গোহিংসা, দেৱ-ব্ৰাহ্মণদ্বেষ, মন্দিৰ/ব্ৰাহ্মণৰ ধন অপহৰণ আদি অধৰ্মক নৰকপ্ৰাপ্তিৰ কাৰণ বুলি জনায়। উপসংহাৰত প্ৰতিৰোধমূলক মুক্তিবাণী—যি প্ৰভাসলৈ গৈ ভক্তিভাৱে নৰকেশ্বৰ দৰ্শন কৰে, সি নৰক নেদেখে; এই লিঙ্গ যমে শিৱভক্তিত স্থাপন কৰিছিল আৰু এই শিক্ষা গোপনে ৰক্ষা কৰিব লাগে। শেষত বিধি-ফলশ্ৰুতি—আজীৱন পূজাত পৰম গতি; আশ্বযুজ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত শ্ৰাদ্ধে অশ্বমেধসম পুণ্য; বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক ক’লা হৰিণচৰ্ম দান কৰিলে তিলৰ সংখ্যামতে স্বৰ্গীয় সন্মান লাভ হয়।
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পূৰ্বভাগত নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশলৈ অৱস্থিত ‘মেঘেশ্বৰ’ নামৰ শিৱতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। এই স্থানক পাপমোচনকাৰী আৰু সৰ্বপাতকনাশক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত অনাবৃষ্টি-ভয়ৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা সামূহিক সংকটৰ প্ৰতিকাৰ কোৱা হয়—সেই ঠাইত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলে শান্তিকৰ্ম কৰিব আৰু বাৰুণী বিধিত জলেৰে ভূমিৰ সংস্কাৰ/অভিষেক কৰিব; ই বৰ্ষা আহ্বান আৰু শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ উপায়। য’ত মেঘ-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গৰ নিত্য পূজা হয়, তাত অনাবৃষ্টিৰ ভয় নুঠে—এইদৰে নিয়মবদ্ধ ভক্তিৰে প্ৰকৃতি আৰু সমাজৰ স্থিতি নিশ্চিত হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ দেৱীক বলভদ্ৰে বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িবলৈ উপদেশ দিয়ে। সেই লিঙ্গক মহাপাপ-হৰ, ‘মহালিঙ্গ’ আৰু মহাসিদ্ধি-ফলদাতা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; পাপশুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে বলভদ্ৰে নিজেই বিধি অনুসাৰে এই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—এই কথা স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ভক্তিৰ পূজা-পদ্ধতি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে—গন্ধ, পুষ্প আদি ক্ৰমে অৰ্পণ কৰি যথাবিধি আৰাধনা কৰিব লাগে। তৃতীয় ৰেৱতী-যোগৰ সময়ত এই অনুষ্ঠান কৰিলে ভক্তে ‘যোগেশ-পদ’ লাভ কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। শেষত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ডত প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ প্ৰথম অংশৰ ২২৭তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
অধ্যায় ২২৮ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দি ‘ভৈৰৱেশ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ ‘মাতৃস্থান’ৰ কথা প্ৰকাশ কৰে, যাক ‘সৰ্বভয়-বিনাশক’ বুলি কোৱা হৈছে। এই ক্ষেত্ৰত যোগিনী আৰু মাতৃদেৱীসকলৰ কৃপাই ভক্তৰ ভয় দূৰ কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশী তিথিত সংযমী সাধকে গন্ধ, পুষ্প আৰু উত্তম বলি-নৈবেদ্যসহ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে—এনে কাল-নিয়ম দিয়া হৈছে। শেষত আশ্বাস দিয়া হয় যে যোগিনী আৰু মাতৃগণে পৃথিৱীত ভক্তক পুত্ৰৰ দৰে ৰক্ষা কৰে; সেয়ে আত্মসংযম, ক্ষেত্ৰ-নির্দিষ্ট আচাৰ আৰু ভয়-নিবাৰণ ফল একেলগে প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—ঈশান্য দিশত অৱস্থিত ত্ৰিপথগামিনী গঙ্গাৰ মহিমা দৰ্শন-স্মৰণ কৰা। এই গঙ্গা স্বয়ম্ভূ পবিত্ৰ ধাৰা; বিষ্ণুৱে পূৰ্বকালত পৃথিৱীৰ মধ্যভাগৰ পৰা তেওঁক প্ৰকট কৰি, যাদৱসকলৰ হিত আৰু সৰ্বপাপ-শমনাৰ্থে প্ৰবাহিত কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। ইয়াত স্নান—পূৰ্বসঞ্চিত পুণ্যৰ ফলতো লাভ হ’ব পাৰে—আৰু বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ কৰিলে কৰা-নকৰা কৰ্মৰ বিষয়ে অনুতাপ নথকা অৱস্থা লাভ হয়। কাৰ্ত্তিকীত জাহ্নৱীৰ জলে স্নানৰ পুণ্য সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দানৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। কলিযুগত এনে দৰ্শন দুৰ্লভ বুলি উল্লেখ কৰি, প্ৰভাসত গঙ্গা/জাহ্নৱী তীৰ্থত স্নান-দানৰ মূল্য অধিককৈ প্ৰতিপাদিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত স্বয়ং নিযুক্তি দি স্থাপন কৰা, দেৱতাসকলৰ অতি প্ৰিয় গণপতিৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ গঙ্গাৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত আৰু ক্ষেত্ৰৰক্ষা কৰাত সদা সক্ৰিয় বুলি কোৱা হৈছে। মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত তেওঁৰ বিশেষ পূজাবিধি নিৰ্দেশিত। দিব্য মোদক নৈবেদ্য ৰূপে, লগতে পুষ্প, ধূপ আদি উপচাৰ যথাক্ৰমে অৰ্পণ কৰি ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰিব লাগে। এই পূজাৰ ফল সুৰক্ষামূলক—উপাসকৰ জীৱনত বিঘ্ন নুঠে; বিশেষকৈ ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত বাস কৰা/অৱস্থিত ভক্তৰ বাবে এই আশ্বাস স্পষ্ট। শেষত কলফনত ইয়াক প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম বিভাগ ‘প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য’ৰ ২৩০তম অধ্যায়, ‘গণপতিমাহাত্ম্যবৰ্ণন’ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত জাঁবৱতী নদীৰ সৈতে জড়িত এক পুণ্যস্থানলৈ দৃষ্টি দিবলৈ কোৱে। পুৰাণ-পরম্পৰাত জাঁবৱতী বিষ্ণুৰ প্ৰিয় পত্নী হিচাপে স্মৰণীয়। সংলাপত জাঁবৱতীয়ে অৰ্জুনক বৰ্তমান ঘটনাৰ কথা সোধে; শোকাকুল অৰ্জুনে যাদৱবংশত হোৱা মহাবিপৰ্যয় বৰ্ণনা কৰে—বলদেৱ, সাত্যকি আদি প্ৰধান যাদৱৰ পতন আৰু সমগ্ৰ যাদৱসমাজৰ ভাঙনক তেওঁ নৈতিক-ঐতিহাসিক এক ডাঙৰ বিচ্ছেদ বুলি কয়। স্বামীৰ মৃত্যুসংবাদ শুনি জাঁবৱতীয়ে গঙ্গাতীৰত আত্মদাহ কৰে, চিতাভস্ম সংগ্ৰহ কৰে আৰু তাৰ পিছত অলৌকিক ৰূপান্তৰে নদীৰূপ ধৰি সাগৰৰ ফালে প্ৰবাহিত হয়। এইদৰে সেই জলধাৰা তীৰ্থৰূপে পবিত্ৰ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ভক্তিভাৱে তাত স্নান কৰা নাৰীসকল আৰু তেওঁলোকৰ বংশৰ নাৰীসকল বৈধব্যদুঃখত নপৰে; আৰু পুৰুষ হওক বা নাৰী হওক, পূৰ্ণ প্ৰয়াসে তাত স্নান কৰিলে পৰম গতি লাভ কৰে।
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰৰ বৰ্ণনাৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য আৰু পাণ্ডৱ-কূপ প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰসঙ্গ কোৱা হৈছে। বনবাসকালত পাণ্ডৱসকলে প্ৰভাসলৈ আহি শান্তচিত্তে কিছুদিন তাত বাস কৰে। বহু ব্ৰাহ্মণৰ আতিথ্য কৰোঁতে পানী দূৰত থকাৰ বাবে অসুবিধা হয়; তেতিয়া দ্ৰৌপদীৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি আশ্ৰমৰ ওচৰত এটা কূপ খনন কৰি জলস্ৰোত স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পিছত দ্বাৰকাৰ পৰা শ্ৰীকৃষ্ণ যাদৱসকলৰ সৈতে (প্ৰদ্যুম্ন, সাম্ব আদি) তাত উপস্থিত হয়। আনুষ্ঠানিক কথোপকথনত কৃষ্ণে যুধিষ্ঠিৰক বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; যুধিষ্ঠিৰে কূপস্থলীত কৃষ্ণৰ নিত্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু ঘোষণা কৰে—ভক্তিভাৱে তাত স্নান কৰিলে কৃষ্ণকৃপাৰে বৈষ্ণৱ গতি লাভ হয়। ঈশ্বৰে বৰ অনুমোদন কৰি দৃঢ় কৰে, আৰু কৃষ্ণ প্ৰস্থান কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—সেই স্থানত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে অশ্বমেধসম পুণ্য; তৰ্পণ আৰু স্নানৰ দ্বাৰাও যথাযথ ফলবৃদ্ধি হয়। জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত সাবিত্ৰী পূজাসহ কৰা কৰ্মে ‘পৰম পদ’ দিয়ে; সম্পূৰ্ণ তীৰ্থফল কামনাৰ্থে গোদান প্ৰশংসিত।
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত প্ৰতিষ্ঠিত পাঁচটা লিঙ্গৰ সমষ্টিৰ বিষয়ে সংক্ষিপ্ত তাত্ত্বিক উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে যে এই লিঙ্গসমূহ মহাত্মা পাণ্ডৱসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; ইয়াৰ দ্বাৰা তীৰ্থখনৰ মহাভাৰতীয় স্মৃতি আৰু উপাসনা-প্ৰথাৰ প্ৰামাণ্যতা দৃঢ় হয়। ফলশ্ৰুতিত ঘোষণা কৰা হৈছে—যি ভক্তিভাৱে এই লিঙ্গসমূহৰ পূজা কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। এইদৰে প্ৰমাণিত পুণ্যস্থানত ভক্তি-যুক্ত লিঙ্গপূজাৰ মোক্ষদায়িনী মহিমা প্ৰতিপাদিত হৈছে।
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ‘দশাশ্বমেধিকা’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ উদ্ভৱ আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ত্ৰিলোকখ্যাত আৰু মহাপাপবিনাশী এক স্থানলৈ তীৰ্থযাত্ৰীক দিশা দেখুৱাই কাহিনী আৰম্ভ হয়। তাত ৰজা ভৰতে দহটা অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি, সেই ভূমি অনুপম বুলি মানি যজ্ঞাহুতিয়ে দেৱতাসকলক তৃপ্ত কৰিলে। সন্তুষ্ট দেৱতাসকলে বৰ দিব খুজিলে ভৰতে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—যি ভক্তে ইয়াত স্নান কৰিব, সি দহ অশ্বমেধৰ পুণ্যফল লাভ কৰক। দেৱতাসকলে তীৰ্থৰ নাম আৰু কীৰ্তি পৃথিৱীত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; তেতিয়াৰ পৰা ই পাপক্ষয়কাৰী ‘দশাশ্বমেধিকা’ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ হ’ল বুলি ঈশ্বৰে কয়। এই তীৰ্থ ঐন্দ্ৰ আৰু বাৰুণ চিহ্নৰ মাজত অৱস্থিত, শিৱক্ষেত্ৰ আৰু বৃহৎ তীৰ্থসমূহৰ এক স্থান বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত—ইয়াত দেহত্যাগ কৰিলে শিৱলোকে আনন্দ লাভ হয়; মানুহেতৰ জন্মৰ জীৱসকলেও উচ্চ গতি পায়। তিলোদকে পিতৃতৰ্পণ কৰিলে প্ৰলয়লৈকে পিতৃসকল তৃপ্ত থাকে। ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্বযজ্ঞ, ইন্দ্ৰই ইয়াত উপাসনা কৰি দেৱৰাজ পদ লাভ কৰা, আৰু কাৰ্তবীৰ্যৰ শতযজ্ঞ স্মৰণ কৰি, ইয়াত মৃত্যু হ’লে অপুনৰ্ভৱ আৰু বৃষোৎসৰ্গে ষাঁড়ৰ ৰোমসংখ্যা অনুসাৰে স্বৰ্গোন্নতি হয় বুলি শেষত কোৱা হৈছে।
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত “অতুল ত্ৰিলিঙ্গ” দৰ্শন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। দক্ষিণ দিশত শতমেধ নামৰ লিঙ্গ আছে, যি শত যজ্ঞৰ ফল দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে; কাৰ্তবীৰ্যই পূৰ্বে শত যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছিল—সেই স্মৃতিৰ সৈতে ইয়াৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত, আৰু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা সকলো পাপভাৰ নাশ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। মধ্যভাগত কোটিমেধ প্ৰসিদ্ধ; ইয়াত ব্ৰহ্মাই অসংখ্য (কোটি) উৎকৃষ্ট যজ্ঞ কৰি মহাদেৱক “শংকৰ, লোকহিতকৰ” ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। উত্তৰ দিশত সহস্ৰক্ৰতু (সহস্ৰমেধ) লিঙ্গ; শক্ৰ/ইন্দ্ৰই হাজাৰ বিধি-কর্ম সম্পাদন কৰি দেৱতাসকলৰ আদিদেৱ হিচাপে মহালিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। গন্ধ-পুষ্পে পূজা আৰু পঞ্চামৃত তথা জলেৰে অভিষেকৰ বিধান দিয়া হৈছে; ভক্তসকলে লিঙ্গ-নাম অনুসাৰে ফল লাভ কৰে বুলি প্ৰতিপাদিত। পূৰ্ণ তীৰ্থফল কামনা কৰাসকলৰ বাবে গো-দানৰ বিশেষ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত কোৱা হয় যে তাত “দশ কোটি তীৰ্থ” বাস কৰে আৰু মধ্যস্থিত ত্ৰিলিঙ্গ-সমষ্টি সৰ্বতোভাবে পাপনাশক।
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
অধ্যায় ২৩৬ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত থকা ‘দুৰ্বাসা-আদিত্য’ (সূৰ্য) তীৰ্থৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু মহিমা বৰ্ণিত। তীৰ্থযাত্ৰীসকলক সেই স্থানলৈ যোৱাৰ বিধান দিয়া হৈছে, য’ত মহর্ষি দুৰ্বাসাই নিয়ম-সংযমসহ সহস্ৰ বছৰ তপস্যা কৰি সূৰ্যোপাসনা কৰিছিল। তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ সূৰ্যদেৱ প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে; দুৰ্বাসাই পৃথিৱী যিমান দিন থাকে সিমান দিন সেই ঠাইত সূৰ্যৰ নিত্য অধিষ্ঠান, তীৰ্থৰ কীৰ্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠিত মূৰ্তিৰ সান্নিধ্য থাকক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে। সূৰ্যই সেয়া মানি যমুনাক নদীৰূপে আৰু ধৰ্মৰাজ যমকো আহ্বান কৰি ক্ষেত্ৰৰ ৰক্ষা আৰু নিয়ম-পালনৰ দায়িত্ব দিয়ে—বিশেষকৈ ভক্ত আৰু গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সুৰক্ষাৰ বাবে। তাৰ পিছত পবিত্ৰ ভূ-প্ৰকৃতিৰ উল্লেখ আছে—যমুনাৰ ভূগৰ্ভ পথেদি প্ৰাদুৰ্ভাৱ, এটা কুণ্ডৰ কথা, আৰু ‘দুন্দুভি’/ক্ষেত্ৰপাল-সম্পৰ্ক। তাত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণৰ ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। আগলৈ কালে-অনুষ্ঠানৰ বিধান—মাঘ শুক্ল সপ্তমীত দুৰ্বাসা-অৰ্ক পূজা, মাধৱ মাহত স্নান আৰু সূৰ্যপূজা, আৰু মন্দিৰৰ ওচৰত সূৰ্যৰ সহস্ৰনাম পাঠ। ফলশ্ৰুতিত পুণ্যবৃদ্ধি, মহাদোষশমন, ইষ্টসিদ্ধি, ৰক্ষা, আৰোগ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে; শেষত অর্ধ গব্যূতি পৰিসীমা আৰু সূৰ্যভক্তিহীন লোকৰ অনধিকাৰ উল্লেখিত।
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাসখণ্ডত ‘যাদৱস্থল’ৰ উৎপত্তি আৰু বজ্ৰেশ্বৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱীক সেই স্থানলৈ নিৰ্দেশ কৰে য’ত বিপুল যাদৱসেনা বিনষ্ট হৈছিল। দেৱীয়ে সোধে—বাসুদেৱে চাই থাকোঁতেই বৃষ্ণি, অন্ধক আৰু ভোজসকল কিয় ধ্বংস হ’ল? শিৱে শাপৰ ক্ৰম ক’লে—সাম্বে স্ত্ৰীৱেশ ধৰি বিশ্বামিত্ৰ, কণ্ব, নাৰদ আদি ঋষিসকলক উপহাস কৰিছিল; ক্ৰুদ্ধ ঋষিসকলে শাপ দিলে যে সাম্বৰ পৰা কুলনাশকাৰী লোহাৰ ‘মুষল’ উৎপন্ন হ’ব। বাক্যত ৰাম আৰু জনাৰ্দনৰ নাম পৃথককৈ দেখা গ’লেও, কাল-নিয়তি অনিবার্য বুলি সূচিত হয়। মুষল জন্মি গুঁড়ি কৰি সাগৰত পেলোৱা হ’ল; তথাপি দ্বাৰকাত কালৰ প্ৰভাৱত সমাজ-বিপৰ্যয়, অশুভ ধ্বনি, পশু-বিকাৰ, যজ্ঞ-বিঘ্ন, ভয়ংকৰ স্বপ্ন আদি অমঙ্গল লক্ষণ ধৰ্ম-সতৰ্কবাণীৰ দৰে বিয়পি পৰে। কৃষ্ণে প্ৰভাস তীৰ্থযাত্ৰাৰ আদেশ দিয়ে। তাত মদ্যপানৰ ফলত যাদৱসকলৰ ভিতৰত বৈৰ বৃদ্ধি পায়; সাত্যকি–কৃতবর্মা আদি ঘটনাৰ পৰা হিংসা জ্বলি উঠে আৰু পৰস্পৰ সংহাৰ ঘটে। তীৰৰ নল-খাগড়া বজ্ৰসম মুষললৈ ৰূপান্তৰিত হৈ ঋষিশাপ (ব্ৰহ্মদণ্ড) আৰু কালৰ কাৰ্যশক্তি ৰূপে কাম কৰে। দাহভূমি আৰু অস্থিসঞ্চয়ে সেই অঞ্চল ‘যাদৱস্থল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত বাচি থকা উত্তৰাধিকাৰী বজ্ৰ প্ৰভাসলৈ আহি নাৰদৰ উপদেশে তপস্যা কৰি সিদ্ধি লাভ কৰে আৰু বজ্ৰেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। জাম্বৱতী-জলত স্নান, বজ্ৰেশ্বৰ পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু ষট্কোণ উপহাৰৰ বিধি কোৱা হৈছে; ফলস্বৰূপে গোহস্ৰ দানতুল্য মহাতীৰ্থপুণ্য লাভ হয় বুলি ঘোষণা।
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে হিৰণ্যা নদীৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। নদীখন পাপনাশিনী, পুণ্যদায়িনী, সৰ্বকামপ্ৰদা আৰু দাৰিদ্ৰ্যনাশিনী বুলি বৰ্ণিত। তীৰ্থাচৰণৰ সংক্ষিপ্ত বিধান দিয়া হৈছে—নদীৰ ওচৰলৈ গমন, বিধিপূৰ্বক স্নান, পিতৃসকলৰ বাবে পিণ্ড-উদকাদি কৰ্ম, আৰু নিয়মমাফিক দান তথা অতিথি-সত্কাৰ। যথাবিধি অনুষ্ঠান কৰিলে তীৰ্থযাত্ৰী অক্ষয় লোক লাভ কৰে আৰু পিতৃসকল পাপৰ পৰা উদ্ধাৰ পায় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ, এজন যোগ্য ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাটো ভাৱশুদ্ধি আৰু পাত্ৰতাৰ বাবে অসংখ্য দ্বিজক ভোজন কৰোৱাৰ সমান ফলদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। শেষত শিৱাৰ্পণ ৰূপে বেদপাৰঙ্গত ব্ৰাহ্মণক ‘হেমৰথ’ (সোণৰ ৰথ) দান কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে; ইয়াৰ ফল বহু তীৰ্থযাত্ৰাৰ পুণ্যফলৰ সদৃশ বুলি ঘোষিত।
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
ঈশ্বৰে দেৱীক হিৰণ্যা-তীৰ্থৰ ওচৰত অৱস্থিত সূৰ্যপ্ৰতিমা ‘নাগৰাদিত্য/নাগৰভাস্কৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে উৎপত্তিকথা—যাদৱ ৰজা সত্রাজিতে ভাস্কৰক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ মহাব্ৰত আৰু তপস্যা কৰে। সূৰ্যদেৱে তেওঁক স্যমন্তক মণি দান কৰে, যি প্ৰতিদিনে সোণ উৎপন্ন কৰে। বৰ বিচাৰিলে সত্রাজিতে নিজৰ আশ্ৰম-প্ৰদেশত সূৰ্যৰ নিত্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে; তাত দীপ্ত প্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু তাৰ ৰক্ষাৰ দায়িত্ব ব্ৰাহ্মণ আৰু নগৰবাসীক দিয়া হয়; সেইবাবে স্থানটি ‘নাগৰাদিত্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পাছত ফলশ্ৰুতি—নাগৰাৰ্কৰ কেৱল দৰ্শনো প্ৰয়াগৰ মহাদানসম ফলোদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তেওঁ দাৰিদ্ৰ্য, শোক আৰু ৰোগ নাশক, আৰু সকলো ব্যাধিৰ সত্য ‘চিকিৎসক’ ৰূপে স্তুত। বিধিত হিৰণ্যাজলে স্নান, প্ৰতিমাপূজা, আৰু শুক্লপক্ষৰ সপ্তমী—বিশেষকৈ সংক্রান্তিযুক্ত—ব্ৰত পালনৰ কথা আছে; সেই সময়ত কৰা সকলো কৰ্ম বহুগুণ ফল দিয়ে। শেষত সূৰ্যৰ ২১ নামৰ সংক্ষিপ্ত স্তোত্ৰ (বিকর্তন, বিবস্বান, মার্তণ্ড, ভাস্কৰ, ৰবি আদি) ‘স্তৱৰাজ’ বুলি বৰ্ণিত, যি দেহস্বাস্থ্য বৃদ্ধি কৰে। প্ৰভাত আৰু সায়ং জপ কৰিলে অভীষ্ট সিদ্ধি হয় আৰু অন্তত ভাস্কৰলোক প্ৰাপ্তি ঘটে।
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
এই অধ্যায়ত ‘ঈশ্বৰ উবাচ’ ৰূপে ঈশ্বৰকেন্দ্ৰিক বাণীৰে বলভদ্ৰ, সুভদ্ৰা আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ—এই ত্ৰয়ীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেঁওলোকৰ দৰ্শন-স্মৰণ-আৰাধনা মহাপুণ্যদায়ক; বিশেষকৈ শ্ৰীকৃষ্ণক ‘সৰ্বপাতকনাশন’—সকলো পাপ নাশকাৰী—বুলি কীৰ্তন কৰা হৈছে। কল্প-স্মৃতিৰ আধাৰত মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়: পূৰ্ব কল্পত হৰিয়ে এই স্থানতে গাত্ৰোৎসৰ্গ (দেহত্যাগ) কৰিছিল, আৰু বৰ্তমান কল্পতো তেনে স্মৃতি কোৱা হৈছে। নাগৰাদিত্যৰ সান্নিধ্যত যিসকলে বলভদ্ৰ-সুভদ্ৰা-কৃষ্ণৰ পূজা কৰে, তেওঁলোক স্বৰ্গগামী হয়—এই ফলশ্ৰুতি অধ্যায়ত স্পষ্ট।
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
অধ্যায় ২৪১ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ এটা তীৰ্থ-স্থানৰ বৰ্ণনা কৰে, যি বলভদ্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু শেষ (সৰ্পৰূপ) হিচাপে পৰিচিত। এই স্থান মিত্ৰ-ৱনত অৱস্থিত, দুটা গব্যূতি পৰ্যন্ত বিস্তৃত বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াত ত্ৰি-সঙ্গম তীৰ্থও আছে, যাক পৌৰাণিক ‘পাতাল-পথ’ৰে পোৱা যায় বুলি উল্লেখ আছে। মন্দিৰৰ ৰূপ লিঙ্গাকাৰ আৰু মহাপ্ৰভ (অতি দীপ্তিময়) বুলি, ৰেৱতীৰ সৈতে “শেষ” নামে খ্যাত বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত স্থানীয় কাহিনী—জৰা নামৰ এজন সিদ্ধ, যি কৌলিক (তাঁতি) আছিল আৰু কাহিনিভাষাত ‘বিষ্ণুঘাতক’ বুলি উল্লিখিত, এই ঠাইত লয়প্ৰাপ্ত হয়; তাৰ পিছৰে পৰা এই ক্ষেত্ৰ শেষ-নামে বহুলভাৱে পৰিচিত হয়। চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত পূজাৰ বিধান দিয়া হৈছে; তাতে গৃহকল্যাণ, পুত্ৰ-পৌত্ৰ, পশুধন আৰু এক বছৰৰ মঙ্গল-সুখ লাভৰ ফল কোৱা হৈছে। শিশুসকলক মসুৰিকা/বিস্ফোটক ধৰণৰ ফোঁহা-ফোঁহা ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ কথাও আছে। সকলো সমাজগোষ্ঠীত এই তীৰ্থ জনপ্ৰিয়; পশু, পুষ্প আৰু নানাবিধ বলি অৰ্ঘ্য দিলে শেষ শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হয় আৰু সঞ্চিত পাপ নাশ কৰে বুলি তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক দেবী কুমাৰিকাৰ ওচৰত, পূৰ্ব দিশত অৱস্থিত এক ৰক্ষাকাৰী উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। ৰথন্তৰ কল্পত ৰুরু নামৰ মহাসুৰে জগতসমূহত ত্ৰাস সৃষ্টি কৰি দেৱ-গন্ধৰ্বক পীড়া দিলে, তপস্বী আৰু ধৰ্মাচাৰীসকলক বধ কৰি বৈদিক আচাৰৰ ধাৰা ভাঙিলে; পৃথিৱীত স্বাধ্যায়, বষট্কাৰ আৰু যজ্ঞোৎসৱৰ উল্লাস ক্ষীণ হ’ল। তেতিয়া দেৱতা আৰু মহর্ষিসকলে তাৰ বধৰ উপায় চিন্তা কৰোঁতে নিজৰ দেহৰ পৰা ওলোৱা ঘামৰ পৰা পদ্মলোচনা এক দিৱ্য কুমাৰী প্ৰকাশ কৰে; তেওঁ নিজৰ উদ্দেশ্য সুধিলে, সংকট-নিবাৰণৰ বাবে নিযুক্ত কৰা হয়। দেৱীৰ হাঁহিৰ পৰা পাশ আৰু অঙ্কুশ ধাৰণ কৰা সহচৰী কুমাৰীসকল জন্ম লয়; যুদ্ধত তেওঁলোকে ৰুৰুৰ সেনা পৰাভূত কৰে। ৰুরু তামসী মায়া প্ৰয়োগ কৰিলেও দেৱী মোহিত নহ’ল; শক্তিৰে তাক বিদ্ধ কৰিলে। ৰুরু সাগৰৰ ফালে পলাই গ’লে দেৱী পিছু ল’লে, সাগৰত প্ৰৱেশ কৰি খড়্গেৰে তাৰ শিৰচ্ছেদ কৰি চর্ম-মুণ্ডধৰা ৰূপে প্ৰকাশ পালে। প্ৰভাস ক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহি তেওঁ তেজস্বী বহুৰূপ পৰিষদসহ বিরাজ কৰে। বিস্মিত দেৱতাসকলে তেওঁক চামুণ্ডা, কালৰাত্ৰি, মহামায়া, মহাকালী/কালিকা আদি উগ্ৰ-ৰক্ষক নামৰে স্তৱ কৰে। দেৱী বৰ দিলে; দেৱতাসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—এই ক্ষেত্ৰতেই তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত থাকক, তেওঁৰ স্তোত্ৰ পাঠকৰ বাবে ফলদায়ক হওক, আৰু ভক্তিভাৱে তেওঁৰ উৎপত্তিকথা শুনিলে শুদ্ধি আৰু পৰাগতি লাভ হওক। শুক্লপক্ষত, বিশেষকৈ আশ্বিন মাহৰ নবমীত পূজা শুভ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দেৱী তাতেই অৱস্থান কৰে আৰু দেৱতাসকল শত্রুনাশ কৰি স্বৰ্গলৈ উভতি যায়।
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক উপদেশ দিয়ে কয়—ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত অৱস্থিত এক মহাশক্তিশালী ক্ষেত্ৰপালক কেনেকৈ সমীপ কৰিব লাগে। সেই ক্ষেত্ৰপাল মন্ত্রাৱলী-মন্ত্রমালাৰে অলংকৃত, হিৰণ্য-তটৰ ওচৰত ৰক্ষাৰ্থে প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু ‘হীৰক-ক্ষেত্ৰ’ নামৰ ৰত্নসদৃশ উপক্ষেত্ৰক বিশেষভাৱে সংৰক্ষণ কৰে বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত কালবিধি কোৱা হৈছে—কৃষ্ণপক্ষৰ ত্ৰয়োদশীত ভক্তে সুগন্ধি, পুষ্প, নৈবেদ্য আৰু বলি অৰ্পণ কৰি ক্ষেত্ৰপালৰ পূজা কৰিব। বিধিপূৰ্বক পূজিত হ’লে সেই দেৱতা সৰ্বকামপ্ৰদ হয়; তীৰ্থাচাৰৰ ধৰ্মমৰ্যাদাৰ ভিতৰত এই ভক্তিয়ে ৰক্ষা আৰু অভীষ্ট সিদ্ধি—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—হিৰণ্যাতীৰত অৱস্থিত ‘বিচিত্ৰেশ্বৰ’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ শিৱধামলৈ গমন কৰা। এই তীৰ্থ মহাপাতকনাশক আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰত বিশেষ পুণ্যপ্ৰদ বুলি বৰ্ণিত। এই স্থানৰ উৎপত্তি ‘বিচিত্ৰ’ নামৰ যমৰ লেখকৰ ঘোৰ তপস্যাৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ কঠোৰ তপস্যা কৰাৰ ফলত তাত মহাৰৌদ্ৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ফলশ্ৰুতিত স্পষ্ট—যিয়ে এই লিঙ্গৰ দৰ্শন কৰে, সি যমলোক নেদেখে; সেয়ে দৰ্শন পাপহৰণ আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি গণ্য।
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক দিৱ্য উপদেশ দি, একে পবিত্ৰ অঞ্চলৰ ভিতৰত থকা এটা নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থস্থানলৈ আগবাঢ়িবলৈ নিৰ্দেশ কৰে। স্থানটো সৰস্বতী নদীৰ তীৰত, পাৰ্ণাদিত্য-সম্পৰ্কীয় চিন/স্থানৰ পশ্চিমফালে, ওচৰ/ওপৰৰ দিশ-চিহ্নসহ বৰ্ণিত। তাত প্ৰাচীন কালত ব্ৰহ্মাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গ ‘ব্ৰহ্মেশ্বৰ’ নামে খ্যাত, যাক সৰ্বপাপ-নাশক বুলি মহিমা কীৰ্তন কৰা হৈছে। বিধি অনুসাৰে দ্বিতীয়া তিথিত তাত স্নান কৰি উপবাস পালন কৰিব লাগে, ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে ‘ব্ৰহ্মেশ্বৰ’ নামত দেৱাধিদেৱক পূজা কৰিব লাগে। পিতৃসকলৰ উদ্দেশে তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে শাশ্বত পদ/ধাম লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে ঋষি-তীৰ্থৰ পশ্চিমে অৱস্থিত, পাপনাশিনী আৰু সাগৰত মিলি যোৱা পিঙ্গলী/পিঙ্গা নদীৰ ওচৰলৈ যোৱা। নদীৰ মাহাত্ম্য ধাপে ধাপে কোৱা হৈছে—কেৱল দৰ্শনে মহৎ পিতৃকৰ্মৰ সমান পুণ্য; স্নানে তাৰ দ্বিগুণ; তৰ্পণে চতুৰ্গুণ; আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে অপৰিমেয় ফল লাভ হয়। পুৰাকথাত সোমেশ্বৰ দৰ্শনৰ বাবে অহা কিছুমান ঋষি—দক্ষিণদেশীয়, শ্যামবৰ্ণ/বিকৃতাকৃতি বুলি বৰ্ণিত—নদীতীৰৰ উৎকৃষ্ট আশ্ৰমত স্নান কৰোঁতেই সৌন্দৰ্য লাভ কৰি ‘কাম-সদৃশ’ (আদৰ্শ আকৰ্ষণৰ দৰে) হৈ পৰে। বিস্ময়ে তেওঁলোকে কয় যে ‘পিঙ্গত্ব’ লাভ হোৱাৰ বাবে এই নদী আগলৈ ‘পিঙ্গা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব। পৰম ভক্তিৰে ইয়াত স্নান কৰা লোকৰ বংশত কুৰূপ সন্তান নহ’ব বুলি নৈতিক-বাণী দিয়া হৈছে। শেষত ঋষিসকলে নদীতীৰত বিভিন্ন ঠাইত অৱস্থান কৰি, যজ্ঞোপবীত-মাত্ৰধাৰী তপস্বী হৈ বহু তীৰ্থ স্থাপন আৰু নামকৰণ কৰে।
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত দর্শনযোগ্য তীৰ্থ-দেৱস্থান আৰু তাত পালনীয় ব্ৰত-ফল ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে পাপহৰ সূৰ্য-স্বরূপ পিঙ্গলাদিত্যৰ দর্শনক শুদ্ধিকৰ আৰু পুণ্যপ্ৰদ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পিঙ্গা দেবীক পাৰ্বতীৰ স্বৰূপ বুলি নিৰ্দেশ কৰি, একে পবিত্ৰ পৰিক্ৰমাত দেবীপূজাৰ মাহাত্ম্য সংযোজিত কৰা হয়। পাছত তৃতীয়া তিথিত বিশেষ উপবাসৰ বিধান দিয়া হৈছে; ই পালন কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি আৰু ধন-সন্তান আদি শুভ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শুক্ৰেশ্বৰ নামৰ লিঙ্গ/ধামৰ দর্শনে সৰ্ব পাতকৰ পৰা মুক্তি হয় বুলি উল্লেখ আছে। এইদৰে দর্শন, উপবাস আৰু ভক্তিক ক্ষেত্ৰত নৈতিক-আধ্যাত্মিক শুদ্ধিৰ উপায় হিচাপে দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—পূৰ্বে উল্লিখিত, ব্ৰহ্মাই পূজা কৰা সেই পৱিত্ৰ স্থানলৈ যোৱা; ই সৰস্বতী নদীৰ তীৰত আৰু পৰ্ণাদিত্যৰ পশ্চিম দিশত অৱস্থিত। তাৰ পিছত তেওঁ কাৰণকথা কয়—ব্ৰহ্মাই চতুৰ্বিধ সৃষ্টিৰ আগতে এক আশ্চৰ্য, অবৰ্ণনীয় শ্ৰেণীৰ নাৰী পুৰাণোক্ত সৌন্দৰ্যলক্ষণেৰে সজ্জিত হৈ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটায়। তাক দেখি ব্ৰহ্মা কামাবিষ্ট হৈ সংযোগৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে; ফলত তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ পঞ্চম মস্তক পতিত হৈ গাধাসদৃশ হয়—ই তৎকালেই ধৰ্মদোষ বুলি বৰ্ণিত। ‘কন্যা’ৰ প্ৰতি উঠা নিষিদ্ধ কামৰ গম্ভীৰতা বুজি ব্ৰহ্মা শুদ্ধিৰ বাবে প্ৰভাসলৈ আহে, কিয়নো তীৰ্থস্নান অবিহনে দেহ-ধৰ্মশুদ্ধি অসম্ভৱ বুলি কোৱা হৈছে। সৰস্বতীত স্নান কৰি তেওঁ দেৱদেৱ শূলিন শিৱৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰে আৰু কলুষমুক্ত হৈ নিজ লোকলৈ উভতি যায়। ফলশ্ৰুতি মতে—যি সৰস্বতীত স্নান কৰি সেই ব্ৰহ্মেশ্বৰ লিঙ্গ দৰ্শন কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মলোকে সন্মান লাভ কৰে; আৰু চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত দৰ্শনে মহেশ্বৰৰ পৰম পদ লাভ হয়।
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে তেওঁ ‘সঙ্গমেশ্বৰ’ নামে পৰিচিত দেৱতাৰ ওচৰলৈ যাব। এই দেৱতা ‘গোলক’ নামেও প্ৰসিদ্ধ আৰু পাপনাশক বুলি বৰ্ণিত। কাহিনীত সৰস্বতী আৰু পিঙ্গা নদীৰ সঙ্গমস্থান চিহ্নিত কৰি, তাত তপস্যাত সিদ্ধ ঋষি উদ্দালকৰ পৰিচয় দিয়া হয়। উদ্দালকৰ ঘোৰ তপস্যাৰ সময়ত তেওঁৰ সন্মুখত শিৱলিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়—ভক্তিৰ দিৱ্য স্বীকৃতিৰ দৰে। তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণীয়ে ঘোষণা কৰে যে সেই স্থানত চিৰস্থায়ী দেৱসান্নিধ্য থাকিব, আৰু সঙ্গমত লিঙ্গ উদ্ভৱ হোৱাৰ বাবে তীৰ্থৰ নাম ‘সঙ্গমেশ্বৰ’ স্থাপন কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যিয়ে প্ৰসিদ্ধ সঙ্গমত স্নান কৰি সঙ্গমেশ্বৰৰ দৰ্শন কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে। উদ্দালকে নিত্য লিঙ্গপূজা কৰি জীৱনৰ অন্তত মহেশ্বৰৰ ধাম প্ৰাপ্ত হয়; এই অধ্যায়ে তীৰ্থভক্তি আৰু মুক্তিৰ সংযোগক আদৰ্শ ৰূপে দেখুৱায়।
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
ঈশ্বৰে দেৱীক কয়—সঙ্গমেশ্বৰৰ পশ্চিম দিশত ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ ‘গঙ্গেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ অৱস্থিত। তাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰোঁতে তেওঁ এটা পুৰাবৃত্ত স্মৰণ কৰায়—এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়ত প্ৰভৱিষ্ণুৱে অভিষেককাৰ্যৰ বাবে গঙ্গাক আহ্বান কৰিছিল। গঙ্গা তাত উপস্থিত হৈ অতি পুণ্য ক্ষেত্ৰ দৰ্শন কৰে—য’ত ঋষিসকলৰ নিত্য সঞ্চাৰ, অসংখ্য লিঙ্গৰ সমাবেশ আৰু তপস্বীৰ আশ্ৰমেৰে অঞ্চল ভৰপূৰ। শিৱভক্তিত প্ৰেৰিত হৈ গঙ্গাই তাত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সেয়াই গঙ্গেশ্বৰ লিঙ্গ। এই তীৰ্থৰ কেৱল দৰ্শনেই গঙ্গাস্নানৰ ফল লাভ হয়, আৰু মানুহে সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্য পায় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। স্থান-নিৰ্দেশ, প্ৰতিষ্ঠা-কথা আৰু পুণ্যফল—এই তিনিয়ে ভক্তি আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ দেখুৱায়।
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
ঈশ্বৰ–দেৱীৰ সংক্ষিপ্ত সংলাপত এই অধ্যায়ে তীৰ্থযাত্ৰীক নিৰ্দেশ দিয়ে—গংগেশ্বৰৰ পূব দিশত অৱস্থিত, শংকৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘শংকৰাদিত্য’ নামৰ মন্দিৰত ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব লাগে। বিশেষকৈ শুক্লপক্ষৰ ষষ্ঠী তিথি এই উপাসনাৰ বাবে অতি মঙ্গলময় সময় বুলি কোৱা হৈছে। বিধি অনুসাৰে তাম্ৰপাত্ৰত ৰক্তচন্দন আৰু ৰঙা ফুল মিহলাই অৰ্ঘ্য সাজি, সমাহিতচিত্তে অৰ্পণ কৰিব। এইদৰে উপাসনা কৰিলে ভক্তে দিবাকৰ-সম্পৰ্কিত পৰম লোক লাভ কৰে, পৰা সিদ্ধি পায় আৰু দাৰিদ্ৰ্যত পতিত নহয়। শেষত কোৱা হৈছে—সেই ক্ষেত্ৰত সৰ্বপ্ৰয়াসে শংকৰাদিত্যক পূজা কৰা উচিত, কিয়নো তেওঁ সৰ্বকাম-ফল-প্ৰদাতা।
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ, পাপনাশক শংকৰনাথ নামৰ লিঙ্গৰ দিশে আগবঢ়াব লাগে। তেওঁ বৰ্ণনা কৰে যে ভানু (সূৰ্য) মহাতপস্যা কৰি এই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু তাত মন্দিৰ স্থাপন কৰিছিল। তাৰ পাছত সংক্ষিপ্তভাৱে আচাৰ-ধৰ্ম নিৰ্দেশ দিয়া হয়—উপবাসসহ মহাদেৱ পূজা, ব্ৰাহ্মণক ভোজন দান, ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে শ্ৰাদ্ধকর্ম, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ আৰু বস্ত্ৰ দান। শেষত ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট—এইদৰে কৰোঁতাই পৰম ধাম লাভ কৰে।
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক দিৱ্য উপদেশ দি তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ নিৰ্দেশ কৰে আৰু ‘গুফেশ্বৰ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থৰ কথা কয়। এই স্থান হিৰণ্যাৰ উত্তৰ ভাগত অৱস্থিত; ইয়াক অনুপম আৰু ‘সৰ্বপাতকনাশক’ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত দৰ্শনৰ মাহাত্ম্য মুখ্য—গুফেশ্বৰৰ দেৱতাৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই অতি ভাৰীৰ পাপো নাশ হয়। ফলশ্ৰুতিত ‘কোটি হত্যা’ সদৃশ মহাদোষো আঁতৰি যায় বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ ভূগোলত এই তীৰ্থ মোক্ষোপকাৰী শুদ্ধিস্থান হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত।
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰৰ উপদেশৰূপে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘ঘণ্টেশ্বৰ’ নামৰ পবিত্ৰ সন্নিধিৰ মাহাত্ম্য সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত হৈছে। তেওঁ ‘সৰ্ব-পাতক-নাশক’ বুলি কোৱা হৈছে; দেৱ আৰু দানৱ উভয়েই যাঁক পূজা কৰে, আৰু ঋষি-সিদ্ধসকলেও যাঁৰ আৰাধনা কৰিছে। এই তীৰ্থক ভক্তৰ বাবে বাঞ্ছিত ফল প্ৰদানকাৰী বুলি মহিমা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত এক বিশেষ কালবিধান দিয়া হৈছে—সোমবাৰে পৰি অহা অষ্টমী তিথিত যি মানবভক্তে বিধিপূৰ্বক ঘণ্টেশ্বৰক পূজা কৰে, সি ইচ্ছিত বস্তু লাভ কৰে আৰু পাপমুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত কলোফনত ইয়াক স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাস খণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্য অন্তৰ্গত ২৫৪তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসৰ ওচৰত থকা প্ৰসিদ্ধ ঋষিতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, বিশেষকৈ তাৰ পশ্চিম অংশৰ, য’ত বহু মহর্ষি আশ্ৰম পাতি আছিল। অঙ্গিৰা, গৌতম, অগস্ত্য, বিশ্বামিত্ৰ, অৰুন্ধতীসহ বশিষ্ঠ, ভৃগু, কশ্যপ, নাৰদ, পৰ্বত আদি ঋষিসকলে সংযম আৰু একাগ্ৰতাৰে ঘোৰ তপস্যা কৰি শাশ্বত ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰিব বিচাৰে। তেতিয়া ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি আৰু দুৰ্ভিক্ষ হয়। উপৰিচৰ নামৰ এজন ৰজাই ধান্য আৰু ধন-ৰত্ন দান কৰিবলৈ আহি কয়—ব্ৰাহ্মণৰ বাবে দান গ্ৰহণ নিৰ্দোষ জীৱিকা। ঋষিসকলে ৰাজদানের নৈতিক বিপদ, লোভৰ ফলত পতন, সঞ্চয় আৰু তৃষ্ণাৰ বন্ধন ব্যাখ্যা কৰি দান নাকচ কৰে; সন্তোষ আৰু নিৰ্লোভতাকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি কয়। ৰজাৰ লোকসকলে উদুম্বৰ গছৰ কাষত ‘হিৰণ্যগৰ্ভ’ ধন ছটিয়াই থ’লেও ঋষিসকলে সেয়াও ত্যাগ কৰি আগবাঢ়ে। পাছত পদ্মেৰে ভৰা এটা মহান হ্ৰদত স্নান কৰি জীৱিকাৰ বাবে পদ্মনাল (বীস) সংগ্ৰহ কৰে। শুনোমুখ নামৰ এজন পৰিব্ৰাজকে সেই বীস লৈ ধৰ্মজিজ্ঞাসা উত্থাপন কৰে; তেতিয়া ঋষিসকলে শপথ/শাপৰ জৰিয়তে চোৰৰ নৈতিক অধঃপতনৰ লক্ষণ নিৰ্ধাৰণ কৰে। শুনোমুখে পিছত নিজকে পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰ বুলি প্ৰকাশ কৰি ঋষিসকলৰ নিৰাসক্তিক অক্ষয় লোকলাভৰ মূল বুলি প্ৰশংসা কৰে। শেষত ঋষিসকলে তীৰ্থৰ বিশেষ বিধি বিচাৰে: যি ব্যক্তি ইয়ালৈ আহি শুচি হৈ তিনিৰাতি উপবাস কৰে, স্নান কৰে, পিতৃতৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি সকলো তীৰ্থসম পুণ্য লাভ কৰে, অধোগতি এৰায় আৰু দিব্য সান্নিধ্য পায়।
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ৰজা নন্দে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সূৰ্যস্বৰূপ ‘নন্দাদিত্য’ৰ মন্দিৰ-স্থাপন আৰু পূজা শাস্ত্ৰসম্মত। নন্দক আদৰ্শ ৰজা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তেওঁৰ শাসনত প্ৰজাৰ কল্যাণ আছিল, কিন্তু কৰ্মবিপাকে তেওঁ ভয়ংকৰ কুষ্ঠৰোগত আক্রান্ত হয়। কাৰণ অনুসন্ধানত পূৰ্বকথা আহে—বিষ্ণুৱে দিয়া দিব্য বিমানেৰে তেওঁ মানসসৰোবৰলৈ গৈ এক দুৰ্লভ ‘ব্ৰহ্মজ পদ্ম’ দেখে, যাৰ ভিতৰত অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ দীপ্তিমান পুৰুষ অৱস্থিত। খ্যাতিৰ লোভত পদ্মটো ধৰি আনিবলৈ আদেশ দিতেই স্পৰ্শমাত্ৰে ভয়ংকৰ নাদ উঠে আৰু নন্দ তৎক্ষণাৎ ৰোগগ্ৰস্ত হয়। বসিষ্ঠ মুনিয়ে ব্যাখ্যা কৰে—সেই পদ্ম অতি পবিত্ৰ; লোকদৰ্শনৰ বাবে লৈ যোৱাৰ অভিপ্ৰায়েই দোষ, আৰু ভিতৰৰ দেৱতা প্ৰদ্যোতন/সূৰ্য নিজেই। সেয়ে প্ৰভাসত ভাস্কৰৰ শান্তি-আৰাধনা কৰিবলৈ বিধান দিয়ে। নন্দ ‘নন্দাদিত্য’ প্ৰতিষ্ঠা কৰি অৰ্ঘ্যাদি উপচাৰে পূজা কৰাত সূৰ্য তৎক্ষণাৎ আৰোগ্য দান কৰে আৰু তাত নিত্য সান্নিধ্যৰ বৰ দিয়ে; লগতে কয় যে ৰবিবাৰে সপ্তমী পৰিলে দৰ্শনকাৰীয়ে পৰম গতি লাভ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই তীৰ্থত স্নান, শ্ৰাদ্ধ আৰু দান, বিশেষকৈ কপিলা গাই বা ঘৃতধেনু দান, অপৰিমেয় পুণ্য আৰু মুক্তিসহায়ক ফল প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
ঈশ্বৰে দেৱীক সৌৰাষ্ট্ৰৰ বিদ্বান আত্রেয় (ৰাজা/ব্ৰাহ্মণ) আৰু তেওঁৰ তিন পুত্ৰ—একত, দ্বিত আৰু কনিষ্ঠ ত্ৰিত—ৰ কাহিনী কয়। ত্ৰিত আছিল বেদজ্ঞ, সদাচাৰী আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ; কিন্তু জ্যেষ্ঠ দুজন ভাতৃ নীতিভ্ৰষ্ট বুলি বৰ্ণিত। আত্রেয়ৰ মৃত্যুৰ পাছত ত্ৰিতে নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰি যজ্ঞৰ সংকল্প কৰে, ঋত্বিজসকলক নিমন্ত্ৰণ দিয়ে আৰু দেৱতাসকলক আহ্বান কৰে। দক্ষিণাৰ বাবে তেওঁ ভাতৃসকলৰ সৈতে প্ৰভাসলৈ গৰু সংগ্ৰহ কৰিবলৈ যায়; বিদ্যাৰ বাবে পথত তেওঁ আতিথ্য আৰু দান লাভ কৰে, আৰু তাতেই ভাতৃসকলৰ ঈৰ্ষা বাঢ়ে। পথত ভয়ংকৰ বাঘ দেখা দিলে গৰুবোৰ ছিটিকি পৰে। ওচৰত থকা ভীতিজনক শুকান কূপ দেখি ভাতৃসকলে সুযোগ লৈ ত্ৰিতক জলশূন্য কূপত ঠেলি পেলাই গৰুৰ পাল লৈ গুচি যায়। কূপৰ ভিতৰত ত্ৰিতে হতাশ নহৈ ‘মানস-যজ্ঞ’ কৰে—সূক্ত জপ আৰু বালিৰে প্ৰতীকী হোম। তেওঁৰ শ্ৰদ্ধাত দেৱতাসকল সন্তুষ্ট হৈ সৰস্বতীক পঠিয়াই কূপত জল ভৰাই দিয়ে; ত্ৰিতে উদ্ধাৰ পায়। সেই স্থান ‘ত্ৰিতকূপ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত বিধান কোৱা হৈছে—শুচি হৈ তাত স্নান, পিতৃতৰ্পণ, আৰু সোণসহ তিলদান মহাপুণ্য। এই তীৰ্থ অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ আদি পিতৃগণৰ প্ৰিয়; ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰেই জীৱনান্তলৈ পাপক্ষয় হয় বুলি কৈ, কল্যাণৰ বাবে তাত স্নান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
ঈশ্বৰে দেৱীক শশাপান-স্মৃতিস্থানৰ দক্ষিণে অৱস্থিত পাপনাশক ‘শশাপান’ তীৰ্থৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰে। সমুদ্ৰমন্থনৰ পাছত দেৱতাসকলে অমৃত লাভ কৰিলে আৰু তাৰ অসংখ্য বিন্দু পৃথিৱীত পৰিল। তাত তৃষ্ণাতুৰ এটা শশক (খৰগোশ) পানীত প্ৰৱেশ কৰি অমৃতমিশ্ৰিত জলাশয়ৰ সংস্পৰ্শ পাই অমৃতস্পৰ্শফলত আশ্চৰ্য অৱস্থা লাভ কৰে আৰু চিহ্নৰূপে তাতেই দৃশ্যমান হৈ থাকে। মানুহে পৰি থকা অমৃত পান কৰি অমৰ হ’ব নেকি—এই আশংকাত দেৱতাসকল চিন্তাকুল হয়। তেতিয়া ব্যাধৰ আঘাতত পীড়িত আৰু অচল চন্দ্ৰ (নিশানাথ) অমৃত বিচাৰে। দেৱতাসকলে কয়—এই জলাশয়ত বহুত অমৃত পৰিছে; ইয়াৰ জল পান কৰ। চন্দ্ৰ শশকৰ সৈতে/শশক-সম্পৰ্কিত জল পান কৰি পুষ্ট আৰু দীপ্তিমান হয়, আৰু শশক অমৃত-সংস্পৰ্শৰ প্ৰত্যক্ষ নিদৰ্শন হৈ থাকে। পাছত দেৱতাসকলে শুকাই যোৱা কুণ্ড খনন কৰাত পুনৰ জল উদ্ভৱ হয়। চন্দ্ৰই শশক-সম্পৰ্কিত জল পান কৰাৰ বাবে এই তীৰ্থ ‘শশাপান’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—তাত স্নান কৰা ভক্তে মহেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত পৰম গতি লাভ কৰে; ব্ৰাহ্মণক অন্নদান কৰিলে সকলো যজ্ঞৰ ফল পোৱা যায়; পিছলৈ সৰস্বতী বডৱাগ্নিসহ আহি তীৰ্থ অধিক পবিত্ৰ কৰে—সেয়ে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে তাত স্নান কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—প্ৰাচী সৰস্বতীৰ উত্তৰ তীৰত অৱস্থিত সূৰ্যদেৱৰ তীৰ্থ ‘পৰ্ণাদিত্য’লৈ তীৰ্থযাত্ৰী গমন কৰি দৰ্শন কৰিব। তাৰ পিছত এটা পুৰাকথা বৰ্ণিত হয়—ত্রেতাযুগত পৰ্ণাদ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণে প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ আহি কঠোৰ তপস্যা কৰে আৰু দিন-ৰাতি অবিচ্ছিন্ন ভক্তিৰে ধূপ, মালা, চন্দন আদি অৰ্পণ কৰি, বেদসম্মত স্তোত্ৰে সূৰ্যক পূজা কৰে। প্ৰসন্ন হৈ সূৰ্যদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিবলৈ কয়। ভক্তে প্ৰথমে দুৰ্লভ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ অনুগ্ৰহ বিচাৰে, আৰু তাৰ পিছত সূৰ্যদেৱ তাতেই চিৰস্থায়ীভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত থাকক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে। সূৰ্যদেৱ সন্মতি দি তেওঁক সূৰ্যলোক-প্ৰাপ্তিৰ বৰ দিয়ে অন্তৰ্ধান হয়। শেষত তীৰ্থবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি—ভাদ্ৰপদ মাহৰ ষষ্ঠী তিথিত স্নান কৰি পৰ্ণাদিত্য দৰ্শন কৰিলে দুঃখ নাশ হয়; এই দৰ্শনৰ পুণ্য প্ৰয়াগত বিধিপূৰ্বক একশ গাভী দান কৰাৰ ফলৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। ঘোৰ ৰোগত পীড়িত হৈও যিসকলে পৰ্ণাদিত্যক চিনিব নোৱাৰে, তেওঁলোকক অবিবেকী বুলি উল্লেখ কৰি, জ্ঞানসহ ভক্তিৰে তীৰ্থসেৱাৰ গুৰুত্ব দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ পশ্চিম ভাগত অৱস্থিত সিদ্ধেশ্বৰলৈ যোৱা; তেওঁ সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত পৰম দেৱস্বৰূপ। দিব্য সিদ্ধসকলে তাত আহি সকলো কাৰ্যত সিদ্ধি লাভৰ উদ্দেশ্যে লিঙ্গক বিধিপূৰ্বক অভিষেক কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰে; তেওঁলোকৰ ঘোৰ তপস্যা দেখি শিৱ প্ৰসন্ন হয়। শিৱে তেওঁলোকক অণিমা আদি বহু অলৌকিক সিদ্ধি আৰু ঐশ্বৰ্য দান কৰে আৰু সেই স্থানত নিজৰ নিত্য সান্নিধ্য ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত কালবিধান কোৱা হয়—চৈত্ৰ মাহৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত তাত শিৱপূজা কৰিলে শিৱকৃপাৰে পৰম পদ লাভ হয়। শেষত শিৱ অন্তৰ্ধান হয়, সিদ্ধসকলে পূজা অব্যাহত ৰাখে; আৰু উপদেশ দিয়া হয় যে সিদ্ধেশ্বৰভক্তিত মহাসিদ্ধি আৰু ইষ্টফল পোৱা যায়, সেয়ে নিত্য আৰাধনা কৰা উচিত।
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক তত্ত্বোপদেশ দি ন্যঙ্কুমতী নদীৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। ক্ষেত্ৰ-শান্তিৰ বাবে শম্ভুৱে এই নদীক পবিত্ৰ ‘মৰ্যাদা’ৰ ভিতৰত স্থাপন কৰিছে বুলি কোৱা হৈছে, আৰু নদীৰ দক্ষিণ ভাগত সৰ্বপাপ বিনাশকাৰী তীৰ্থস্থান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। সেই তীৰ্থত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি তাৰ পাছত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল নৰকাদি দুঃখময় অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। লগতে বৈশাখ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত স্নান কৰি তিল, দৰ্ভা আৰু জলৰে তৰ্পণসহ শ্ৰাদ্ধ কৰিলে, সেয়া গঙ্গাতীৰত কৰা শ্ৰাদ্ধৰ সমান ফল প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সংক্ষিপ্ত তত্ত্বোপদেশ দিয়ে কয়। গোষ্পদৰ দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত বৰাহস্বামীৰ পবিত্ৰ মন্দিৰলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে; সেই স্থান ‘পাপ-প্ৰণাশন’ বুলি খ্যাত, য’ত পাপৰ ক্ষয় হয়। শুক্লপক্ষৰ একাদশীত বিশেষভাৱে পূজা কৰাটো অতি ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। সেই দিনা ভক্তিভাৱে কৰা পূজাৰ ফলত সাধক সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ শেষত ‘বিষ্ণুপদ’ লাভ কৰে। স্থান-কাল-কৰ্ম-ফলক একেলগে জুৰি প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সাধনাৰ সংক্ষিপ্ত দিশা এই অধ্যায়ত দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ বিশেষ লিঙ্গ ‘ছায়ালিঙ্গ’ৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰে। ন্যঙ্কুমতী তীৰ্থৰ উত্তৰ দিশত ই অৱস্থিত বুলি দিশা-নিৰ্দেশসহ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰি পবিত্ৰতাক ভূগোলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। ছায়ালিঙ্গ দৰ্শন মহাফলদায়ক আৰু অদ্ভুত প্ৰভাৱসম্পন্ন বুলি কোৱা হয়। ভক্তিভাৱে যিয়ে দৰ্শন কৰে সি পাপশুদ্ধি লাভ কৰে; কিন্তু অতিপাপী লোকৰ বাবে ই দৃষ্টিগোচৰ নহয়—এইদৰে দৰ্শনক কেৱল আচাৰ নহয়, নৈতিক-আধ্যাত্মিক যোগ্যতাৰ বিষয় হিচাপেও দেখুওৱা হৈছে। শেষত স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্য শৃংখলাত এই অধ্যায় ‘ছায়ালিঙ্গ মাহাত্ম্যবৰ্ণন’ বুলি কোলোফনত উল্লেখ আছে।
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
এই অধ্যায়ত শৈৱ–দেৱী সংলাপ সংক্ষেপে বৰ্ণিত হৈছে। ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত নন্দিনী গুহাক স্বভাৱতঃ পাপ-নাশিনী আৰু পৰম পবিত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰে। পুণ্যশীল ঋষি আৰু সিদ্ধসকলৰ নিবাস/সমাগম-স্থান হোৱাৰ বাবে এই স্থানৰ পবিত্ৰতা সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয়। মূল উপদেশ দৰ্শন-ভিত্তিক—যি ব্যক্তি তাত গৈ নন্দিনী গুহাৰ দৰ্শন কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ সমতুল্য ফল লাভ কৰে। এইদৰে অধ্যায়ে স্থান-চিনাক্তকৰণ, সিদ্ধ-ঋষি-সম্পৰ্কে মাহাত্ম্য, আৰু তীৰ্থদৰ্শনক প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰতৰ সমান ফলদায়ক বুলি ফলা-শ্ৰুতিৰে ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সংক্ষিপ্ত শৈৱ-শাক্ত উপদেশ দিয়ে ঈশান্য (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত অৱস্থিত দেবী কানকনন্দাৰ ক্ষেত্ৰৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰে। দেবীক ‘সৰ্বকামফলপ্ৰদা’ বুলি কোৱা হৈছে—ভক্তৰ সকলো কামনা পূৰণ কৰা শক্তিস্বৰূপা। ইয়াত যাত্ৰা-পূজাৰ বিধান দিয়া হৈছে: চৈত্ৰমাহত শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত বিধানমতে যাত্ৰা কৰি দেবীৰ পূজা কৰিব লাগে। স্থান, কাল আৰু নিয়মবদ্ধ ভক্তিৰ এই সমন্বয় মানি শ্ৰদ্ধাৰে তীৰ্থযাত্ৰা কৰা ভক্তে ইষ্টফল আৰু সৰ্বকাম-প্ৰাপ্তি লাভ কৰে—এই ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট।
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—শৰভস্থানৰ পূৰ্ব দিশত অলপ দূৰত অৱস্থিত ‘অনুত্তৰ’ কুম্ভীশ্বৰ তীৰ্থৰ দৰ্শন কৰিব লাগে। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থ-জালত এই শিৱালয়ৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট কৰি পবিত্ৰ ভূগোলৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। মূল ফলশ্ৰুতি সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ—কুম্ভীশ্বৰৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই মানুহ সৰ্ব পাতকৰ পৰা মুক্ত হয়। সেয়েহে তীৰ্থদৰ্শনক নৈতিক-আধ্যাত্মিক শুদ্ধিৰ এক উপায় হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শেষ কলফনত উল্লেখ আছে যে ই স্কন্দমহাপুৰাণ (৮১,০০০ শ্লোক)ৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘কুম্ভীশ্বৰ-মাহাত্ম্য’ নামৰ ২৬৬তম অধ্যায়।
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
এই অধ্যায়ত শৈৱ সংলাপৰ ভিতৰত ঈশ্বৰে দেৱীক গঙ্গাপথ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থৰ কথা জনায়। তাত মহাবেগৱতী গঙ্গা প্ৰবাহিত হয় আৰু গঙ্গেশ্বৰ নামে শিৱৰ দিৱ্য প্ৰকাশ লিঙ্গৰূপে বিৰাজ কৰে। গঙ্গাক সমুদ্ৰগামিনী, পাপনাশিনী, পৃথিৱীত ‘উত্তানা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু ত্ৰিলোকৰ ভূষণ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিধি অনুসাৰে তাত স্নান কৰি গঙ্গেশ্বৰৰ পূজা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ভক্ত ঘোৰ পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু বহু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে। ই স্কন্দ মহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত গঙ্গাপথ–গঙ্গেশ্বৰ মাহাত্ম্যৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ।
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক সম্বোধন কৰি তীৰ্থযাত্ৰীক প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰসিদ্ধ ‘চমসোদ্ভেদ’ তীৰ্থলৈ যোৱাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। নামৰ কাৰণ বৰ্ণিত—ব্ৰহ্মাই তাত দীঘলীয়া সময় সত্রযজ্ঞ সম্পন্ন কৰিছিল, আৰু দেৱতা-মহর্ষিসকলে যজ্ঞৰ ‘চমস’ (পাত্ৰ)ৰে সোমপান কৰিছিল; সেইবাবেই পৃথিৱীত সেই স্থান ‘চমসোদ্ভেদ’ নামে খ্যাত হয়। তাৰ পাছত বিধান—সেই তীৰ্থসংলগ্ন সৰস্বতীত স্নান কৰি পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে পিণ্ডদান কৰিব লাগে। এই কৰ্মে ‘গয়া-কোটি সম’ পুণ্য লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি, বিশেষকৈ বৈশাখ মাহক অতি ফলদায়ক কাল বুলি মহিমা কৰা হৈছে। শেষত কলফনত ই প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত প্ৰভাসখণ্ডৰ অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰি সমাপ্তি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক এক মহাতীৰ্থৰ কথা জনাইছে—বিদুৰৰ মহা আশ্ৰম। তাত ধৰ্মমূৰ্তিমান বিদুৰে ‘ৰৌদ্ৰ’ স্বভাৱৰ অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। এই ক্ষেত্ৰৰ পৱিত্ৰতা শৈৱ মূল-কৃত্যৰ সৈতে সংযুক্ত—সেই ঠাইত মহাদেৱ-লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যি ‘ত্ৰিভুৱনেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, যেন সৰ্বলোকাধিপতি শিৱৰ স্থানীয় প্ৰকাশ। কোৱা হৈছে, এই লিঙ্গৰ দৰ্শনে ভক্ত মানুহে ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে আৰু পাপশান্তি হয়। স্থানটোৰ নাম ‘বিদুৰাট্টালক’; গণ আৰু গন্ধৰ্বে সেৱা কৰা, আৰু ‘দ্বাদশস্থানক’যুক্ত পুণ্য-সমুচ্চয়, যাক মহাপুণ্য নোহোৱাকৈ পোৱা দুষ্কৰ। তাত বৰষুণ নোহোৱাও এক আশ্চৰ্য ক্ষেত্ৰ-লক্ষণ বুলি উল্লেখ আছে; শেষত দিৱ্য লিঙ্গদৰ্শন পাপোপশমনৰ সহায়ক বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ (শিৱ) দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে প্ৰাচী সৰস্বতী য’ত প্ৰবাহিত, তাত ‘মংকীশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত। তাত তপস্বী ঋষি মংকণক দীঘলীয়া সময় নিয়মিত আহাৰ, অধ্যয়ন আৰু কঠোৰ তপস্যাত নিমগ্ন থাকে। এদিন হাতৰ পৰা উদ্ভিদৰস সদৃশ স্ৰাৱ ওলালত তেওঁ তাক অলৌকিক সিদ্ধি বুলি ভাবি আনন্দত নৃত্য কৰিবলৈ ধৰে। সেই নৃত্যৰ ফলত জগতত মহাবিক্ষোভ ঘটে—পৰ্বত সৰে, সাগৰ মথনৰ দৰে খলবলায়, নদী পথ সলায়, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ গতি বিঘ্নিত হয়। তেতিয়া ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুসহ ত্ৰিপুৰান্তক শিৱৰ শৰণ লয়। শিৱ ব্ৰাহ্মণবেশে আহি কাৰণ সোধে আৰু অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা ভস্ম প্ৰকাশ কৰি ঋষিৰ ভ্ৰম দূৰ কৰি বিশ্বব্যৱস্থা স্থিৰ কৰে। মংকণকে শিৱমহিমা বুজি তপ ক্ষয় নোহোৱাৰ বৰ বিচাৰে; শিৱ তপ বৃদ্ধি কৰি সেই স্থানত নিত্য সান্নিধ্য স্থাপন কৰে। পিছত তীৰ্থবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত। প্ৰাচী সৰস্বতী, বিশেষকৈ প্ৰভাসত, অতি পুণ্যদায়িনী; উত্তৰ তীৰত মৃত্যু হ’লে পুনর্জন্ম নিবারণ আৰু অশ্বমেধসম পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। নিয়মস্নানে পৰম সিদ্ধি আৰু ব্ৰহ্মপদপ্ৰাপ্তি, যোগ্য ব্ৰাহ্মণক অল্প স্বৰ্ণদানেও মেরুসদৃশ ফল, শ্ৰাদ্ধে বহু প্ৰজন্মৰ মঙ্গল, এক পিণ্ড আৰু তৰ্পণে পিতৃউদ্ধাৰ, অন্নদানে মোক্ষপথৰ সহায়, দধি আৰু উলৰ আৱৰণ দানত বিশেষ লোকপ্ৰাপ্তি, আৰু অশৌচনিবাৰণ স্নানক গোদানফলসম বুলি গণ্য কৰা হৈছে। কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীৰ স্নানৰ বিশেষ মাহাত্ম্য, অল্পপুণ্যৰ বাবে নদীৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা, কুৰুক্ষেত্ৰ-প্ৰভাস-পুষ্কৰৰ উল্লেখ, আৰু শেষত বিষ্ণুৰ উপদেশ—অন্য তীৰ্থতকৈ প্ৰাচী সৰস্বতীক শ্ৰেষ্ঠ মানিব—ইয়াৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসৰ মুখ্য পবিত্ৰ অঞ্চলৰ ওচৰত অৱস্থিত “জ্বালেশ্বৰ” লিঙ্গৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণিত হৈছে। ঈশ্বৰে কয়—ত্ৰিপুৰাৰি শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পাশুপত অস্ত্ৰ/শৰৰ তেজ যি ঠাইত পতিত হৈছিল, তাত জ্বালাৰ দৰে দীপ্তি প্ৰকাশ পাইছিল; সেয়ে সেই লিঙ্গ “জ্বালেশ্বৰ” নামে স্মৰণীয়। এইদৰে পৌৰাণিক যুদ্ধ-ঘটনাক স্থায়ী তীৰ্থচিহ্নত ৰূপান্তৰ কৰি কাহিনী ভূগোলৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। সংক্ষিপ্ত উপদেশ—এই লিঙ্গৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই ভক্তৰ শুদ্ধি হয় আৰু সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। অধ্যায়ৰ আৰম্ভ-শেষত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ২৭১তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে তত্ত্বোপদেশৰ ৰূপে তীৰ্থযাত্ৰীক নিৰ্দেশ দিয়ে। তেওঁ কয় যে এই পবিত্ৰ অঞ্চলৰ ভিতৰতে পূব দিশত (প্ৰাচী), দেৱীৰ সান্নিধ্যৰ ওচৰত এটা বিশেষ স্থান আছে, য’ত ত্ৰিপুৰ-সম্পৰ্কীয় তিনিটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত। এই লিঙ্গসমূহ মহাত্মা ত্ৰিপুৰ-পুৰুষৰ নামত—বিদ্যুন্মালী, তাৰক আৰু কপোল—বিখ্যাত। অধ্যায়ৰ মূল বক্তব্য দিশা-নিৰ্দেশ, লিঙ্গ-ত্রয়ৰ পৰিচয় আৰু দৰ্শনফলৰ সংযোগ। কোৱা হৈছে যে এই প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গসমূহৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই ভক্ত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। শেষত ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অন্তৰ্গত ‘ত্ৰিপুৰলিঙ্গত্রয়মাহাত্ম্য’ বুলি উল্লেখিত।
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
ঈশ্বৰে দেৱীক শণ্ডতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই এক অনুপম তীৰ্থ, সৰ্বপাপ শমায় আৰু ইচ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে। পূৰ্বকথাত ব্ৰহ্মা পঞ্চশিৰা আছিল; এক বিশেষ পৰিস্থিতিত ঈশ্বৰে তেওঁৰ এটা মস্তক ছেদন কৰে। সেই ৰক্তপ্ৰবাহ আদি ঘটনাৰ ফলত স্থানটি পবিত্ৰ হয় আৰু তাত মহাতালবৃক্ষ উদ্ভৱ হয়; সেয়ে ই তালবন হিচাপে স্মৃত। ঈশ্বৰৰ হাতত কপাল লেগি থাকিল; তাৰ ফলত তেওঁ আৰু তেওঁৰ বৃষ ক’লা বৰ্ণ ধাৰণ কৰিলে। দোষভয়ত তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলেও ক’তো ভাৰ নোহোৱা নাছিল। শেষত প্ৰভাসত পূৰ্বমুখী সৰস্বতী (প্ৰাচী দেৱী)ৰ দৰ্শন হয়। বৃষে স্নান কৰামাত্ৰেই শ্বেত হৈ পৰে আৰু সেই ক্ষণতে ঈশ্বৰ হত্যাদোষৰ পৰা মুক্ত হয়; কপাল হাতৰ পৰা খহি পৰে আৰু তাত কপালমোচন লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পাছত প্ৰাচী দেৱীৰ ওচৰত শ্ৰাদ্ধৰ বিধান কোৱা হৈছে—পিতৃসকলৰ মহাতৃপ্তি হয়, বিশেষকৈ আশ্বযুজ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত বিধিপূৰ্বক, যোগ্য পাত্ৰক অন্ন, স্বৰ্ণ, দধি, কম্বল আদি দানসহ। বৃষৰ শ্বেতত্বপ্ৰাপ্তিৰ আধাৰত ‘শণ্ডতীৰ্থ’ নামকৰণৰ কাৰণো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত এক সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰ মহাদেৱীক সম্বোধন কৰি কয় যে তেওঁ (আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলেও) দীপ্তিময় আৰু মহাপ্ৰভাৱশালী সূৰ্যপ্ৰাচী তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িব লাগে। এই স্থানৰ মাহাত্ম্য শুদ্ধিকৰণমূলক—ই সৰ্বপাপ-শমনকাৰী আৰু পুৰাণোক্ত নিয়মবদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতিত ধৰ্ম্য ইচ্ছাৰ ফল দানকাৰী বুলিও বৰ্ণিত। ইয়াত মুখ্য আচাৰ হ’ল তীৰ্থস্নান। সূৰ্যপ্ৰাচীত স্নান কৰিলে ধৰ্মশাস্ত্ৰত উল্লেখিত পঞ্চপাতক (পাঁচ মহাপাপ)ৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে, যিয়ে মাহাত্ম্য সাহিত্যৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-প্ৰধান ভাষাৰ তীব্ৰতা প্ৰকাশ কৰে। উপসংহাৰত ইয়াক স্কন্দ মহাপুৰাণৰ ৮১,০০০ শ্লোকসংহিতাৰ সপ্তম খণ্ড প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘সূৰ্যপ্ৰাচী-মাহাত্ম্য’ অধ্যায় বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
অধ্যায় ২৭৫ত ঋষি-তীৰ্থৰ ওচৰৰ ত্ৰিনেত্ৰেশ্বৰ শিৱ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু আচাৰবিধি সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ক’লে—ন্যঙ্কুমতী নদীৰ তীৰৰ উত্তৰ ভাগত, পূৰ্বে ঋষিসকলে পূজা কৰা স্থানত ত্ৰিনেত্ৰ দেৱ শিৱক সমীপ কৰি দৰ্শন-উপাসনা কৰিব লাগে। তাতৰ জল স্ফটিকৰ দৰে নিৰ্মল, আৰু তীৰ্থৰ পৰিচয়ৰ সৈতে জড়িত বিশেষ মৎস্য/জলচৰ-চিহ্নৰ কথাও উল্লেখ আছে। এই তীৰ্থত স্নান কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাপ-শ্ৰেণীৰ পৰাো মুক্তি লাভ হয়—এনে শুদ্ধিৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত ব্ৰত বিধান—উপবাস আৰু ৰাতি জাগৰণ পালন কৰিব লাগে। পুৱাতে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি বিধিমতে শিৱপূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত দীঘলীয়া কাল ৰুদ্ৰলোকত বাস লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা তীৰ্থসেৱা, ব্ৰতাচৰণ আৰু শৈৱ সাধনাৰ পৰলোকফল সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক ঋষি-তীৰ্থলৈ তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপদেশ দিয়ে আৰু দেৱিকা নদীৰ তীৰ-সংলগ্ন এক পৰম পুণ্যক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত ‘মহাসিদ্ধিবন’ নামৰ সিদ্ধ-অৰণ্যৰ প্ৰকৃতি-আৰু-ব্ৰহ্মাণ্ডীয় সৌন্দৰ্য অলংকাৰিকভাৱে প্ৰকাশ পায়—বহুবিধ ফুল-ফলবাহী গছ, পখীৰ মধুৰ কলৰৱ, জন্তু, গুহা আৰু পৰ্বত; লগতে দেৱ, অসুৰ, সিদ্ধ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু অপ্সৰাসকল একত্ৰ হৈ স্তৱ, নৃত্য, সংগীত, পুষ্পবৃষ্টি, ধ্যান আৰু ভক্তিভাৱ-উন্মাদ চেষ্টাৰে স্থানখনক উপাসনাৰ পবিত্ৰ ভূদৃশ্য কৰি তোলে। তাৰ পিছত ঈশ্বৰে তাত ‘উমাপতীশ্বৰ’ নামৰ নিত্য দিৱ্য আসনৰ কথা ঘোষণা কৰে—যুগ, কল্প আৰু মন্বন্তৰ জুৰি তেওঁৰ সান্নিধ্য সদায় থাকিব, বিশেষকৈ দেৱিকাৰ মঙ্গলময় তীৰৰ প্ৰতি তেওঁৰ বিশেষ অনুৰাগ আছে। পুষ্য মাহৰ অমাৱস্যাত শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে; ফলশ্ৰুতিত দান-পুণ্য অক্ষয় থাকে আৰু দৰ্শনমাত্ৰে মহাপাপ নাশ হয়—‘সহস্ৰ ব্ৰহ্মহত্যা’ সদৃশ ঘোৰ পাপো ক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। গোধন, ভূমিদান, স্বৰ্ণ আৰু বস্ত্ৰদানৰ প্ৰশংসা কৰি কোৱা হয় যে তাত পিতৃকৰ্ম কৰা ব্যক্তি বিশেষ পুণ্যৱান। শেষত দেৱতাসকল স্নানাৰ্থে সমবেত হৈছিল বুলিয়েই নদীৰ নাম ‘দেৱিকা’; সেয়ে ই ‘পাপনাশিনী’।
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত দেবিকা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত এক পৱিত্ৰ তীৰ্থৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে, য’ত ‘ভূধৰ’ দৰ্শন-ভ্ৰমণ কৰিবলগীয়া বুলি কোৱা হৈছে। নামৰ ব্যাখ্যা পৌৰাণিক কাহিনী আৰু যজ্ঞ-ৰূপকৰ জৰিয়তে কৰা হয়—পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰা বৰাহক স্মৰণ কৰাই এই স্থানক বিস্তৃত যাগিক আলংকাৰ ৰূপে বুজোৱা হৈছে। বৰাহদেহক যজ্ঞৰ অংগসমূহৰ সৈতে মিলাই বৰ্ণনা কৰা হৈছে: বেদ পাদ, যূপ দন্ত/দংষ্ট্ৰা, স্ৰুৱ-স্ৰুচ মুখ/বদন, অগ্নি জিহ্বা, দৰ্ভ কেশ, ব্ৰহ্ম শিৰ—ইত্যাদি; ইয়াৰ দ্বাৰা বিশ্বতত্ত্ব আৰু যজ্ঞ-গঠন একাত্ম বুলি প্ৰতিপন্ন হয়। পিছৰ অংশত শ্ৰাদ্ধবিধি নিৰ্দিষ্ট—পুষ্য মাহ, অমাৱস্যা, একাদশী, ঋতুসন্দৰ্ভ আৰু সূৰ্যৰ কন্যা ৰাশিত প্ৰৱেশকালত কৰণীয় কৰ্ম। গুড় মিহলি পায়স, গুড় মিহলি হবিষ্য আদি অৰ্ঘ্য-নৈবেদ্য, পিতৃদেৱতালৈ আহ্বান-সংস্কাৰ, ঘিউ-দই-দুধ আদি খাদ্যৰ বাবে পৃথক মন্ত্র, তাৰ পিছত বিদ্বান বিপ্ৰভোজন আৰু পিণ্ডদানৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াত বিধিপূৰ্বক কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক দীঘলীয়া কাল তৃপ্ত কৰে আৰু গয়া নাযায়ো গয়া-শ্ৰাদ্ধসম ফল প্ৰদান কৰে; সেয়ে এই তীৰ্থৰ মুক্তিদায়িনী মহিমা বিশেষভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপ বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱিকা নদীৰ মনোৰম তীৰৰ ওচৰত ভাস্কৰ (সূৰ্য)‑সম্পৰ্কিত এক প্ৰসিদ্ধ স্থানৰ মাহাত্ম্য দেখুৱায়। দেৱীয়ে সোধে—ৱাল্মীকি কেনেকৈ “সিদ্ধ” হ’ল আৰু সপ್ತঋষিক কিয় লুট কৰা হ’ল? তেতিয়া ঈশ্বৰে পূৰ্বকথা কয়: ব্ৰাহ্মণ বংশত জন্ম লোৱা এজন পুত্ৰ (বৈশাখ/বিশাখ) বৃদ্ধ পিতৃ‑মাতৃ আৰু সংসাৰ পোহপাল দিবলৈ চুৰিৰ পথ লয়। তীৰ্থযাত্ৰাত সপ্তঋষিক দেখি তেওঁলোকক ধমকায়; কিন্তু ঋষিসকল সমচিত্ত থাকে। অঙ্গিৰাই নৈতিক প্ৰশ্ন তোলে—অধৰ্মে উপাৰ্জিত ধনৰ পাপভাৰ কোনে ভাগ ল’ব? চোৰে পিতৃ‑মাতৃ আৰু পাছত পত্নীক সোধে; তেওঁলোকে কয়, কৰ্মফল কৰ্তাই ভোগে, পাপ ভাগ-বতৰা নহয়। ইয়াৰ ফলত তাৰ বৈৰাগ্য জাগে। তেওঁ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰি হিংসা/চৌৰ্যবৃত্তিৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ উপায় বিচাৰে। ঋষিসকলে চাৰি অক্ষৰৰ মন্ত্ৰ “ঝাটঘোট” উপদেশ দিয়ে—গুৰু‑আশ্ৰয়ে একাগ্ৰচিত্তে জপ কৰিলে ই পাপনাশক আৰু মোক্ষদায়ক। দীঘলীয়া জপ‑সমাধিত তেওঁ স্থিৰ হয়; কালক্ৰমে তেওঁৰ দেহ ভাল্মীক (পিঁপৰা ঢিবি)য়ে ঢাকি পেলায়। পাছত ঋষিসকল ঘূৰি আহি ঢিবি খুঁদি তেওঁক উলিয়াই আনে, সিদ্ধি চিনাক্ত কৰি “ৱাল্মীকি” নাম দিয়ে আৰু ৰামায়ণ ৰচনাৰ প্ৰেৰিত বাক্শক্তিৰ ভবিষ্যৎ ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য: নিম গছৰ মূলত সূৰ্য ক্ষেত্ৰদেৱতা ৰূপে অধিষ্ঠিত; এই স্থান “সূৰ্যক্ষেত্ৰ” আৰু “মূলস্থান” নামে প্ৰসিদ্ধ। ইয়াত স্নান, তিলজল তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধে পিতৃউদ্ধাৰ হয়; জলস্পৰ্শে পশুৰো কল্যাণ হয় বুলি কোৱা হৈছে। নিৰ্দিষ্ট তিথি/কালত কৰা বিধিয়ে কিছুমান চর্মৰোগ শমে বুলিও উল্লেখ আছে। শেষত দেৱদৰ্শন আৰু এই কাহিনী শ্ৰৱণ মহাদোষনাশক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক উদ্দেশ কৰি প্ৰভাস খণ্ডৰ হিৰণ্যাৰ পূৰ্ব দিশত অৱস্থিত, ঋষি চ্যৱনে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘চ্যৱনাৰ্ক’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ সূৰ্যস্থানৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। সপ্তমী তিথিত ভক্তে শুচি হৈ বিধি-নিয়ম মানি সূৰ্যস্তৱ কৰিব আৰু একাগ্ৰচিত্তে সূৰ্যৰ অষ্টোত্তৰশত নাম (১০৮ নাম) পাঠ কৰিব—এনে বিধান দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত নামাৱলীত সূৰ্যক কালৰ একক—কলা, কাষ্ঠা, মুহূৰ্ত, পক্ষ, মাস, অহোৰাত্ৰ, সংৱৎসৰ—ৰূপে আৰু ইন্দ্ৰ, বৰুণ, ব্ৰহ্মা, ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু, স্কন্দ, যম আদি দেবতাৰ সমতুল্য ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়; ধাতা, প্ৰভাকৰ, তমোনুদ, লোকাধ্যক্ষ আদি জগত্কাৰ্য নিয়ন্তা স্বৰূপো প্ৰকাশ পায়। স্তোত্ৰৰ পৰম্পৰাও কোৱা হৈছে—শক্ৰে উপদেশ দিলে, নাৰদে গ্ৰহণ কৰিলে, ধৌম্যই যুধিষ্ঠিৰক দিলে; যুধিষ্ঠিৰে ইষ্টসিদ্ধি লাভ কৰিলে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে নিত্য পাঠ, বিশেষকৈ সূৰ্যোদয় সময়ত, ধন-ৰত্নসমৃদ্ধি, সন্তানলাভ, স্মৃতি-মেধা বৃদ্ধি, শোকনিবৃত্তি আৰু মনোবাঞ্ছা পূৰণ কৰে—ই নিয়মবদ্ধ ভক্তিৰ শাস্ত্ৰসম্মত ফল বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ জৰিয়তে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত অৱস্থিত চ্যৱনেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে; ইয়াক ‘সৰ্বপাতকনাশন’ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ভাৰ্গৱ ঋষি চ্যৱনৰ পূৰ্বকথা আহে—তেওঁ প্ৰভাসলৈ আহি ঘোৰ তপস্যা কৰি স্থাণুৰ দৰে অচল হৈ পৰে; বাল্মীক, লতা আৰু পিঁপড়াই ঢাকি পেলালেও তপস্যাত অটল থাকে। ৰাজা শৰ্য্যাতি ডাঙৰ পৰিবাৰসহ তীৰ্থযাত্ৰাত কন্যা সুকন্যাক লৈ তাত উপস্থিত হয়। সুকন্যা সখীসকলৰ সৈতে ঘূৰি ফুৰোঁতে বাল্মীকৰ ওচৰলৈ গৈ ঋষিৰ চকুক দীপ্ত বস্তু বুলি ভুল বুজি কাঁটাৰে বিন্ধে। ঋষিৰ ক্ৰোধত ৰাজসেনাত দণ্ডৰূপ বাধা নামে—মল-মূত্ৰ বিসৰ্জনত ৰোধ হোৱা ধৰণৰ যন্ত্ৰণা। অনুসন্ধানত সুকন্যাই নিজৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে; শৰ্য্যাতিয়ে ক্ষমা বিচাৰে। চ্যৱন ঋষিয়ে ক্ষমা দিয়ে, কিন্তু শর্ত ৰাখে—সুকন্যাক তেওঁৰ সৈতে বিবাহ দিব লাগিব; ৰজাই সন্মতি দিয়ে। শেষত সুকন্যাৰ আদৰ্শ সেৱা বৰ্ণিত—নিয়ম, অতিথিসত্কাৰ আৰু ভক্তিৰে তপস্বী স্বামীৰ পৰিচৰ্যা কৰি দায়িত্ব, প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু নিষ্ঠাসেৱাৰ ধৰ্মক তীৰ্থমাহাত্ম্যৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
ঈশ্বৰে শুকন্যাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। শুকন্যা শৰ্য্যাতিৰ কন্যা আৰু মহর্ষি চ্যৱনৰ পত্নী। অৰণ্যত দেৱচিকিৎসক অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ে তেওঁক দেখি সৌন্দৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰি, বৃদ্ধ চ্যৱনৰ অক্ষমতা দেখুৱাই স্বামী ত্যাগ কৰিবলৈ প্ৰলোভিত কৰে। কিন্তু শুকন্যা পতিব্ৰতা ধৰ্মত অটল হৈ দাম্পত্যনিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰে। তাৰ পাছত অশ্বিনদ্বয়ে উপায় কয়—তেওঁলোকে চ্যৱনক পুনৰ যুৱক আৰু সুদৰ্শন কৰি দিব; তাৰ পিছত শুকন্যাই তিনিজনৰ মাজৰ পৰা যাক ইচ্ছা কৰে তাক স্বামী হিচাপে বাছি ল’ব পাৰে। শুকন্যাই এই কথা চ্যৱনক জনোৱাত তেওঁ সন্মতি দিয়ে। চ্যৱন আৰু অশ্বিনসকলে সৰোবৰত স্নানাৰ্থে প্ৰৱেশ কৰি অলপ সময়ৰ ভিতৰতে একে ধৰণে দীপ্তিমান যুৱ ৰূপে বাহিৰ ওলাই আহে। শুকন্যাই বিবেকৰে নিজৰ সত্য স্বামী চ্যৱনক চিনাক্ত কৰি তেওঁকেই বৰণ কৰে। চ্যৱন সন্তুষ্ট হৈ অশ্বিনসকলক বৰ মাগিবলৈ কয়। তেওঁলোকে যজ্ঞত ভাগ আৰু সোমপানৰ অধিকাৰ বিচাৰে, যি ইন্দ্ৰই নাকচ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। চ্যৱনে ঋষি-প্ৰভাৱৰে তেওঁলোকক যজ্ঞভাগ আৰু সোমপানাধিকাৰ প্ৰদান কৰাব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। অশ্বিনসকল প্ৰসন্ন হৈ প্ৰস্থান কৰে, আৰু চ্যৱন-শুকন্যাৰ গাৰ্হস্থ্য জীৱন পুনৰ সমৃদ্ধ হয়। এই অধ্যায়ে পতিব্ৰতা নীতি, ধৰ্মসঙ্গত চিকিৎসা আৰু ঋষি-অধিকাৰে আচার-অধিকাৰ স্থাপন দেখুৱায়।
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
এই অধ্যায়ত ভৃগুবংশীয় ঋষি চ্যৱনৰ আশ্ৰমত যজ্ঞকালত উদ্ভৱ হোৱা এক গভীৰ ধৰ্ম-তত্ত্বীয় সংঘাত বৰ্ণিত হৈছে। চ্যৱনৰ পুনৰ তেজ, যৌৱন আৰু সমৃদ্ধিৰ কথা শুনি ৰজা শৰ্য্যাতি পৰিয়াল-পৰিকৰসহ তাত উপস্থিত হৈ সন্মানিত হয়। চ্যৱনে ৰজাৰ বাবে যজ্ঞ সম্পাদন কৰিবলৈ সন্মতি দিয়ে আৰু আদৰ্শ যজ্ঞমণ্ডপ সাজি তোলা হয়। সোম বিতৰণৰ সময়ত চ্যৱনে নাসত্য অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ বাবে সোমগ্ৰহ লয়। ইন্দ্ৰে আপত্তি তোলে—অশ্বিনসকল বৈদ্য আৰু মর্ত্যলোকত বিচৰণকাৰী, সেয়ে অন্য দেৱতাৰ দৰে সোমভাগৰ অধিকাৰী নহয়। চ্যৱনে ইন্দ্ৰক তিৰস্কাৰ কৰি অশ্বিনসকলৰ দেৱত্ব আৰু লোকহিতকাৰিতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সতৰ্কবাণী উপেক্ষা কৰিও আহুতি আগবঢ়ায়। ক্ৰুদ্ধ ইন্দ্ৰ বজ্ৰেৰে চ্যৱনক আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত হ’লে চ্যৱনে তপোবলে ইন্দ্ৰৰ বাহু স্তম্ভিত কৰি দিয়ে। তাৰ পাছত মন্ত্রযুক্ত আহুতিত কৃত্যা সৃষ্টি কৰে; তেওঁৰ তপস্যাৰ পৰা ‘মদ’ নামৰ এক ভয়ংকৰ মহাসত্তা উদ্ভৱ হয়—অতিবিশাল ৰূপ, জগত ঢাকি পেলোৱা গর্জন, ইন্দ্ৰক গিলিবলৈ ধাৱমান। এই কাহিনীয়ে যজ্ঞত অধিকাৰ, ঋত্বিজৰ প্ৰামাণ্য আৰু দেৱীয় বলপ্ৰয়োগৰ নৈতিক সীমা উন্মোচন কৰে।
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত চ্যৱনেশ্বৰ নামৰ লিঙ্গৰ স্থান-মাহাত্ম্য আৰু পূজা-বিধান বৰ্ণিত। ঈশ্বৰবাণীৰূপে কাহিনী আগবাঢ়ে—ভয়ংকৰ প্ৰভাৱৰ সন্মুখত শক্র (ইন্দ্ৰ) ভীত, আৰু ভৃগুবংশীয় ঋষি চ্যৱন নিৰ্ণায়ক তপস্বী-অধিকাৰ হিচাপে প্ৰকাশ পায়। চ্যৱনৰ কৰ্মৰ ফলতেই অশ্বিনীকুমাৰসকলৰ সোমপান-অধিকাৰ স্থিৰ হয়; ই আকস্মিক নহয়, ঋষিশক্তিৰ প্ৰকাশন আৰু সুকন্যা তথা তেওঁৰ বংশৰ চিৰকীৰ্তি স্থাপনৰ বাবে বিধৃত বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত কোৱা হয় যে চ্যৱনে সুকন্যাসহ এই বনময় পুণ্যক্ষেত্ৰত বিহাৰ কৰি পাপনাশক লিঙ্গ স্থাপন কৰে, যি চ্যৱনেশ্বৰ নামে প্ৰসিদ্ধ। এই লিঙ্গৰ বিধিপূৰ্বক আৰাধনাত অশ্বমেধ যজ্ঞসম ফল লাভ হয় বুলি স্পষ্ট নিৰ্দেশ আছে। ইয়াত চন্দ্ৰমস-তীৰ্থৰ কথাও আছে, য’ত বৈখানস আৰু বালখিল্য মুনিসকল আহে। পূৰ্ণিমাত, বিশেষকৈ আশ্বিন মাহত, নিয়মমতে শ্ৰাদ্ধ কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক পৃথকভাৱে ভোজন কৰালে ‘কোটি-তীৰ্থ’ ফল পোৱা যায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই পাপনাশিনী কাহিনী শ্ৰৱণ কৰিলে জন্মজন্মান্তৰৰ সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘সুকন্যা-সৰস’ৰ কথা জনায়। সুকন্যা, ঋষি চ্যৱন আৰু অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ প্ৰসিদ্ধ কাহিনী এই সৰোবৰতে সংঘটিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে—অশ্বিনদ্বয়ে চ্যৱনৰ সৈতে ইয়াত অৱগাহন (স্নান) কৰিলে, স্নান-প্ৰভাৱত চ্যৱনৰ ৰূপান্তৰ হৈ তেওঁ অশ্বিনসদৃশ দীপ্তিময় ৰূপ লাভ কৰে। সৰস-স্নানৰ শক্তিত সুকন্যাৰ ইচ্ছা সিদ্ধ হোৱাৰ বাবে এই তীৰ্থ ‘কন্যা-সৰস’ নামেও স্মৰণীয়—এদৰে নামৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত ফলশ্ৰুতিৰ দৰে বিশেষকৈ নাৰীসকলৰ বাবে তৃতীয়া তিথিত ইয়াত স্নানৰ মহিমা কোৱা হৈছে; বহু জন্মলৈ গৃহভংগ/গৃহকলহৰ পৰা ৰক্ষা আৰু দাৰিদ্ৰ্য, বৈকল্য বা অন্ধত্বযুক্ত স্বামী এৰাই চলাৰ দৰে পুণ্যফল তীৰ্থাচৰণৰ ফল ৰূপে উল্লেখিত।
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ ধৰ্মসংবাদ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰমত বৰ্ণিত। ঈশ্বৰে দেৱীক ন্যাঙ্কুমতী নদীৰ পবিত্ৰ স্থানসমূহলৈ নিৰ্দেশ কৰে—গোষ্পদ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থত গয়া-শ্ৰাদ্ধ, বৰাহ-দৰ্শন, তাৰপিছত হৰিৰ ধাম দৰ্শন, মাতৃগণৰ পূজা, আৰু নদী–সমুদ্ৰ সঙ্গমত স্নান। তাৰ পাছত পূৰ্ব দিশে ন্যাঙ্কুমতীৰ মনোৰম তীৰত অৱস্থিত দিৱ্য অগস্ত্যাশ্ৰমৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়; ই ‘ক্ষুধা-হৰ’ আৰু পাপ-নাশক বুলি খ্যাত। দেৱীয়ে সোধে—বাতাপি কিয় দমন হ’ল, অগস্ত্যৰ ক্ৰোধৰ কাৰণ কি? ঈশ্বৰে ইল্বল–বাতাপিৰ কপট আতিথ্যৰ কাহিনী কয়—তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণক বাৰে বাৰে হত্যা কৰি পুনৰ্জীৱনৰ যুক্তিৰে প্ৰতাৰণা কৰিছিল; তেতিয়া ব্ৰাহ্মণসকলে অগস্ত্যৰ শৰণ লয়। প্ৰভাসত অগস্ত্য মেষৰূপে ৰন্ধা বাতাপিক ভক্ষণ কৰি তাৰ পুনৰুত্থান-যোজনা নষ্ট কৰে আৰু ইল্বলক ভস্ম কৰে; তাৰ পাছত ধনসমৃদ্ধ স্থান ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰে—সেইবাবে সেই ক্ষেত্ৰ ‘ক্ষুধা-হৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। দৈত্যভক্ষণজনিত দোষশান্তিৰ বাবে গঙ্গাক আহ্বান কৰা হয়; গঙ্গা তাত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ অগস্ত্যক পাৱন কৰে আৰু তাতেই ‘গঙ্গেশ্বৰ’ শিৱলিঙ্গৰ নাম প্ৰচলিত হয়। গঙ্গেশ্বৰ দৰ্শন কৰি স্নান, দান আৰু জপ কৰিলে নিষিদ্ধ ভক্ষণজনিত পাপ মোচন হয় বুলি তীৰ্থমাহাত্ম্য স্পষ্ট কৰা হৈছে।
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনাৰ মাজত দেৱীক উদ্দেশ্য কৰি ঈশ্বৰে উপদেশ দিছে। ঈশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰীক ‘পাপ-নাশন’ বালাৰ্ক তীৰ্থলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ কৰে আৰু কয় যে ই অগস্ত্য আশ্ৰমৰ উত্তৰত, বেছি দূৰ নহয়। তাৰ পিছত নামৰ কাৰণ কোৱা হয়—প্ৰাচীন কালত সূৰ্য (অৰ্ক) বালৰূপ ধৰি তাত তপস্যা কৰিছিল, সেইবাবে স্থানটোৰ নাম ‘বালাৰ্ক’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, ৰবিবাৰে দৰ্শন কৰিলে কুষ্ঠ আদি ৰোগ নোহোৱা হয় আৰু শিশুৰ ৰোগজনিত দুখো উদ্ভৱ নকৰে। এইদৰে পবিত্ৰ ভূগোল-নিৰ্দেশ, নামোৎপত্তি আৰু ক্যালেণ্ডাৰ-ভক্তিৰ সৈতে জড়িত আৰোগ্যফল একেলগে বৰ্ণিত হৈছে।
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে অগস্ত্য-স্থানৰ ওচৰত ‘অজাপালেশ্বৰী’ নামৰ এক অতি পুণ্য তীৰ্থ আছে। ৰঘুবংশৰ খ্যাতিমান ৰজা অজাপালে তাত পাপ আৰু ৰোগ নাশিনী দেৱীক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰে। কাহিনীত ‘অজা-ৰূপ’ (ছাগলী-ৰূপ) বুলি ৰূপকভাৱে কোৱা ব্যাধিসমূহৰ উপশম আৰু পাপক্ষয়ৰ কথা আছে, আৰু ৰজাই নিজৰ নামেই দেৱীৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পাপনাশিনী ৰূপে স্থাপন কৰে। এই অধ্যায়ত তীৰ্থৰ অৱস্থান-মাহাত্ম্য, ৰাজ-আশ্ৰয় আৰু তিথি-ভিত্তিক পূজাৰ সময় একেলগে বৰ্ণিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—তৃতীয়া তিথিত বিধিমতে ভক্তিসহ পূজা কৰিলে বল, বুদ্ধি, যশ, বিদ্যা আৰু সৌভাগ্য লাভ হয়।
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
ঈশ্বৰ দেৱীক পথ-নিৰ্দেশৰ ৰূপত কয়—অগস্ত্যৰ স্থানৰ পূব দিশত, গব্যূতি-মাপৰ দূৰত্ব-চিহ্ন অনুসৰি, বালাদিত্য/বালাৰ্ক নামে প্ৰসিদ্ধ এক তীৰ্থস্থান আছে। অধ্যায়ত ওচৰৰ স্থানচিহ্নসমূহ, সপাটিকাৰ সৈতে জড়িত অঞ্চলৰ উল্লেখ কৰি, এই দেৱালয়ৰ খ্যাতি প্ৰকাশ কৰা হয়। তাৰ পাছত কাৰণকথা—ঋষি বিশ্বামিত্ৰে এই স্থানত বিদ্যা (পবিত্ৰ জ্ঞানশক্তি)ৰ আৰাধনা কৰি, তিনিটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ৰবি-ৰূপ দেৱতাক প্ৰতিষ্ঠিত কৰে। নিয়মবদ্ধ সাধনাৰ দ্বাৰা তেওঁ সূৰ্যদেৱৰ পৰা সিদ্ধি লাভ কৰে; তেতিয়াৰ পৰাই দেৱতা বালাদিত্য/বালাৰ্ক নামে লোকপ্ৰসিদ্ধ হয়। ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট—যি মানুহে এই ভাস্কৰক ‘পাপ-হৰণকাৰী’ ৰূপে দৰ্শন কৰে, সি জীৱনকালত দাৰিদ্ৰ্য ভোগ নকৰে; প্ৰভাস তীৰ্থযাত্ৰাত দৰ্শনকেই পুণ্যদায়ক কৰ্ম বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক ক’লে যে দক্ষিণ দিশত অলপ দূৰত (গব্যূতি পৰিমাপে) এক অতি পৱিত্ৰ তীৰ্থ আছে। তাত গংগাৰ ‘পাতালগামিনী’ প্ৰকাশ বৰ্ণিত হৈছে আৰু তাক স্পষ্টভাৱে পাপনাশিনী বুলি কীৰ্তন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত বিশ্বামিত্ৰ ঋষিৰ প্ৰসংগ আহে—স্নানাৰ্থে তেওঁ গংগাক আহ্বান কৰিছিল। সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পিছত গংগেশ্বৰ, বিশ্বামিত্ৰেশ্বৰ আৰু বালেশ্বৰ—এই তিনিটা লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি, সিহঁতৰ দর্শনে ইষ্টসিদ্ধি, পাপক্ষয় আৰু কামপ্ৰাপ্তি ফল হয় বুলি নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
এই অধ্যায়টো শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপ। শিৱে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত ন্যঙ্কুমতী নদীৰ তীৰত থকা এক উৎকৃষ্ট স্থানৰ কথা কয়, য’ত পূৰ্বে কুবেৰ ‘ধনদ’ পদ লাভ কৰিছিল। দেৱীয়ে সোধে—এজন ব্ৰাহ্মণ চোৰিসদৃশ কৰ্মত পৰি থাকিও পাছত কুবেৰ কেনেকৈ হয়? তেতিয়া শিৱে দেৱশৰ্মা নামৰ ব্ৰাহ্মণৰ পূৰ্বজীৱনৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—গৃহকাৰ্যত আসক্ত হৈ সি লোভবশে ধন অন্বেষণত গৃহত্যাগ কৰে; তাৰ পত্নীক নৈতিকভাৱে অস্থিৰ বুলি দেখুওৱা হৈছে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ দুঃসহ প্রতিকূল অৱস্থাত জন্ম লৈ পাছত দোষ-ব্যসনত পৰি সমাজে ত্যাগ কৰে। দুঃসহ শিৱমন্দিৰত চুৰি কৰিবলৈ গৈ, নিভি যোৱা দীপ আৰু বতীৰ সৈতে জড়িত ক্ৰিয়াৰ ফলত অজানিতে ‘দীপসেৱা’ সদৃশ পুণ্য কৰি পেলায়। মন্দিৰ-সেৱকে তাক দেখি পেলোৱাত সি ভয়তে পলাই যায় আৰু শেষত ৰক্ষকৰ হাতত হিংস্ৰ মৃত্যু পায়। তাৰপিছত সি গন্ধাৰত সुदুৰ্মুখ নামৰ কুখ্যাত ৰজা হৈ জন্মে; অধাৰ্মিক হ’লেও বংশপৰম্পৰাগত লিঙ্গক মন্ত্ৰবিহীন অভ্যাসগত পূজা কৰে আৰু ঘনঘন দীপদান কৰে। শিকাৰৰ সময়ত পূৰ্বসংস্কাৰৰ টানত প্ৰভাসলৈ আহে, ন্যঙ্কুমতী তীৰত যুদ্ধত নিহত হয়; শিৱপূজাৰ প্ৰভাৱত পাপক্ষয় হোৱা বুলি কোৱা হৈছে। পাছত সি দীপ্তিমান বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ) হৈ জন্ম লৈ ন্যঙ্কুমতীৰ ওচৰত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি মহাদেৱৰ বিস্তৃত স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। শিৱে প্ৰত্যক্ষ হৈ সখ্য, দিকপাল পদ আৰু ধনাধিপত্য আদি বৰ দিয়ে আৰু সেই স্থান ‘কুবেৰনগৰ’ নামে খ্যাত হ’ব বুলি ঘোষণা কৰে। পশ্চিমে প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গ ‘সোমনাথ’ (ইয়াত উমানাথ-সম্পৰ্কিত) বুলি স্মৰণীয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—শ্ৰীপঞ্চমীত বিধিমতে পূজা কৰিলে সাত পুৰুষলৈকে স্থিৰ লক্ষ্মী লাভ হয়।
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে ‘কৌবেৰ-সঞ্জ্ঞক’ নামে পৰিচিত স্থানৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত ভদ্ৰকালী দেৱীৰ তীৰ্থ/মন্দিৰৰ কথা উল্লেখ কৰে। দেৱীক বাঞ্ছিতাৰ্থ-প্ৰদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে আৰু বীৰভদ্ৰসহ দক্ষযজ্ঞ-বিধ্বংস কাহিনিৰ সৈতে স্পষ্টভাৱে সংযোগ কৰা হৈছে—দক্ষৰ যজ্ঞভংগত দেৱী কাৰ্যকৰী শক্তি। তাৰ পিছত কাল-নিৰ্দেশ দিয়া হয়—চৈত্ৰ মাহৰ তৃতীয়া তিথিত দেৱীপূজা বিশেষ ফলদায়ক বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। চামুণ্ডা-ৰূপসমূহৰ বিস্তৃত আৰাধনাৰ ফলত ভক্তে সৌভাগ্য, বিজয় আৰু লক্ষ্মীৰ অধিষ্ঠান (সমৃদ্ধি) লাভ কৰে—এই ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায়টোৱে স্থান-চিহ্ন আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিক একেলগে কৰি উপাসনাৰ ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশ দিয়ে।
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে কৌৰৱ-সঞ্জ্ঞক স্থানৰ পৰে উত্তৰ দিশত অৱস্থিত এটা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত দেবী ভদ্ৰকালী ঘোৰ তপস্যা কৰি, পাছত পৰম ভক্তিৰে ৰবি/সূৰ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ৰবিবাৰ আৰু সপ্তমী তিথিৰ যোগক বিশেষ পূজাকাল বুলি কোৱা হৈছে। ৰঙা ফুল আৰু ৰঙা চন্দনাদি লেপন/অনুলেপনেৰে অৰ্চনা শ্ৰেষ্ঠ বুলি উল্লেখ আছে। ভক্তিসহ পূজা কৰিলে ‘কোটি যজ্ঞফল’ লাভ হয় আৰু বাত-পিত্তজনিত ৰোগসহ বহু ব্যাধিৰ পৰা মুক্তি মেলে—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। শেষত তীৰ্থযাত্ৰাৰ সম্পূৰ্ণ ফল বিচাৰিলে সেই স্থানতে অশ্বদান কৰিব লাগে বুলি বিধান আছে। এইদৰে স্থান-উপাসনা, কাল-নিয়ম আৰু দান একেলগে এক সমন্বিত ধৰ্মানুষ্ঠান ৰূপে প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে কুবেৰ-সম্পৰ্কীয় এক বিশেষ পবিত্ৰ স্থানৰ তত্ত্ববৰ্ণনা কৰে। পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ বিন্যাস অনুসাৰে নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত কুবেৰস্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে, য’ত কুবেৰ স্বয়ম্ভূ ৰূপে বিৰাজমান হৈ সৰ্ব দাৰিদ্ৰ্য নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। পঞ্চমী তিথিত গন্ধ, পুষ্প আৰু অনুলেপন আদি দ্ৰব্যেৰে তাত বিশেষ পূজা কৰাৰ বিধান আছে। স্থানটো আঠ মকৰ-সম্পৰ্কীয় “নিধান”ৰে অলংকৃত বুলি বৰ্ণিত। নিৰ্দিষ্ট কাল, দ্ৰব্য আৰু স্থান-দেৱতাৰ সংযোগে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে নিৰ্বিঘ্নে নিধানপ্ৰাপ্তি আৰু অতুল ধনসমৃদ্ধিৰ ফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
এই অধ্যায় শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপ। ঈশ্বৰে দেৱীক কুবেৰস্থানৰ পূৰ্বদিকে অৱস্থিত পবিত্ৰ পুষ্কৰক এক বিশিষ্ট তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে। দেৱীয়ে সুধে—মাছ মৰা দুষ্কৰ্মী কৈৱৰ্ত (মাছুৱাঁ) এজনে কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে? তেতিয়া ঈশ্বৰে পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—মাঘ মাহত শীতত কষ্ট পাই সি ভিজা জাল কঁধত লৈ পুষ্কৰক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি লতা-গছৰে ঢকা এটা শৈৱ প্ৰাসাদ দেখিলে। উষ্ণতাৰ বাবে সি প্ৰাসাদত উঠি ধ্বজস্তম্ভৰ শিখৰত জাল মেলি ৰ’দত শুকাবলৈ থ’লে; অসাৱধানতা/মূৰ্ছাত তললৈ পৰি শিৱক্ষেত্ৰতেই হঠাৎ মৃত্যু হ’ল। কালক্ৰমত সেই জাল ধ্বজক বান্ধি শুভকাৰণ হ’ল; ‘ধ্বজ-মাহাত্ম্য’ৰ ফলত সি অৱন্তীত ঋতধ্বজ নামৰ ৰজা হৈ পুনৰ জন্ম লৈ ৰাজ্য শাসন কৰিলে, বহু দেশ ভ্ৰমণ কৰিলে আৰু ৰাজভোগ উপভোগ কৰিলে। পাছত জাতিস্মৰ হৈ সি প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহি অজোগন্ধ-সম্পৰ্কিত মন্দিৰসমূহ নিৰ্মাণ/জীৰ্ণোদ্ধাৰ কৰিলে, এটা কুণ্ডৰ ওচৰত ‘অজোগন্ধেশ্বৰ’ নামৰ মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা/পূজা কৰিলে আৰু দীঘলীয়া সময় ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিলে। ইয়াত তীৰ্থবিধি দিয়া হৈছে—পুষ্কৰৰ পশ্চিম কুণ্ড ‘পাপতস্কৰ’ত স্নান, তাত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাচীন যজ্ঞসমূহ স্মৰণ, তীৰ্থাৱাহন, অজোগন্ধেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা/পূজা আৰু শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক সোণৰ পদ্ম দান। ফলশ্ৰুতি মতে গন্ধ, ফুল আৰু অক্ষতৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে সাত জন্মৰ পাপো নাশ হয়।
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
ঈশ্বৰে দেৱীক ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত থকা পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰে—গব্যূতি মাপ অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত অৱস্থিত শ্ৰেষ্ঠ ইন্দ্ৰস্থান, যি চন্দ্ৰসৰস আৰু চন্দ্ৰোদক জলেৰে সংযুক্ত। সেই জলে জৰা (ক্ষয়/বৃদ্ধাৱস্থা) আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ কৰাৰ শক্তি আছে বুলি কোৱা হৈছে। শুক্লপক্ষত তীৰ্থ বৃদ্ধি পায় আৰু কৃষ্ণপক্ষত হ্ৰাস পায়; তথাপি পাপযুগতো ইয়াৰ দৰ্শন থাকে। তাত স্নান কৰাটো বহু পাপভাৰত দবিত লোকৰ বাবেও অধিক চিন্তা নকৰাকৈ নিশ্চিত প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত অহল্যা-প্ৰসঙ্গ আৰু গৌতমৰ শাপৰ সৈতে জড়িত ইন্দ্ৰৰ গুৰু দোষৰ কাহিনী স্মৰণ কৰা হয়। ইন্দ্ৰে বহুদানসহ পূজা কৰি সহস্ৰ বছৰ শিৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সেই ৰূপ ‘ইন্দ্ৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, সৰ্ব অপৰাধনাশক। শেষত তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম—চন্দ্ৰতীৰ্থত স্নান, পিতৃ আৰু দেৱতালৈ তৰ্পণ-অৰ্ঘ্য, তাৰ পাছত ইন্দ্ৰেশ্বৰ পূজা; ইয়াৰ দ্বাৰা নিঃসন্দেহে পাপমুক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস খণ্ডৰ ‘দেৱকুল’ নামৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ তাত্ত্বিক বৰ্ণনা কৰে। ই আগ্নেয় দিশত গব্যূতি-প্ৰমাণ দূৰত্বত অৱস্থিত; প্ৰাচীনকালত দেৱ-ঋষিসকলৰ সমাৱেশে ইয়াৰ মাহাত্ম্য স্থিৰ হয়, আৰু পূৰ্বে প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গৰ প্ৰভাৱৰ বাবেই স্থানটোৱে ‘দেৱকুল’ নামৰ প্ৰামাণ্যতা লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত পশ্চিম দিশলৈ ‘ঋষিসকলৰ প্ৰিয়া’ ঋষিতোয়া নদীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হয়—ই সৰ্বপাপহৰিণী বুলি প্ৰশংসিত। বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি পিতৃসকললৈ তৰ্পণ-আদি কৰিলে দীঘলীয়া সময় পিতৃসন্তোষ হয়, এনে বিধান দিয়া হৈছে। দানধৰ্মো উল্লেখ আছে: আষাঢ অমাৱস্যাত সোণ, অজিন (চামৰা) আৰু কম্বল দান কৰিলে তাৰ পুণ্য পূৰ্ণিমালৈকে বৃদ্ধি পাই ষোলগুণ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই পবিত্ৰ ভূভাগত স্নান, তৰ্পণ আৰু দান কৰিলে সাত জন্মৰ সঞ্চিত পাপো নাশ হৈ মোক্ষ লাভ হয়।
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
দেৱীয়ে ঈশ্বৰক সুধিলে—‘ঋষিতোয়া’ নামৰ পবিত্ৰ জলৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা কি, আৰু ই শুভ দেৱদাৰুবনত কেনেকৈ আহিল। ঈশ্বৰ ক’লে—বহু তপস্বী ঋষিয়ে স্থানীয় জলত মহা নদীৰ দৰে কৰ্মানন্দ নাপাই, ব্ৰহ্মলোকলৈ গৈ ব্ৰহ্মাক স্ৰষ্টা‑পালক‑সংহাৰক ৰূপে স্তৱ কৰি, অভিষেকস্নানৰ উপযোগী পাপনাশিনী নদী প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। কৰুণাবশ ব্ৰহ্মাই গঙ্গা, যমুনা, সৰস্বতী আদি নদীদেৱীক একত্ৰ কৰি নিজৰ কমণ্ডলুত ধাৰণ কৰি পৃথিৱীত প্ৰবাহিত কৰিলে। সেই জলেই ‘ঋষিতোয়া’ নামে খ্যাত হ’ল—ঋষিপ্ৰিয় আৰু সৰ্বপাপহৰ—দেৱদাৰুবনত উপস্থিত হৈ বেদজ্ঞ ঋষিসকলৰ পথপ্ৰদৰ্শনত সাগৰৰ ফালে গ’ল। অধ্যায়ত কোৱা হৈছে, ই সাধাৰণতে সুলভ যদিও মহোদয়, মহাতীৰ্থ আৰু মূলচাণ্ডীশৰ ওচৰত—এই তিন ঠাইত ইয়াৰ বিশেষ দুৰ্লভ লাভ উল্লেখ আছে। স্নান‑শ্ৰাদ্ধৰ বাবে সময়ানুসাৰে সমতা দিয়া হৈছে—প্ৰাতে গঙ্গা, সায়ং যমুনা, মধ্যাহ্নে সৰস্বতী আদি; ফলশ্ৰুতি—পাপক্ষয় আৰু ইষ্টসিদ্ধি।
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
এই অধ্যায়ত পাৰ্বতীয়ে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত সংগালেশ্বৰ সন্নিধানত তীৰ্থৰাজ প্ৰয়াগ আৰু গংগা, যমুনা, সৰস্বতীৰ উপস্থিতি কেনেকৈ আছে বুলি ব্যাখ্যা বিচাৰে। ঈশ্বৰে কয়—পূৰ্বে লিঙ্গ-সম্পৰ্কীয় এক দিৱ্য সভাত অসংখ্য তীৰ্থ একত্ৰ হৈছিল; সেইসমূহৰ মাজত প্ৰয়াগে নিজকে গোপন কৰি ৰাখিলে, সেয়েহে ‘গুপ্তপ্ৰয়াগ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাৰ পিছত পবিত্ৰ স্থানৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা হয়—পশ্চিমে ব্ৰহ্মকুণ্ড, পূবে বৈষ্ণৱকুণ্ড, মাজত ৰুদ্ৰ/শিৱকুণ্ড; আৰু ‘ত্ৰিসঙ্গম’ স্থলত গংগা-যমুনাৰ মিলনৰ মাজতে সৰস্বতী সূক্ষ্ম আৰু গোপন ধাৰা ৰূপে বয় বুলি কোৱা হৈছে। কাল-নিয়মসহ স্নানৰ ক্ৰমশঃ শুদ্ধিতত্ত্ব দিয়া হৈছে—মানসিক, বাচিক, কায়িক, সম্পৰ্কগত, গোপন আৰু উপদোষ স্নানৰ দ্বাৰা ক্ৰমে নাশ পায়; পুনঃপুন স্নান আৰু কুণ্ডাভিষেকে ডাঙৰ অশুদ্ধিও দূৰ কৰে। মাতৃদেৱীসকলক দান-অৰ্ঘ্যসহ পূজা, বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত, তেওঁলোকৰ বহু অনুচৰৰ ভয় নিবারণৰ বাবে বিধেয়। শ্ৰাদ্ধক পিতৃ-মাতৃ উভয় বংশৰ উন্নতিকাৰক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু যাত্ৰাৰ সম্পূৰ্ণ ফল কামনা কৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে বৃষদানৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰি শ্ৰদ্ধাৰে মানিলে শংকৰধামপ্ৰাপ্তিৰ পথ মুকলি হয়।
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত দক্ষিণ দিশে অলপ দূৰত অৱস্থিত মাধৱ-তীৰ্থ/মন্দিৰৰ বৰ্ণনা কৰে। তাত দেৱতাক শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বিষ্ণুস্বৰূপ মাধৱ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। শুক্লপক্ষৰ একাদশীত জিতেন্দ্ৰিয় ভক্তে উপবাস কৰি, চন্দন-সুগন্ধ, পুষ্প আৰু অনুলেপনেৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে ‘পৰম পদ’ লাভ হয়; ইয়াক পুনর্জন্মহীন অৱস্থা (অপুনৰ্ভৱ) বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মাৰ গাথাইও প্ৰমাণ দিয়ে যে বিষ্ণুকুণ্ডত স্নান কৰি মাধৱপূজন কৰিলে হৰি স্বয়ং পৰম আশ্ৰয় ৰূপে য’ত বিৰাজে সেই লোকলৈ সোজা পথ মেলে। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই বৈষ্ণৱ মাহাত্ম্য সকলো পুৰুষাৰ্থ দান কৰে আৰু সকলো পাপ নাশ কৰে; ই স্তুতিৰ লগতে সংক্ষিপ্ত আচাৰ-উপদেশো।
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ উত্তৰ ভাগত, বায়ব্য দিশাসংলগ্ন স্থানত অৱস্থিত সংগালেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে; ইয়াক “সৰ্ব-পাতক-নাশন” বুলি কোৱা হৈছে। ঈশ্বৰে ক’লে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) আৰু অন্য লোকপাল, আদিত্য আৰু বসুগণে তাত লিঙ্গপূজা কৰিছিল। দেৱসমূহ একত্ৰ হৈ উপাসনা প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে পৃথিৱীত এই তীৰ্থ “সংগালেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব—এই নামকৰণৰ কাৰণো উল্লেখ কৰা হৈছে। মানৱে সংগালেশ্বৰক পূজা কৰিলে বংশত সমৃদ্ধি থাকে আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাথাকে। কেৱল দৰ্শনৰ ফল কুৰুক্ষেত্ৰত হাজাৰ গাই দান কৰাৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাত স্নান কৰি ক্ৰোধবিহীনভাৱে শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে; তাতে পিতৃগণ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত থাকে। ক্ষেত্ৰৰ সীমা অৰ্ধ-ক্রোশ পৰিক্ৰমা পৰ্যন্ত বুলি কোৱা, আৰু ই কামনা-পূৰণকাৰী তথা পাপ-নাশক। এই মহাপুণ্য তীৰ্থসীমাৰ ভিতৰত যিসকলে মৃত্যু বৰণ কৰে—উত্তম বা মধ্যম—তেওঁলোকে উচ্চ গতি লাভ কৰে; উপবাস কৰি দেহত্যাগ কৰাসকলে পৰমেশ্বৰত লীন হয়। হিংসামৃত্যু, দুৰ্ঘটনা, আত্মহত্যা, সাপৰ দংশন, অশৌচ অৱস্থাত মৃত্যু—এইবোৰো ইয়াত অপুনৰ্ভৱ (পুনর্জন্ম-নিবাৰণ) দিব পাৰে বুলি প্ৰতিপাদিত। শেষত ষোড়শ শ্ৰাদ্ধ, বৃষোৎসৰ্গ আৰু ব্ৰাহ্মণ-ভোজন আদিৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভ, আৰু এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলে পাপ, শোক আৰু দুঃখ নাশ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ–দেৱীৰ সংক্ষিপ্ত তত্ত্বমূলক সংলাপ আছে। প্ৰভাস খণ্ডৰ তীৰ্থসমূহৰ মাজত সিদ্ধেশ্বৰক শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গস্থান বুলি দেখুৱাই তাৰ নিকটতা আৰু দিশা-অৱস্থান নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। দেৱতাসকলে তৎক্ষণাৎ ‘সঙ্গালেশ্বৰ’ নামৰ শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; তাৰ পিছত সিদ্ধগণে ‘সিদ্ধেশ্বৰ’ক সৰ্বসিদ্ধিদাতা ৰূপে স্থাপন কৰি স্তৱ কৰে। শিৱৰ বৰ: যি সাধকে বিধিমতে আহি স্নান কৰে, সিদ্ধনাথৰ পূজা কৰে আৰু জপ কৰে—বিশেষকৈ শতৰুদ্ৰীয়, অঘোৰ মন্ত্ৰ আৰু মহেশ্বৰ গায়ত্ৰী—সেইজন ছয় মাহৰ ভিতৰত সিদ্ধি আৰু অণিমা আদি শক্তি লাভ কৰে। আশ্বযুজ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীৰ মহাৰাত্ৰিত নিৰ্ভয় আৰু স্থিৰচিত্ত সাধকৰ বিশেষ সফলতা হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত ইয়াক পাপনাশক আৰু সৰ্বকামফলপ্ৰদ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত গন্ধৰ্বেশ্বৰ নামৰ পৰম শিৱতীৰ্থলৈ আগবাঢ়িব লাগে। তাত লিঙ্গটো উত্তৰ দিশৰ ভাগত পাঁচ ধনুৰ দূৰত্বত অৱস্থিত—এই অধ্যায়ে তীৰ্থযাত্ৰীৰ বাবে পথ-সংকেতো দিয়ে। এই স্থানৰ দৰ্শনে দৰ্শক ‘ৰূপৱান’ হয়, অৰ্থাৎ দেহত সৌন্দৰ্য আৰু আকৰ্ষণ বৃদ্ধি পায় বুলি কোৱা হৈছে। লিঙ্গটো গন্ধৰ্বসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—এই পবিত্ৰ উৎসৰ উল্লেখে মহিমা বঢ়ায়। স্নান কৰি একবাৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলেই পূৰ্ণ ফল লাভ হয়; সকলো কামনা সিদ্ধ হয় আৰু ‘ৰক্তকণ্ঠ’ নামৰ শুভ লক্ষণো প্ৰাপ্ত হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
অধ্যায় ৩০৩ত ঈশ্বৰে দেবীক নিৰ্দেশ দিয়ে কয়—উত্তৰ দিশলৈ এটা ‘উত্তম দেবতা’ৰ ওচৰলৈ গমন কৰিব লাগে, যাৰ পূজা মহাপাতক-নাশিনী বুলি কোৱা হৈছে। সেই দেবতাৰ পশ্চিমফালে এটা শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গৰ বৰ্ণনা আছে, যাক শেষনাগৰ নেতৃত্বত নাগসকলে ঘোৰ তপস্যা কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। নাগ-আৰাধিত সেই দেবতাক পূজা কৰিলে জীৱনভৰ বিষৰ দোষ নালাগে আৰু সাপবোৰো প্ৰসন্ন হৈ ক্ষতি নকৰে—এই ৰক্ষামূলক ধৰ্মভাবেই ইয়াত মুখ্য। সেয়ে মানুহে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে সেই লিঙ্গৰ পূজা কৰিব লাগে বুলি বিধান দিয়া হৈছে। আৰু কোৱা হৈছে যে পশ্চিম অংশৰ পুণ্যময় গঙ্গাতীৰত ঋষিসকলে বহু লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। সেই লিঙ্গসমূহৰ দর্শন-পূজাত সকলো পাপ নাশ হয় আৰু সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞসম পুণ্য লাভ হয়—ইয়াই এই অধ্যায়ৰ ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
এই অধ্যায়ত সূতে সংলাপৰ কাঠামো স্থাপন কৰে আৰু ঈশ্বৰে পাৰ্বতীক প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সঙ্গালেশ্বৰ সন্নিহিত ত্ৰিপথগামিনী গঙ্গাৰ স্থানীয় প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰে। পাৰ্বতীয়ে দুটা বিস্ময় সোধে—গঙ্গা তাত কেনেকৈ আহিল আৰু তাত ত্ৰিনেত্ৰ মাছ কেনেকৈ আছে। ঈশ্বৰে কাৰণকথা কয়: মহাদেৱ-সম্পৰ্কীয় শাপ-প্ৰসঙ্গত জড়িত কিছুমান ঋষি পাছত অনুতপ্ত হৈ সঙ্গালেশ্বৰত ঘোৰ তপস্যা আৰু পূজা কৰে। তেওঁলোকৰ ভক্তিত প্ৰসন্ন শিৱে লোকনিদৰ্শনাৰ্থে তেওঁলোকক ত্ৰিনেত্ৰ-চিহ্ন দান কৰে আৰু অভিষেকৰ বাবে গঙ্গাক তাত প্ৰকট কৰাৰ বৰ দিয়ে। তৎক্ষণাৎ গঙ্গা মাছসহ প্ৰকট হয়; ঋষিসকলৰ দৰ্শনত সেই মাছবোৰো শিৱানুগ্ৰহে ত্ৰিনেত্ৰ হয়। তাৰ পিছত আচাৰ-ফল কোৱা হৈছে: সেই কুণ্ডত স্নান কৰিলে পঞ্চপাতকৰ পৰা মুক্তি মেলে। অমাৱস্যাত স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণক সোণ, গাই, বস্ত্ৰ আৰু তিল দান কৰা জনে শিৱকৃপাৰ প্ৰতীক ‘ত্ৰিনেত্ৰত্ব’ লাভ কৰে। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰাও পুণ্যদায়ক আৰু ইষ্টফলপ্ৰদ বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰ মাজেৰে প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘নাৰদাদিত্য’ নামৰ সূৰ্য-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কোৱা হৈছে যে তাত সূৰ্যদৰ্শনে জৰা (বৃদ্ধাৱস্থা) আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ হয়। দেৱী সোধে—নাৰদ মুনিক জৰা কেনেকৈ লাগিল? তেতিয়া শিৱে দ্বাৰাৱতীৰ কাহিনী কয়: কৃষ্ণপুত্ৰ সাম্বে নাৰদক যথোচিত সন্মান নকৰাত নাৰদে উপদেশ দিলে; সাম্বে তপস্বী জীৱনক নিন্দা কৰি ক্ৰোধত নাৰদক জৰাধীন হ’বলৈ শাপ দিলে। জৰাত পীড়িত নাৰদে এটা শুচি, নিৰ্জন স্থানলৈ গৈ সুন্দৰ সূৰ্যপ্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ‘সৰ্ব দাৰিদ্ৰ্যনাশক’ সূৰ্যক স্তোত্ৰেৰে স্তুতি কৰে—তেওঁক ঋক্/সাম স্বৰূপ, নিৰ্মল জ্যোতি, সৰ্বব্যাপী কাৰণ আৰু তমোনাশক বুলি বন্দনা কৰে। প্ৰসন্ন সূৰ্য প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—নাৰদে পুনৰ যৌৱনদেহ লাভ কৰে। লগতে নিয়ম কোৱা হৈছে: ৰবিবাৰে সপ্তমী তিথি একেলগে পৰিলে সেই দিন সূৰ্যদৰ্শনে ৰোগভয় দূৰ হয়। শেষত তীৰ্থৰ পাপনাশক শক্তি ফলশ্ৰুতিত দৃঢ় কৰা হৈছে।
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
ঈশ্বৰে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ উত্তৰ ভাগত অৱস্থিত পাপনাশক তীৰ্থ ‘সাম্বাদিত্য’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্ব পিতৃৰ ক্ৰোধজনিত শাপত পীড়িত হৈ বিষ্ণুৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে তেওঁক প্ৰভাসত ঋষিতোয়া নদীৰ মনোৰম তীৰত, ব্ৰাহ্মণশোভিত ‘ব্ৰহ্মভাগ’লৈ যাবলৈ কয় আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে যে তাত তেওঁ সূৰ্যৰূপে বৰ দিব। সাম্ব তাত উপস্থিত হৈ ভাস্কৰক বহু স্তোত্ৰে স্তৱ কৰে আৰু ঋষিতোয়া-তটত নাৰদৰ তপস্যাস্থান দৰ্শন কৰে। স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলে ব্ৰহ্মভাগৰ পবিত্ৰতা নিশ্চিত কৰি তেওঁৰ সংকল্প অনুমোদন কৰে; তাৰ পাছত সাম্ব নিয়মিত পূজা আৰু তপস্যা কৰে। বিষ্ণুৱে দেৱকাৰ্যৰ ভেদ স্মৰণ কৰায়—ৰুদ্ৰ ঐশ্বৰ্যদাতা, বিষ্ণু মোক্ষদাতা, ইন্দ্ৰ স্বৰ্গদাতা; জল-পৃথিৱী-ভস্ম শোধক, অগ্নি ৰূপান্তৰকাৰী, গণেশ বিঘ্নহৰ—কিন্তু দিৱাকৰেই বিশেষকৈ আৰোগ্য দান কৰে। শাপৰ বাধাত সাধাৰণ বৰ সিদ্ধ নোহোৱাত বিষ্ণু সূৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পাই সাম্বক কুষ্ঠৰোগৰ পৰা মুক্ত কৰি শুদ্ধি দিয়ে। সাম্বে তীৰ্থত নিত্য সন্নিধি বিচাৰিলে সূৰ্যই দেহশুদ্ধিৰ আশ্বাস দি ব্ৰত নিৰ্দেশ কৰে—ৰবিবাৰে পতিত সপ্তমীত উপবাস আৰু ৰাতি জাগৰণ। ভক্তিভৰে স্নান, ৰবিবাৰে সাম্বাদিত্য পূজা, আৰু ওচৰৰ পাপনাশক কুণ্ডত শ্ৰাদ্ধ-ব্ৰাহ্মণভোজন কৰিলে আৰোগ্য, ধন, সন্তান, ইচ্ছাসিদ্ধি আৰু সূৰ্যলোকত মান লাভ হয়; বংশত কুষ্ঠ আৰু পাপজনিত ব্যাধি নুঠে।
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
অধ্যায় ৩০৭ত ঈশ্বৰে বৰ্ণনা কৰে—পূৰ্বে উল্লেখিত সাম্বাদিত্যৰ অলপ পূব দিশে ‘অপৰ-নাৰায়ণ’ নামৰ এক দিৱ্য তীৰ্থ আছে। তাত সূৰ্যক বিষ্ণু-স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে; ভক্তক বৰ দান কৰিবলৈ ভগৱানে ‘অপৰ’ অৰ্থাৎ অন্য/অধিক ৰূপ ধাৰণ কৰে—এইদৰে ‘অপৰ’ নামৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তাৰ পিছত বিধান দিয়া হয়—সেই স্থানত পুণ্ডৰীকাক্ষৰ বিধানমতে পূজা কৰিব লাগে, বিশেষকৈ ফাল্গুণ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ একাদশীত। ফলশ্ৰুতি স্পষ্ট: পাপক্ষয় হয় আৰু সকলো ইচ্ছিত ফল সিদ্ধ হয়; স্থান-দেৱতা-তিথি-কৰ্ম-ফলৰ সংক্ষিপ্ত পথ ইয়াত দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ ‘মূলচণ্ডীশ’ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে। দেৱদাৰুবনত তেওঁ Ḍiṇḍি নামৰ ভিক্ষুক-তপস্বীৰ উস্কানিমূলক ৰূপ ধাৰণ কৰাত ঋষিসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিলে; ফলত প্ৰধান লিঙ্গ পতিত হ’ল। শুভলক্ষণ নষ্ট হোৱাত ব্যথিত ঋষিসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিলে—কুবেৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত গজৰূপে অৱস্থিত ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰা। যাত্ৰাপথত গৌৰীয়ে কৰুণাৰে গোৰস (দুধ) দিলে আৰু ক্লান্তি নিবারণৰ বাবে এক উৎকৃষ্ট স্নানস্থান প্ৰদৰ্শন কৰিলে; উষ্ণ জলেৰে সম্পৰ্কিত হোৱাত সেয়া ‘তপ্তোদক কুণ্ড’ নামে খ্যাত হ’ল। শেষত ঋষিসকলে ৰুদ্ৰক সাক্ষাৎ কৰি স্তৱ কৰি অপৰাধ স্বীকাৰ কৰি সকলো জীৱৰ মঙ্গল কামনা কৰিলে। ৰুদ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ লিঙ্গ পুনৰ উত্থাপন/প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে (উন্নত ভাবসহ) আৰু ফলশ্ৰুতি ক’লে—মূলচণ্ডীশ দৰ্শন মহৎ জলকাৰ্যতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক; স্নানান্তে পূজা আৰু দানৰ বিধান আছে, যাৰ দ্বাৰা শক্তি, প্ৰভাৱ আৰু লোকিক ৰাজ্য-সমৃদ্ধি পুৰাণীয় ভাষাত লাভ হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত নামৰ ব্যুৎপত্তি (চণ্ডীৰ ঈশ; পতনস্থল ‘মূল’) আৰু সংগমেশ্বৰ, কুণ্ডিকা, তপ্তোদক আদি তীৰ্থৰ উল্লেখো দিয়া হৈছে।
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-ভৌগোলিক নিৰ্দেশ আৰু পূজা-বিধি উপদেশ দিয়ে। তীৰ্থযাত্ৰীক চণ্ডীশৰ উত্তৰত অৱস্থিত ‘চতুৰ্মুখ’ নামৰ বিনায়ক মন্দিৰলৈ যাবলৈ কোৱা হৈছে; ঈশান কোণৰ দিশে চাৰি ধনু দূৰত্বৰ দিশ-দূৰত্বো স্পষ্ট কৰা হৈছে। তাত যত্নসহকাৰে আৰু সাৱধানতাৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে—গন্ধ, পুষ্প, লগতে ভক্ষ্য-ভোজ্য নৈবেদ্য, বিশেষকৈ মোদক অৰ্পণ। চতুৰ্থী তিথিত পূজা কৰিলে সিদ্ধি লাভ হয়; নিয়মানুবর্তী ভক্তিত বিঘ্ন নাশ হৈ ধৰ্মীয় উদ্দেশ্য সফল হয়।
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
অধ্যায় ৩১০ত ঈশ্বৰবাণীৰ ৰূপে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত কলম্বেশ্বৰ তীৰ্থৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। ই বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ‘ধনুৰ্দ্বিতয়’ অৰ্থাৎ দুটা ধনুৰ দৈৰ্ঘ্য দূৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। কলম্বেশ্বৰক কেৱল দর্শন আৰু পূজা কৰিলেই সকলো কিল্বিষ (নৈতিক অশুচিতা) শুদ্ধ হয় আৰু ই সৰ্ব পাপ নাশকাৰী বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। সোমবাৰে অমাৱস্যাৰ সংযোগ তাত বিশেষ পুণ্যদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। পুণ্যফল কামনা কৰা লোকসকলে তাত বিপ্ৰসকলক ভোজন দান কৰি অতিথিসত্কাৰ-ৰূপ দান কৰিব লাগে বুলি উপদেশ দি, শেষত ইয়াক প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ ‘কলম্বেশ্বৰমাহাত্ম্য’ বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
এই অধ্যায়ত সংক্ষিপ্ত তত্ত্বোপদেশমূলক ধৰ্মসংবাদ বৰ্ণিত। ঈশ্বৰ মহাদেৱীক গোপালস্বামী হৰিৰ মন্দিৰলৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু স্থান স্পষ্টকৈ কয়—চণ্ডীশৰ পৰা পূব দিশে বিশ ধনু (ধনুক) দূৰত সেই দেৱালয় অৱস্থিত। তাত হৰিৰ দর্শন আৰু পূজাই সকলো পাপ শমায় আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ তৰংগ নাশ কৰে বুলি পুরাণোক্ত ফল কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ মাঘ মাহত পূজা আৰু জাগৰণ (ৰাতিজাগৰণ) কৰিবলৈ প্ৰশংসা কৰা হৈছে; এইদৰে কৰোঁতা ভক্তে পৰম পদ লাভ কৰে বুলি ফলশ্ৰুতিৰে সমাপ্তি।
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰৰ উপদেশৰূপে ক্ষেত্ৰ-নিৰ্দেশ আৰু ব্ৰতবিধান সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত। উত্তৰ দিশত ‘আঠ ধনু’ দূৰত্বত সূৰ্যস্বৰূপ বকুলস্বামীৰ মন্দিৰ আছে; তেওঁৰ দৰ্শন দুঃখ-শোক আৰু ক্লেশ নাশক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত বিধান দিয়া হৈছে—ৰবিবাৰে যদি সপ্তমী তিথি পৰে, তেন্তে ৰাতিভৰ জাগৰণ কৰিব লাগে। এই ব্ৰতৰ ফলত সকলো মনোকামনা সিদ্ধ হয় আৰু সূৰ্যলোকত মান-সম্মান তথা উন্নতি লাভ হয়। উপসংহাৰত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অংশৰ ‘বকুলস্বামী-মাহাত্ম্য’ অধ্যায় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
এই অধ্যায়ত ‘ঈশ্বৰ উৱাচ’ ৰূপে প্ৰামাণ্য ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে। প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত, ষোল ধনু দূৰত অৱস্থিত “উত্তৰাৰ্ক” নামৰ পবিত্ৰ উপতীৰ্থৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰি তাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই স্থানক ‘সদ্যঃ প্ৰত্যয়কাৰক’ বুলি কোৱা হৈছে—অৰ্থাৎ সাধকক তৎক্ষণাৎ ফলৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ দিয়া স্থান। ইয়াত নিম্ব-সপ্তমী ব্ৰতৰ বিধান উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে যে এই ব্ৰত পালন কৰিলে সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্তি আৰু আৰোগ্যলাভ হয়।
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
ঈশ্বৰ-দেৱী সংলাপত প্ৰভাস খণ্ডৰ অন্তৰ্গত সাগৰতীৰত দেবকুলাগ্নেয় গব্যূতিত অৱস্থিত ‘ঋষিতীৰ্থ’ নামৰ এক মহাপুণ্য তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। স্থানটো অতি মনোৰম আৰু মহাপ্ৰভাৱশালী; ইয়াত পাষাণাকৃতিত অৱস্থিত ঋষিসকলক মানুহে আজিও ‘দেখে’ বুলি বিশেষকৈ কোৱা হৈছে, আৰু এই তীৰ্থ সৰ্বপাপবিনাশক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। জ্যৈষ্ঠ মাহৰ অমাৱস্যাত শ্ৰদ্ধাৱান ভক্তসকলে স্নান কৰিব লাগে আৰু বিশেষকৈ পিণ্ডদান কৰি পিতৃকাৰ্য সম্পন্ন কৰিব লাগে বুলি কালবিধি দিয়া হৈছে। ঋষিতোয়া-সঙ্গমত স্নান আৰু শ্ৰাদ্ধ দুৰ্লভ আৰু অতি ফলপ্ৰদ কৰ্ম বুলি মান্য। তাৰ পিছত গোধন (গো-প্ৰদান) প্ৰশংসিত, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে—যাতে তীৰ্থযাত্ৰা দানধৰ্ম আৰু অতিথিসেৱাৰ সৈতে একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
এই অধ্যায়ত শিৱ–দেৱী সংলাপৰ মাজেৰে সংক্ষিপ্ত ক্ষেত্ৰ-উপদেশ দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰে মহাদেৱীক পশ্চিম দিশত অর্ধ-ক্রোশ দূৰত থকা দীপ্তিমান ‘মাৰুদাৰ্যা’ নামৰ স্থানলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাত দেবী মৰুতগণে পূজা কৰা আৰু ‘সৰ্বকাম-ফলপ্ৰদা’ বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত কাল-নিয়ম আৰু পূজা-বিধি কোৱা হয়—বিশেষকৈ মহানৱমীত, আৰু সপ্তমীতেও, গন্ধ-পুষ্প আদি উপচাৰে যত্নসহকাৰে আৰাধনা কৰিব লাগে। এইদৰে স্থান, সময় আৰু পদ্ধতিৰ পুৰাণীয় সংযোগ দেখুৱাই ইচ্ছিত ফল আৰু পুণ্যলাভৰ নিয়ত ভক্তি-প্ৰয়োগ বুজাই দিয়ে।
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
এই অধ্যায়ত দেবকুলৰ ওচৰৰ শম্বৰ-স্থানত, দেবকুলৰ পৰা পাঁচ গব্যূতি দূৰত ‘ক্ষেমাদিত্য’ নামৰ এক দেৱ-প্ৰতিষ্ঠাৰ অৱস্থান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। কোৱা হৈছে যে সেই দেৱতাৰ দৰ্শনমাত্ৰে ভক্তই ক্ষেমাৰ্থ-সিদ্ধি, মঙ্গল আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে। আৰু বিধান দিয়া হৈছে—যেতিয়া সপ্তমী তিথি ৰবিবাৰৰ সৈতে সংযোগ হয়, তেতিয়া কৰা পূজা সৰ্বকামদা, অৰ্থাৎ ইষ্টফল প্ৰদানকাৰী। শেষত ইয়াক দেবকুল-তীৰ্থস্থিত উপদেশৰূপ তীৰ্থ-মাহাত্ম্যবচন বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে।
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ দিশা-চিহ্নে নিৰ্দিষ্ট এক স্থানত দেৱীৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণনা কৰে। তাত পবিত্ৰ নদীতীৰত মহর্ষিসকলে মহা বৈদিক যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি থাকে—বেদপাঠৰ ধ্বনি, গীত-বাদ্য, ধূপ-দীপ, হৱি-আহুতি আৰু পণ্ডিত ঋত্বিজসকলৰ বিধিবদ্ধ আচাৰে পৰিৱেশ পুণ্যময় হয়। সেই সময়তে মায়াবিদ্যাত নিপুণ বলৱান দৈত্যসকলে যজ্ঞ ভাঙিবলৈ উপস্থিত হয়। ভয়ত লোকসকল ছিটিকি পৰে; কিন্তু অধ্বৰ্যুৱে ধৈৰ্য ধৰি ৰক্ষাহোম কৰি সুৰক্ষাৰ্থে আহুতি দিয়ে। সেই সংস্কৃত কৰ্মৰ পৰা তেজোময়ী শক্তি প্ৰাদুৰ্ভূত হয়—আয়ুধধাৰিণী, ভয়ংকৰ আৰু দিৱ্য—আৰু তেওঁ বিঘ্নকাৰীসকলক সংহাৰ কৰি যজ্ঞৰ শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপন কৰে। ঋষিসকলে দেৱীক স্তৱ কৰে; দেৱীয়ে বৰ দিয়ে। তপস্বী আৰু যজ্ঞধৰ্মৰ মঙ্গলৰ বাবে সেই স্থানতে চিৰনিবাস কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰাত দেৱী ‘কণ্টকশোষিণী’ নামে তাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়—কণ্টকসদৃশ উপদ্ৰৱ শোষি নাশ কৰা। শেষত অষ্টমী বা নবমী তিথিত পূজাবিধান কোৱা হৈছে; ফলশ্ৰুতিত ৰাক্ষস-পিশাচভয় নাশ আৰু পৰম সিদ্ধিলাভৰ কথা উল্লেখ আছে।
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনাৰ মাজত এক সংক্ষিপ্ত তত্ত্বীয় সূচনা দিয়া হৈছে। ঈশ্বৰে কয় যে সঁদৰ্ভ-স্থানৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়, পূব দিশত এক অতি প্ৰভাৱশালী লিঙ্গ অৱস্থিত, যি পাপক্ষয়কাৰী। সেই লিঙ্গৰ নাম ‘ব্ৰহ্মেশ্বৰ’ আৰু ই ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা—এই কথাই প্ৰতিষ্ঠা-পৰম্পৰাৰ বৈধতা প্ৰকাশ কৰে। ইয়াত আচাৰ-ক্ৰমো সূচিত: প্ৰথমে ঋষিতোয়া-জলত স্নান, তাৰ পিছত ব্ৰহ্মেশ্বৰ লিঙ্গৰ পূজা। ফলশ্ৰুতিত শুদ্ধিৰ সৈতে জ্ঞানগত ৰূপান্তৰো আছে—উপাসক ‘বেদবিদ্’ হয়, যোগ্য ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰে আৰু জাড্যভাব (মানসিক মন্দতা/জড়তা)ৰ পৰা মুক্ত হয়। এইদৰে ভূগোল, বিধি আৰু ফল একেলগে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
ঈশ্বৰ–দেৱী সংলাপত শিৱে দেৱীক ঋষিতোয়া নদীৰ তীৰৰ ওচৰত উত্তৰ দিশৰ এক পুণ্য অঞ্চল দেখুৱাই ‘উন্নত’ নামৰ স্থান চিনাই দিয়ে। দেৱীয়ে নামৰ ব্যুৎপত্তি, ব্ৰাহ্মণসকললৈ স্থানটো ‘বলপূৰ্বক’ দান হোৱাৰ পৰিস্থিতি, আৰু সীমা-বিস্তাৰ সুধে। শিৱে ‘উন্নত’ নামৰ বহুস্তৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে—মহোদয়ত লিঙ্গৰ উত্থিত/প্ৰকট অৱস্থা, প্ৰভাস-সম্পৰ্কীয় ‘উন্নত দ্বাৰ’, আৰু ঋষিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ তপস্যা-বিদ্যাৰ বাবে স্থানৰ উৎকৰ্ষ। পিছত অসংখ্য তপস্বী ঋষিয়ে দীঘলীয়া সময় তপ কৰে। শিৱ ভিক্ষুক ৰূপে প্ৰকট হৈ চিনাক্ত হ’লেও, শেষত ঋষিসকলে কেৱল মূলচণ্ডীশ লিঙ্গৰ দৰ্শনেই পায়। সেই দৰ্শনত বহুতে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে, ফলত আৰু অধিক ঋষি আহে। তেতিয়া ইন্দ্ৰ (শতক্ৰতু) বজ্ৰেৰে লিঙ্গ ঢাকি আনসকলৰ দৰ্শন ৰোধ কৰে। ক্ৰুদ্ধ ঋষিসকলক শিৱে শান্ত কৰে, স্বৰ্গ অনিত্য বুলি বুজাই দিয়ে আৰু য’ত অগ্নিহোত্ৰ, যজ্ঞ, পিতৃ-পূজা, অতিথি-সেৱা আৰু বেদাধ্যয়ন চলি থাকে তেনে মনোৰম বসতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে—জীৱনান্তে নিজৰ কৃপাৰে মোক্ষ দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। বিশ্বকৰ্মাক নিৰ্মাণৰ বাবে মাতি অনা হয়; তেওঁ কয় যে গৃহস্থসকলে লিঙ্গ-অঞ্চলৰ একেবাৰে ওচৰত স্থায়ী বাস নকৰাই উচিত। সেয়ে শিৱে ঋষিতোয়া তীৰৰ উন্নতত নিৰ্মাণৰ আদেশ দিয়ে। ‘নগ্নহৰ’সহ দিশা-চিহ্ন আৰু আঠ যোজন পৰিমিত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। কলিযুগ ৰক্ষাৰ বাবে মহাকাল ৰক্ষক, উন্নত বিঘ্নৰাজ/গণনাথ আৰু ধনদাতা, দুৰ্গাদিত্য আৰোগ্যদাতা, আৰু ব্ৰহ্মা পুৰুষাৰ্থ-মোক্ষদাতা বুলি আশ্বাস দিয়া হয়। শেষত স্থলকেশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠা, যুগানুসাৰে মন্দিৰ বৰ্ণনা, আৰু মাঘ শুক্ল চতুৰ্দশীত ৰাত্ৰি জাগৰণসহ বিশেষ ব্ৰতৰ বিধান উল্লেখিত হয়।
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
ঈশ্বৰ-দেৱী সংলাপত এই অধ্যায়ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ আগ্নেয় দিশত অৱস্থিত অতি পুণ্যপ্ৰদ লিঙ্গদ্বয়ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। কোৱা হয়, এই লিঙ্গদ্বয় বিশ্বকৰ্মাই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; নগৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ত্বষ্টা আহি প্ৰথমে মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তাৰ পিছত নগৰ গঢ়ে আৰু লিঙ্গদ্বয় (পুনৰ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে—ই নগৰ-শৃঙ্খলা আৰু পবিত্ৰ প্ৰতীক-প্ৰতিষ্ঠাৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখুৱায়। তাৰ পাছত কাহিনিৰ পৰা বিধি-উপদেশলৈ গৈ কোৱা হৈছে—কৰ্মৰ আৰম্ভণি আৰু অন্তত, বিশেষকৈ যাত্ৰা আৰু বিবাহ-যাত্ৰা/বৰযাত্ৰাৰ সময়ত, লিঙ্গদ্বয় পূজা তৎক্ষণাৎ ফলদায়ক। সুগন্ধি দ্ৰব্য, অমৃতসদৃশ দ্ৰৱ আৰু নানাবিধ নৈবেদ্য সাৱধানে অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; ই কেৱল আনুষ্ঠানিকতা নহয়, উদ্দেশ্যপূৰ্ণ ভক্তিৰ নৈতিক দিশ-নিৰ্দেশ।
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
এই অধ্যায়টো শিৱ–দেৱীৰ সংলাপৰূপে গঠিত। ঈশ্বৰে মানুহৰ পাপনাশক এক গূঢ় আৰু শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ‘উন্নত-স্থান’ৰ কথা কৈ, তাত ব্ৰহ্মাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। দেৱীয়ে সোধে—ইয়াত ব্ৰহ্মা কিয় বালৰূপ, যেতিয়া অন্য ঠাইত তেওঁক বৃদ্ধৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়; লগতে স্থানটোৰ অৱস্থান, ব্ৰহ্মাৰ তাত আগমনৰ কাৰণ, আৰু পূজাৰ বিধি-কাল জানিব বিচাৰে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—ঋষিতোয়াৰ ওচৰত ব্ৰহ্মাৰ প্রধান আসন আছে, আৰু প্ৰভাসক্ষেত্ৰত ত্ৰিবিধ পূজাস্থান-বিন্যাস: শুভ নদীতীৰত ব্ৰহ্মা, অগ্নিতীৰ্থত ৰুদ্ৰ, আৰু মনোৰম ৰৈৱতক পৰ্বতত হৰি (দামোদৰ)। কাহিনিত সোমৰ প্ৰাৰ্থনাত ব্ৰহ্মা উন্নত-স্থানত আঠ বছৰৰ বালকৰূপে উপস্থিত হয়; কেৱল দৰ্শনেই ভক্ত পাপমুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত তত্ত্বস্তৱ—ব্ৰহ্মাৰ সমান কোনো দেৱ, গুৰু, জ্ঞান বা তপস্যা নাই; পিতামহৰ প্ৰতি ভক্তিৰ দ্বাৰাই সংসাৰদুখৰ পৰা মোক্ষ লাভ হয়। শেষত বিধান—প্ৰথমে ব্ৰহ্মকুণ্ডত স্নান কৰি, তাৰ পিছত ফুল, ধূপ আদি উপচাৰে বালব্ৰহ্মাৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে।
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত “দুৰ্গাদিত্য” নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; ই সৰ্বপাপহৰ বুলি খ্যাত। নাম-উৎপত্তিৰ কাহিনীত কোৱা হৈছে—দুঃখনাশিনী দেৱী দুৰ্গা এক সময় ক্লেশত পীড়িত হৈ উপশম লাভৰ বাবে সূৰ্যদেৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ দিবাকৰ দৰ্শন দিয়ে আৰু বৰ বিচাৰিবলৈ কয়। দেৱীয়ে নিজৰ দুঃখনাশ প্ৰাৰ্থনা কৰাত সূৰ্যদেৱে ভবিষ্যবাণী কৰে—শীঘ্ৰে ভগৱান ত্ৰিপুৰান্তক (শিৱ) এক উচ্চ আৰু মঙ্গল স্থানত উত্তম লিঙ্গ স্থাপন কৰিব, আৰু সেই স্থানত মোৰ নাম “দুৰ্গাদিত্য” হ’ব; এই কথা কৈ তেওঁ অন্তৰ্ধান হয়। শেষত বিধান দিয়া হৈছে—ৰবিবাৰে সপ্তমী তিথি পৰিলে দুৰ্গাদিত্যৰ পূজা কৰিলে সকলো দুঃখ-কষ্ট শমে আৰু কুষ্ঠসহ বিভিন্ন চর্মৰোগ নিবারণ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
শিৱ–দেৱীৰ উপদেশমূলক সংলাপত ঈশ্বৰে দেৱীক আগতে উল্লেখিত পুণ্যবিন্দুৰ ‘দক্ষিণে’, ঋষিতোয়া নদীৰ তীৰত অৱস্থিত এটা তীৰ্থস্থানলৈ দৃষ্টি দিবলৈ কয়। সেই স্থানক ক্ষেমেশ্বৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হয়; নামৰ ধাৰাবাহিকতাও ৰখা হৈছে—পূৰ্বে ই ভূতীশ্বৰ নামে খ্যাত আছিল, আৰু কলিযুগত ক্ষেমেশ/ক্ষেমেশ্বৰ নামে ঘোষণা কৰা হৈছে। অধ্যায়ৰ ব্যৱহাৰিক শিক্ষা সংক্ষিপ্ত আৰু তীৰ্থযাত্ৰা-কেন্দ্ৰিত: সেই দেৱতাৰ দৰ্শন কৰি পাছত পূজা কৰিলে ভক্ত সকলো কিল্বিষ (পাপ/অশুচিতা)ৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। উপসংহাৰত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ ৮১,০০০ শ্লোকসংহিতাৰ প্ৰভাস খণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘ক্ষেমেশ্বৰমাহাত্ম্য-বৰ্ণন’ অধ্যায় বুলি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে।
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাসৰ উত্তৰ ভাগত, বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশাৰ উপঅঞ্চলত অৱস্থিত গণনাথ/বিনায়ক-স্থানৰ মাহাত্ম্য আৰু পূজাবিধি বৰ্ণনা কৰে। এই বিনায়কক “সৰ্বসিদ্ধিদাতা” বুলি কোৱা হৈছে; লগতে কোৱা হয় যে তেওঁ পূৰ্বতে ধনদ (কুবেৰ)ৰ সহচৰ আছিল আৰু এতিয়া গণনাথ-ৰূপে নিধিসমূহৰ ৰক্ষক হৈ জীৱসকলক সফলতা দান কৰিবলৈ তাত অৱস্থিত। তাৰ পিছত সময়-নিয়মসহ সংক্ষিপ্ত আচাৰ দিয়া হৈছে—যেতিয়া চতুৰ্থী তিথি ভৌমবাৰ (মঙলবাৰ)ৰ সৈতে মিল খায়, তেতিয়া ভক্ষ্য, ভোজ্য আৰু মোদক আদি নৈবেদ্য অৰ্ঘ্য কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। শেষত ফলশ্ৰুতি ৰূপে ঘোষণা কৰা হৈছে যে এইদৰে যথাবিধি আৰাধনা কৰিলে ধ্ৰুৱ সিদ্ধি, অৰ্থাৎ নিশ্চিত সফলতা লাভ হয়।
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেবীক উপদেশ দিয়ে কয়—ঋষিতোয়ৰে পৱিত্ৰ জলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, সুন্দৰ নদীতীৰত অৱস্থিত বিনায়কৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িব লাগে। তাত দেৱতা গণেশ/গণনাথ, দেৱগণৰ নেতা; ত্ৰিপুৰ-বিনাশক বিশ্বশক্তিৰ সৈতে একাত্ম ৰূপে, শৈৱ ভাবধাৰাত তেওঁৰ মহিমা বৰ্ণিত। প্ৰভাসৰ মহাক্ষেত্ৰত তেওঁ উন্নত গজৰূপে বিৰাজমান, অগণিত গণেৰে পৰিবৃত। যাত্ৰা নিৰ্বিঘ্ন হ’বলৈ ভক্তসকলে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে পূজা কৰিব লাগে; প্ৰতিদিনে পুষ্প, ধূপ আদি অৰ্ঘ্য-উপহাৰ নিবেদন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। চতুৰ্থী তিথিত সামূহিক আচৰণৰ বিধানও আছে—নগৰবাসীয়ে বাৰে বাৰে চতুৰ্থীত মহোৎসৱ পালন কৰিব, যাতে ৰাষ্ট্ৰক্ষেম হয় আৰু সকলো কাৰ্যত সিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
এই অধ্যায়ত প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰমত ঈশ্বৰে দিশানিৰ্দেশ দিয়ে। ভক্তক উত্তৰ দিশত অৱস্থিত মহাকালেশ্বৰ স্থানলৈ আগবাঢ়িবলৈ কোৱা হৈছে; তেওঁ ‘সৰ্ব-ৰক্ষা-কৰ’ পৰম ৰক্ষক বুলি বৰ্ণিত। এই তীৰ্থ-সংলগ্ন নগৰ/বসতিৰ অধিষ্ঠাতা হিচাপে ৰুদ্ৰৰূপ ভৈৰৱক ক্ষেত্ৰপাল ৰূপে উল্লেখ কৰা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য ৰক্ষণমুখী শৈৱ তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। দৰ্শ (অমাৱস্যা) আৰু পূৰ্ণিমাত ‘মহাপূজা’ কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে, যাত্ৰাত কালানুশাসনৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—মহোদয় কালত স্নান কৰি মহাকালৰ দৰ্শন কৰিলে ভক্তে ‘সাত হাজাৰ জন্ম’ পৰ্যন্ত ধন-সমৃদ্ধি লাভ কৰে।
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে ঈশান দিশত অৱস্থিত মহোদয় তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য আৰু বিধি উপদেশ দিয়ে। তীৰ্থযাত্ৰী মহোদয়লৈ গৈ বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিব লাগে আৰু তাৰ পিছত পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলৰ উদ্দেশে তৰ্পণ দিব লাগে। কোৱা হৈছে যে মহোদয় বিশেষকৈ ধৰ্ম-সংবেদনশীল লেনদেনত জড়াই ‘প্ৰতিগ্ৰহ’ (দান গ্ৰহণ)ৰ পৰা উৎপন্ন দোষত পীড়িত লোকৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত-সদৃশ; ইয়াৰ সেৱা কৰা ব্যক্তিৰ মনত ভয় জন্মে নাহে। দ্বিজসকলৰ বাবে ই মহা আনন্দদায়ক, আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়াসক্ত বা প্ৰতিগ্ৰহবন্ধনত আবদ্ধ লোককো মুক্তিমুখী ফল দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। মহাকালৰ উত্তৰত স্থানৰক্ষাৰ বাবে মাতৃগণ অৱস্থিত; স্নানৰ পিছত তেওঁলোকৰ পূজা কৰিব লাগে। শেষত কোৱা হয়, অভিষেকৰ দ্বাৰা মহোদয় পাপনাশক আৰু মোক্ষপ্ৰদ; তীৰ্থক্ষেত্ৰ প্ৰায় অর্ধ-ক্ৰোশ পৰিসৰৰ, আৰু মধ্যভাগ ঋষিসকলৰ চিৰপ্ৰিয় পুণ্যস্থান।
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে সংক্ষিপ্তভাৱে এক ধৰ্মীয়-আচাৰ বিধান দিছে। তেওঁ বায়ব্য দিশত অৱস্থিত সংগমেশ্বৰক পাপ-নাশক শৈৱ তীৰ্থ আৰু ঋষিসকলৰ সংগমস্থান বুলি ক’লে, আৰু তীৰ্থৰ মহিমা-পৱিত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। তাৰ পিছত ওচৰৰ পূব দিশত ‘কুণ্ডিকা’ নামৰ পুণ্য কুণ্ডৰ বৰ্ণনা আছে; ই পাপহাৰিণী, আৰু তাত সৰস্বতী বডবানল-শক্তিসংযুক্ত ৰূপে আগমন কৰা বুলি কোৱা হৈছে। বিধি—প্ৰথমে কুণ্ডিকাত স্নান, তাৰপিছত সংগমেশ্বৰৰ পূজা। ফলশ্ৰুতিত বহু জন্মলৈ ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰিয় সন্তানৰ পৰা বিচ্ছেদ নোহোৱা, লগতে জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈ সকলো পাপৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষয়ৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ “উত্তমস্থান” নামৰ প্ৰসিদ্ধ পুণ্যস্থান চিনাক্ত কৰে। ই এটা নিৰ্দিষ্ট দিব্য পৰিসৰৰ উত্তৰ দিশত, স্থানীয় দূৰত্ব-মাপ অনুসাৰে অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। তাৰো উত্তৰে বাৰ ধনু ব্যৱধানত “উন্নত বিঘ্নৰাজ” প্ৰতিষ্ঠিত, যি সকলো প্ৰকাৰৰ প্ৰতিবন্ধকতা নাশ কৰে (সৰ্ব-প্ৰত্যূহ-নাশন)। চতুৰ্থী তিথিত সুগন্ধি দ্ৰব্য, ফল আৰু মধুৰ নৈবেদ্য (মোদক আদি) দি তেওঁৰ পূজা কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে। এই পূজাৰ ফলত ভক্তৰ বাঞ্ছিত কামনা সিদ্ধ হয় আৰু “ত্রৈলোক্য-বিজয়” সদৃশ সৰ্বত্ৰ জয়প্ৰদ সফলতা লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ৰূপে নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে তত্ত্বোপদেশৰ মাধ্যমে এটা উচ্চ স্থানৰ উত্তৰে প্ৰায় তিন যোজন দূৰত থকা পবিত্ৰ তীৰ্থৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাত তপ্তোদকৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তপ্তকুণ্ড আৰু দেৱতা তালাস্বামীৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। লগতে পূৰ্বকথা স্মৰণ কৰোৱা হয়—দীৰ্ঘ যুদ্ধৰ পাছত দানৱসকলৰ নেতা তালাস্বামীক বিষ্ণুৱে বধ কৰিছিল। এই স্মৃতি তীৰ্থাচৰণৰ বিধি ৰূপে প্ৰকাশ পায়—সাধকে তপ্তকুণ্ডত স্নান কৰি তালাস্বামীৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগিব আৰু পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে পিণ্ডদানও কৰিব লাগিব। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে ইয়াৰ দ্বাৰা কোটিযাত্ৰাৰ সমান মহাপুণ্য লাভ হয়; এইদৰে স্থাননির্দেশ, পৌৰাণিক বৈধতা আৰু আচাৰবিধি একেলগে এটা তীৰ্থ-একক ৰূপে স্থাপন হয়।
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ‘কালমেঘ’ নামৰ এক পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। ভক্তক তাত গমন কৰিবলৈ কোৱা হয় আৰু পূৰ্ব দিশত লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশিত ক্ষেত্ৰপ/ক্ষেত্ৰপাল (ৰক্ষক দেৱতা)ৰ অৱস্থান দেখুৱাই দিয়া হয়। পূজাবিধি তিথি-নিয়ম অনুসৰি—বিশেষকৈ অষ্টমী বা চতুৰ্দশী তিথিত বলি অৰ্পণসহ সেই লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত দেৱতা বাঞ্ছিতাৰ্থ প্ৰদানকাৰী আৰু কলিযুগত কল্পবৃক্ষৰ দৰে সহজে ফল দানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। উপসংহাৰত ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ডত প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য (প্ৰথম ভাগ)ৰ ৩৩১তম অধ্যায় বুলি উল্লেখিত।
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ দুটা পৰস্পৰ-সংযুক্ত পবিত্ৰ স্থানৰ কথা উপদেশ দিয়ে—দক্ষিণ দিশত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত অৱস্থিত তপ্তোদক-কুণ্ডসমূহ আৰু পূৰ্ব দিশত নিৰ্ধাৰিত অন্তৰালত প্ৰতিষ্ঠিতা দেৱী ৰুক্মিণী। তপ্তোদক-কুণ্ডক শুদ্ধিৰ তীৰ্থৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; ‘কোটি-হত্যা’ আদি ঘোৰ পাপো নাশ কৰিব পৰা ক্ষমতা আছে বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। আচাৰ-ক্রম নিৰ্দিষ্ট—প্ৰথমে তপ্ত জলে স্নান, তাৰ পাছত দেৱী ৰুক্মিণীৰ সম্পূৰ্ণ পূজা। ৰুক্মিণীক সৰ্বপাপহাৰিণী, মঙ্গলদায়িনী আৰু ভক্তক শুভফল দানকাৰিণী বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত গৃহস্থ-ধৰ্মৰ স্থিৰতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আছে—বিশেষকৈ নাৰীৰ বাবে সাত জন্মলৈ গৃহভংগ (বৈবাহিক গৃহৰ বিঘ্ন) নঘটে বুলি তীৰ্থসেৱা-ভক্তিৰ পুণ্যফল ৰূপে কোৱা হৈছে।
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ভদ্ৰা নদীৰ কাষে আৰু সাগৰৰ সন্নিধিত থকা তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। তাত দুৰ্ব্বাসেশ্বৰ নামৰ এক লিঙ্গৰ উল্লেখ আছে, যি মহাপাৱন আৰু সুখপ্ৰদ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। অমাৱস্যাৰ দিনা স্নান কৰি পিতৃসকললৈ পিণ্ডদান কৰিলে পিতৃগণ দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়—এনে প্ৰতিপাদন আছে। ঋষিসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বহু লিঙ্গৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ আৰু পূজাৰে যাত্ৰীসকলৰ দোষ নাশ হয়। তাৰ পাছত ক্ষেত্ৰসীমাৰ স্থানসমূহ দেখুওৱা হৈছে—পৰিধিত মধুমতী আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম দিশত খণ্ডঘট। সাগৰতীৰত পিঙ্গেশ্বৰ অৱস্থিত; তাত সাতটা কুঁৱাৰ উল্লেখ আছে, উৎসৱৰ সময়ত পিতৃসকলৰ ‘হাত’ দেখা যায় বুলি জনশ্ৰুতি, যাৰ দ্বাৰা শ্ৰাদ্ধৰ মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ইয়াত কৰা শ্ৰাদ্ধ গয়াৰ তুলনাতো বহু গুণ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ভদ্ৰা-সঙ্গম (পূব–পশ্চিম বিন্যাসসহ) নিৰ্দেশ কৰি তাৰ পুণ্য গঙ্গাসাগৰৰ সমান বুলি মান্য কৰা হৈছে।
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
এই অধ্যায়ত দেৱী ঈশ্বৰক সোধে—আগতে উল্লিখিত “তল”ৰ পতনৰ কাৰণ কি আৰু তলস্বামীৰ মাহাত্ম্য কিয় প্ৰসিদ্ধ। ঈশ্বৰ গোপন উৎপত্তিকথা কয়—মহেন্দ্ৰ নামৰ ভয়ংকৰ দানৱে দীঘলীয়া তপস্যাৰে দেৱতাক জয় কৰি মহাবিধ্বংসী দ্বন্দ্বযুদ্ধ বিচাৰে। তেতিয়া ৰুদ্ৰৰ দেহস্থিত অগ্নিতেজৰ পৰা “তল” নামৰ সত্তা প্ৰকাশ পায়; ৰুদ্ৰবীৰ্যবলে তল মহেন্দ্ৰক পৰাজিত কৰি নৃত্য কৰে, আৰু সেই নৃত্যৰ বেগে ত্ৰিলোক কঁপি উঠে, অন্ধকাৰ নামে, জীৱসমূহ ভয়ত কঁপে। দেৱতাসকলে ৰুদ্ৰৰ শৰণ ল’লে, ৰুদ্ৰ কয়—তল মোৰ “পুত্ৰ”, সেয়ে অবধ্য—আৰু তেওঁলোকক প্ৰভাসক্ষেত্ৰত তপ্তোদক-কুণ্ডৰ ওচৰত, স্তুতিস্বামী নামৰ স্থানত থকা হৃষীকেশ (বিষ্ণু)ৰ ওচৰলৈ পঠায়। বিষ্ণুৱে তলৰ সৈতে মল্লযুদ্ধ কৰি ক্লান্ত হয়; শ্ৰম দূৰ কৰিবলৈ তপ্তোদকৰ উষ্ণতা পুনৰ জাগ্ৰত কৰিবলৈ ৰুদ্ৰক অনুৰোধ কৰে। ৰুদ্ৰ তৃতীয় নয়নে কুণ্ড উত্তপ্ত কৰে; বিষ্ণু স্নান কৰি বল পাই তলক জয় কৰে। তল হাঁহি কয়—অশুদ্ধ অভিপ্ৰায় থাকিলেও বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে; বিষ্ণুৱে বৰ দিয়ে। তলে বিচাৰে—তাৰ কীৰ্তি স্থায়ী হওক আৰু মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল একাদশীত ভক্তিভৰে বিষ্ণুদৰ্শন কৰোঁতাসকলৰ পাপ নাশ হওক। শেষত তীৰ্থৰ শক্তি কোৱা হয়—পাপনাশ, ক্লান্তি-নিবাৰণ, মহাপাতকৰো প্ৰায়শ্চিত্ত; তাত নাৰায়ণৰ সান্নিধ্য আৰু শৈৱ ক্ষেত্ৰপাল “কালমেঘ”ৰ উপস্থিতি উল্লেখ আছে। যাত্ৰাবিধি—তলস্বামী ৰূপে বিষ্ণুস্মৰণ, সহস্ৰশীৰ্ষ মন্ত্রাদি জপ, স্নান, অৰ্ঘ্য, গন্ধ-পুষ্প-বস্ত্ৰে পূজা, অভ্যঙ্গদ্ৰব্য, নৈবেদ্য, ধৰ্মশ্ৰৱণ, ৰাত্ৰিজাগৰণ, যোগ্য বৈদিক ব্ৰাহ্মণক বৃষভ/সোণ/বস্ত্ৰ দান, উপবাস আৰু ৰুক্মিণীক প্ৰণাম। ফলশ্ৰুতিত কুণ্ডস্নান আৰু তলস্বামীদৰ্শনে পিতৃউদ্ধাৰ, বহু জন্মৰ পুণ্যবৃদ্ধি আৰু বহু যজ্ঞসম ফল বৰ্ণিত।
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক স্থান-নিৰ্দেশ অতি সূক্ষ্মভাৱে দিয়ে। তীৰ্থযাত্ৰী পশ্চিম দিশে ন্যঙ্কুমতী নদীৰ শুভ তীৰলৈ গৈ, তাৰপিছত দক্ষিণে ‘শঙ্খাৱর্ত্ত’ নামৰ মহাতীৰ্থত উপস্থিত হ’ব লাগে। তাত চিত্ৰাঙ্কিত শিলা আছে; সেয়া স্বয়ম্ভূ ‘ৰক্তগৰ্ভা’ সান্নিধ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, আৰু শিলা কাটি পেলালেও ৰঙা চিহ্ন দেখা যায়—ভূদৃশ্যত পৱিত্ৰতা অবিচ্ছিন্নভাৱে স্থিতি কৰে বুলি বুজায়। এই স্থানক বিষ্ণু-ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে। পুৰাতন প্ৰসঙ্গত বিষ্ণুৱে বেদ-অপহাৰী ‘শঙ্খ’ক বধ কৰিছিল; সেই ঘটনাৰ সৈতে তীৰ্থৰ উৎপত্তি সংযুক্ত। জলাশয়ক শঙ্খাকৃতি বৰ্ণনা কৰাত নামৰ কাৰণ আৰু মহিমা সুস্পষ্ট হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াত স্নান কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যাৰ ভাৰ মোচন হয়, আৰু শূদ্ৰেও ক্ৰমে ব্ৰাহ্মণ জন্ম লাভ কৰে। তাৰপিছত পূব দিশে ৰুদ্ৰগয়ালৈ যাব লাগে; সম্পূৰ্ণ তীৰ্থফল কামনা কৰোঁতাসকলে তাত গোদান কৰিব—শুদ্ধি, পুণ্য আৰু দানধৰ্ম একে যাত্ৰাপথত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰ আৰু দেৱীৰ সংলাপৰূপে প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ন্যাঙ্কুমতী নদী-অঞ্চলত অৱস্থিত গোপন কিন্তু অতি ফলদায়ক গোষ্পদতীৰ্থ আৰু তাৰ সৈতে জড়িত ‘প্ৰেতশিলা’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত হৈছে। ইয়াত শ্ৰাদ্ধফল “গয়াৰ সাতগুণ” বুলি কোৱা হৈছে আৰু দৃষ্টান্তস্বৰূপে ৰজা পৃথুৰ শ্ৰাদ্ধে পাপী ৰজা বেনৰ উদ্ধাৰ হোৱা কাহিনী দিয়া হৈছে। দেৱীয়ে তীৰ্থৰ উৎপত্তি, বিধি, মন্ত্ৰ আৰু যোগ্য পুৰোহিতৰ লক্ষণ সোধে; ঈশ্বৰে এই উপদেশক ৰহস্য বুলি শ্ৰদ্ধাৱন্তসকলকেই ক’বলৈ নিয়ম স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শৌচ, ব্ৰহ্মচৰ্য, আস্তিক্য, নাস্তিক-সঙ্গ ত্যাগ, শ্ৰাদ্ধসামগ্ৰী প্ৰস্তুতি, ন্যাঙ্কুমতীত স্নান, দেৱ-তৰ্পণ আৰু পিতৃ-তৰ্পণৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান দিয়া হৈছে। অগ্নিষ্বাত্ত, বৰ্হিষদ, সোমপ আদি পিতৃদেৱতাক আহ্বান কৰি জনা-অজনা পিতৃ, দুৰ্গতিত থকা আত্মা আৰু অন্য যোনিত গমন কৰা পূৰ্বজলৈকে পিণ্ডদান বিস্তাৰিতভাৱে কোৱা হৈছে; পায়স, মধু, সক্তু, পিষ্টক, চৰু, ধান্য, মূল-ফল আদি অৰ্ঘ্য, গোদান-দীপদান, প্ৰদক্ষিণা, দক্ষিণা আৰু পিণ্ড-বিসৰ্জনৰ কথাও আছে। ইতিহাসাংশত বেনৰ অধৰ্মশাসন, ঋষিসকলৰ দ্বাৰা তাৰ নিধন, নিষাদ আৰু পৃথুৰ উদ্ভৱ, পৃথুৰ ৰাজত্ব আৰু ‘পৃথিৱী দোহন’ প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। বেনৰ পাপৰ বাবে আন তীৰ্থসমূহ সংকুচিত হোৱাত, দিৱ্য আদেশে পৃথু প্ৰভাসৰ গোষ্পদতীৰ্থত গৈ বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ কৰি বেনক মুক্তি দিয়ে। শেষত এই তীৰ্থৰ কাল-নিয়ম শিথিল, শুভ অৱসৰৰ উল্লেখ আৰু এই ৰহস্য কেৱল আন্তৰিক সাধককেই দিব লাগে বুলি পুনৰ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে—গোষ্পদ নামৰ স্থানৰ দক্ষিণে, শুভ সাগৰতীৰত, পাপনাশিনী ন্যঙ্কুমতীৰ ওচৰত ‘নাৰায়ণগৃহ’ নামৰ পৰম তীৰ্থ আছে। তাত কেশৱ কল্পান্তৰলৈকে স্থিৰভাৱে অধিষ্ঠান কৰে; শত্রুবল বিনাশ কৰি, কঠোৰ কলিযুগত পিতৃউদ্ধাৰৰ বাবে এই ‘গৃহ’ত বিশ্ৰাম লয়, সেয়ে এই স্থান জগতত প্ৰসিদ্ধ। চাৰি যুগ অনুসাৰে নামভেদো কোৱা হৈছে—কৃতত জনাৰ্দন, ত্ৰেতাত মধুসূদন, দ্বাপৰত পুণ্ডৰীকাক্ষ আৰু কলিত নাৰায়ণ। এইদৰে তীৰ্থখন চাৰি যুগতেই ধৰ্মব্যৱস্থাৰ স্থিৰ কেন্দ্ৰ বুলি প্ৰতিপন্ন। একাদশীত নিৰাহাৰ হৈ দৰ্শন কৰা ভক্তে হৰিৰ ‘অনন্ত’ পৰম পদৰ দৰ্শনফল লাভ কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি। তীৰ্থস্নান, শ্ৰাদ্ধ আদি কৰ্মৰ বিধান আছে আৰু উত্তম ব্ৰাহ্মণক পীতবস্ত্ৰ দান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে শুভ সদ্গতি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
ঈশ্বৰে দেবিকা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত এক দীপ্তিমান লিঙ্গৰ কথা কয়, যাৰ নাম ‘জালেশ্বৰ’; নাগকন্যাসকলে তাক পূজা কৰে, আৰু তাৰ স্মৰণমাত্ৰেই ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে মহাপাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। দেৱীয়ে নামৰ উৎপত্তি আৰু সেই তীৰ্থ-সঙ্গৰ ফল সুধে। ঈশ্বৰে প্ৰাচীন ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে—প্ৰভাসত আপস্তম্ব ঋষি জলমধ্যত তপস্যা-ধ্যানত আছিল। মাছমৰীয়াসকলে ডাঙৰ জাল পেলাই অজানিতে ঋষিক পানীৰ পৰা টানি উলিয়ালে; পাছত তেওঁলোকে অনুতাপে ক্ষমা বিচাৰিলে। ঋষিয়ে কৰুণা আৰু ধৰ্ম চিন্তা কৰি কয়—নিজৰ পুণ্য লোকহিতত লাগক, আৰু তেওঁলোকৰ দোষ তেওঁ নিজে গ্ৰহণ কৰক। ৰাজা নাভাগ মন্ত্রী-পুৰোহিতসহ আহি মাছমৰীয়াসকলক ‘মূল্য’ দি ক্ষতিপূৰণ কৰিব খোজে, কিন্তু ঋষিয়ে ধনৰে মাপ নমানিলে। লোমশ ঋষিয়ে কয়—যথাৰ্থ মূল্য গাই; আপস্তম্বে গোমাতাৰ পবিত্ৰতা, পঞ্চগব্যৰ শুদ্ধিকাৰক মহিমা, গো-ৰক্ষা আৰু নিত্য সন্মান-পূজাক ধৰ্ম বুলি প্ৰশংসা কৰে। মাছমৰীয়াসকলে গাই দান কৰিলে; ঋষিয়ে আশীৰ্বাদ দিলে—তেওঁলোকে পানীৰ পৰা উঠোৱা মাছসমূহৰ সৈতে স্বৰ্গলৈ যাব, কিয়নো ভাবনা আৰু কল্যাণেই মুখ্য। নাভাগে সাধুসঙ্গৰ মাহাত্ম্য, ৰাজদৰ্প ত্যাগৰ উপদেশ পায় আৰু দুৰ্লভ ‘ধৰ্মবুদ্ধি’ বৰ লাভ কৰে। শেষত ঈশ্বৰে কয়—ঋষিয়েই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; জালত পৰাৰ বাবে নাম ‘জালেশ্বৰ’ হ’ল। জালেশ্বৰত স্নান-পূজা, মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ, বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশীত পিণ্ডদান আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক গোদান মহাপুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক দেবিকা নদীৰ মনোৰম তীৰত অৱস্থিত ‘ত্রিলোক-বিশ্ৰুত’ হুঙ্কাৰ-কূপৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাত দেবিকাতীৰত তণ্ডী নামৰ এজন মুনি অচল শিৱভক্তিৰে তপস্যা কৰিছিল। এজন অন্ধ, বৃদ্ধ হৰিণ গভীৰ, নিৰ্জল কূপত পৰি যায়। মুনি কৰুণাত দ্ৰৱিত হ’লেও তপোনিয়ম নভাঙি বাৰে বাৰে ‘হুঁ’ বুলি হুঙ্কাৰ কৰে; সেই শব্দশক্তিত কূপ জলপূৰ্ণ হয় আৰু হৰিণ কষ্টেৰে ওলাই আহে। তাৰ পাছত হৰিণে মানৱৰূপ ধৰি মুনিক সোধে—এনে কৰ্মফল কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে? সি কয়, এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱতেই ইয়াতেই হৰিণযোনি পাইছিলোঁ আৰু ইয়াৰ পৰাই পুনৰ মানৱ হ’লোঁ; অন্য কোনো কাৰণ নাই। মুনি পুনৰ হুঙ্কাৰ কৰাত কূপ আগৰ দৰে জলপূৰ্ণ হয়; তেওঁ স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰি স্থানটোক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বুলি জানি পৰাগতি লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—আজিও তাত হুঙ্কাৰ কৰিলে জলধাৰা উদ্ভৱ হয়। যি ভক্ত তাত যায়—আগতে পাপাচাৰী হলেও—পৃথিৱীত পুনৰ মানৱজন্ম নাপায়। যি স্নান কৰি শুদ্ধ হৈ শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি সৰ্বপাপমুক্ত হয়, পিতৃলোকে সন্মান পায় আৰু ভূত-ভৱিষ্য মিলাই সাত বংশ উদ্ধাৰ কৰে।
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে প্ৰভাসক্ষেত্ৰত চণ্ডীশ্বৰ নামৰ এক মহালিঙ্গ আছে, যি সৰ্ব পাপ-অপরাধ নাশক। ভক্তিভাৱে তাৰ দৰ্শন-পূজাই মহাপুণ্য আৰু অন্তঃশুদ্ধি দান কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত তেওঁ বিধান দিয়ে—কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্দশীত উপবাস কৰি ৰাতি জাগৰণ কৰিব লাগে। এই ব্ৰত পালন কৰিলে পাপক্ষয় হৈ সাধকে মহেশ্বৰৰ পৰম পদ লাভ কৰে—এই ফলশ্ৰুতিসহ অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত অৱস্থিত ‘আশাপূৰ বিঘ্নৰাজ’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। এই স্থান ‘অকল্মষ’ (নিষ্কলুষ) আৰু ‘বিঘ্ন-নাশক’ বুলি খ্যাত; ভক্তৰ আশা-আকাংক্ষা পূৰণ কৰাৰ বাবে দেৱতাক ‘আশাপূৰক’ নামেৰে অভিহিত কৰা হৈছে। তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ দৃষ্টান্তেৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে—ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণে তাত গণেশ/বিঘ্নেশৰ পূজা কৰি নিজৰ অভীষ্ট লাভ কৰিছিল। চন্দ্ৰইও গণাধিপৰ আৰাধনা কৰি ইচ্ছিত বৰ পাইছিল; বিশেষকৈ সকলো ধৰণৰ কুষ্ঠ (চৰ্মৰোগ) নাশ হৈ আৰোগ্য লাভ হয় বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। বিধান অনুসাৰে ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্থীত দেৱপূজা কৰি, মোদকসহ ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব লাগে। ফলশ্ৰুতিত বিঘ্নৰাজৰ কৃপাৰে ইচ্ছিত সিদ্ধি লাভ হয়; আৰু ক্ষেত্ৰৰক্ষা তথা যাত্ৰীসকলৰ বিঘ্ন অপসাৰণৰ বাবে ঈশ্বৰে তেওঁক নিযুক্ত কৰিছে বুলি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
অধ্যায় ৩৪২ত প্ৰভাসখণ্ডৰ অন্তৰ্গত ঈশ্বৰে স্থানবিশেষৰ উপদেশ দিয়ে। দক্ষিণ–নৈঋত্য দিশত অলপ দূৰত সোম (চন্দ্ৰ)য়ে স্বয়ং প্ৰতিষ্ঠা কৰা পাপহৰ লিঙ্গ ‘চন্দ্ৰেশ/চন্দ্ৰেশ্বৰ’ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ ওচৰত ‘অমৃত-কুণ্ড’ নামৰ পবিত্ৰ জলাশয় আছে, যাক ‘কলা-কুণ্ড’ বুলিও জনা যায়। ইয়াত আচাৰ-ক্ৰম স্পষ্ট—প্ৰথমে কুণ্ডত স্নান, তাৰ পিছত চন্দ্ৰেশ্বৰৰ পূজা। এই বিধি পালন কৰিলে সহস্ৰ বছৰৰ তপস্যাৰ ফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। লগতে চন্দ্ৰে নিৰ্মাণ কৰা এটা তড়াগৰ উল্লেখ আছে—ষোল ধনু পৰিমিত বিস্তৃত—আৰু চন্দ্ৰেশৰ সাপেক্ষে পূৰ্ব–পশ্চিম দিশত অৱস্থিত; সেয়েহে এই অংশ তীৰ্থ-মানচিত্ৰৰ দৰে পথনির্দেশ কৰে। উপসংহাৰত ইয়াক প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ আশাপূৰা-মাহাত্ম্য ধাৰাত স্থাপন কৰা বুলি সূচিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
এই অধ্যায় শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপে বিন্যস্ত। প্ৰথমে দিশা-নিৰ্দেশ আৰু তীৰ্থ-সম্পৰ্কীয় ভূগোলীয় উল্লেখে কপিলেশ্বৰ আৰু কপিলক্ষেত্ৰৰ অৱস্থান বৰ্ণনা কৰা হয়; তাৰ পিছত ঋষি কপিলৰ দীঘলীয়া তপস্যা আৰু মহেশ্বৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ পুৰাকথাৰে ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য স্থাপন কৰা হয়। সাগৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ প্ৰবাহ ‘কপিলধাৰা’ পুণ্যৱানৰ বাবে প্ৰত্যক্ষগম্য বুলি কোৱা হৈছে। মূল উপদেশ ‘কপিলা-ষষ্ঠী’ ব্ৰতৰ বিধান—দুৰ্লভ তিথি-সংযোগে ইয়াৰ লক্ষণ। ক্ষেত্ৰত বা সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় স্থানত স্নান, জপ, নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যে সূৰ্যক অৰ্ঘ্য, প্ৰদক্ষিণা আৰু কপিলেশ্বৰৰ সন্নিধিত পূজাৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত কুম্ভ-বিন্যাস, সূৰ্যচিহ্ন/প্ৰতিমাসহ দান আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক অৰ্পণ কৰাৰ বিধি উল্লেখ আছে। শেষত ফলশ্ৰুতিত সঞ্চিত পাপক্ষয়, মহাযজ্ঞসম পুণ্য আৰু বহু তীৰ্থদানসম মহাফলৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
অধ্যায় ৩৪৪ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত দেৱীক ঈশ্বৰে তীৰ্থ-নিৰ্দেশ দিয়ে। পাপহাৰী লিঙ্গ ‘জৰদ্গৱেশ্বৰ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—ই জৰদ্গৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু কপিলেশ্বৰ নিকট দিশা-নিৰ্দেশসহ অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত দৰ্শন-পূজাৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাপ আৰু সংশ্লিষ্ট দোষ নাশ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। একেই স্থানত নদীদেৱী অংশুমতীৰ উপস্থিতিৰ কথাও আছে। বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি পিণ্ডদান (পিতৃকাৰ্য) কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে; ফলস্বৰূপে পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয়। লগতে বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক বৃষভ-দান কৰাৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। গন্ধ-পুষ্প অৰ্পণ, পঞ্চামৃতাভিষেক, গুগ্গুলু ধূপ, আৰু নিত্য স্তৱ, নমস্কাৰ, প্ৰদক্ষিণাৰ দৰে ভক্তিচৰ্যা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিভিন্ন আহাৰে ব্ৰাহ্মণভোজন কৰোৱাক ধৰ্ম বুলি কৈ বহু-গুণ পুণ্যফলৰ উল্লেখ আছে। এই তীৰ্থ কৃতযুগত ‘সিদ্ধোদক’ আৰু কলিযুগত ‘জৰদ্গৱেশ্বৰ-তীৰ্থ’ নামে পৰিচিত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ হাটকেশ্বৰ নামৰ লিঙ্গৰ সংক্ষিপ্ত মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু তাৰ পূৰ্ব দিশত নলেশ্বৰ নামৰ এক দেৱালয় অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। ঈশ্বৰে দেৱীক দিশা-নিৰ্দেশ আৰু নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বৰ মাপসহ পথ-বিৱৰণ দি তীৰ্থস্থান চিনাক্ত কৰিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াত উল্লেখ আছে যে নলে দময়ন্তীৰ সৈতে মিলি নলেশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; আদৰ্শ ৰাজদম্পতিয়ে ক্ষেত্ৰৰ শ্ৰেষ্ঠতা স্বীকাৰ কৰাৰ দৃষ্টান্তে মাহাত্ম্য দৃঢ় হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যি মানুহে বিধিপূৰ্বক দৰ্শন-পূজা কৰে, সি কলিদোষ-দুৰ্ভোগৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু দ্যূত/জুৱাত বিজয়ৰ ফলও লাভ কৰে।
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূৰ্ব) দিশাভাগত অৱস্থিত ‘কর্কোটক-ৰবি’ নামৰ সূৰ্য্য-স্বৰূপৰ মাহাত্ম্য উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে যে এই স্বৰূপৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই সকলো দেৱতা প্ৰসন্ন হয়; এক স্থানীয় দিব্য প্ৰকাশক সৰ্বদেৱ-অনুগ্ৰহৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত সংক্ষিপ্ত বিধি দিয়া হয়—যেতিয়া সপ্তমী তিথি ৰবিবাৰৰ সৈতে মিলিত হয়, তেতিয়া ধূপ, গন্ধ আৰু অনুলেপন আদি উপচাৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। সঠিক সময় আৰু শাস্ত্ৰসম্মত অৰ্পণে কৰা এই আৰাধনাই ‘সৰ্ব-কিল্বিষ’ অৰ্থাৎ সকলো পাপ/দোষৰ পৰা মুক্তি দিয়ে—এইটোৱেই নীতিশিক্ষা। ই স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ ৩৪৬তম অধ্যায়।
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
ঈশ্বৰে দেৱীক হাটকেশ্বৰ-লিঙ্গৰ স্থান আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ই নলেশ্বৰ সন্নিহিত, অগস্ত্যাম্ৰ-ৱনৰ ওচৰত অৱস্থিত; তাতেই পূৰ্বে মহর্ষি অগস্ত্যই তপস্যা কৰিছিল। তাৰ পিছত কাৰণকথা—বিষ্ণুৱে কালকেয় দানৱসকলক সংহাৰ কৰাৰ পাছত কিছুমান অৱশিষ্ট সমুদ্ৰত লুকাই থাকি ৰাতি প্ৰভাস অঞ্চললৈ আহি তপস্বীক উপদ্ৰৱ কৰে, যজ্ঞ-দানৰ পৰম্পৰা ভাঙে; স্বাধ্যায়, বষট্কাৰ আদি ধৰ্মচিহ্ন ক্ষয় হ’বলৈ ধৰে। ব্যাকুল দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক কালকেয় বুলি চিনাক্ত কৰি প্ৰভাসত অগস্ত্যৰ ওচৰলৈ পঠিয়ায়। অগস্ত্যই সমুদ্ৰৰ কাষলৈ গৈ গণ্ডূষে সমুদ্ৰ পান কৰি দানৱসকলক প্ৰকাশ কৰে; তেওঁলোক পৰাজিত হয়, কিছুমান পাতাললৈ পলাই যায়। সমুদ্ৰ পুনৰ পূৰণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে অগস্ত্যই কয় যে জল জীৰ্ণ/অশুদ্ধ হৈছে; ভৱিষ্যতে ভাগীৰথে গঙ্গা আনিব আৰু সমুদ্ৰ পুনৰ ভৰিব। শেষত বৰ—অগস্ত্যাশ্ৰম আৰু হাটকেশ্বৰ সন্নিধিত স্নান-পূজাই মহাফল দিয়ে; নিত্য পূজা গোদান-সম পুণ্য; ঋতু/অয়ন পূজা আৰু শ্ৰাদ্ধত বিশেষ ফল। শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শুনিলে দিন-ৰাতিৰ পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ হয়।
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰৰ উপদেশৰূপে সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ভক্তক—মহাদেৱীক সম্বোধন কৰি—পশ্চিম দিশত অৱস্থিত নাৰদেশ্বৰী দেৱীৰ পবিত্ৰ স্থানলৈ যাবলৈ কোৱা হৈছে; দেৱীৰ সান্নিধ্যক সৰ্ব দৌৰ্ভাগ্য-নাশিনী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিশেষ বিধান অনুসাৰে তৃতীয়া তিথিত শান্তচিত্তে দেৱীৰ পূজা কৰা নাৰীয়ে ৰক্ষাকৰ পুণ্য স্থাপন কৰে; তাৰ ফলত তাইৰ বংশত নাৰীসকল দৌৰ্ভাগ্যৰ চিহ্নে চিহ্নিত নহয়। স্থান-নিৰ্দেশ, কাল-নিয়ম আৰু ফলশ্ৰুতি একেলগে দেখুৱাই, এই অধ্যায় প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘নাৰদেশ্বৰী-মাহাত্ম্য’ নামে উপসংহৃত।
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—ভীমেশ্বৰৰ ওচৰত অৱস্থিত “দেৱী মন্ত্রবিভূষণা” ৰূপক বিশেষভাৱে স্মৰণ কৰি পূজা কৰা উচিত। আগতে সোমে এই দেৱীক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰি দেৱী আৰু তীৰ্থস্থানৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ব্ৰতৰ সময় আৰু বিধান নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়—শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত যি নাৰী নিয়মমতে এই দেৱীৰ পূজা কৰে, সি সকলো শোক-দুঃখৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। স্থানবৰ্ণনা, ভক্ত-পরম্পৰা আৰু ব্ৰত-কাল একেলগে গাঁথি সংক্ষিপ্ত ফলপ্ৰদ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰবচনৰূপে দুৰ্গকূটকত অৱস্থিত বিশ্বেশৰ সূক্ষ্ম স্থান-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে—তেওঁ ভল্লতীৰ্থৰ পূবে আৰু যোগিনীচক্ৰৰ দক্ষিণে বিরাজমান। তাৰ পিছত দৃষ্টান্তস্বৰূপে ভীমে এই দেৱতাক সফলভাৱে আৰাধনা কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা বিধিমতে পূজা কৰিলে এই ক্ষেত্ৰদেৱতা ‘সৰ্বকামপ্ৰদ’ বুলি প্ৰতিষ্ঠা পায়। ফাল্গুন মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ চতুৰ্থী তিথিক পূজাৰ নিৰ্দিষ্ট কাল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। গন্ধ, পুষ্প আৰু জল আদি সৰল উপচাৰে শাস্ত্ৰসম্মতভাৱে পূজা কৰিলে উপাসকে নিঃসন্দেহে এক বছৰ নিৰ্বিঘ্ন জীৱন লাভ কৰে—এই সংক্ষিপ্ত ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক কৌৰৱেশ্বৰী দেৱীৰ ওচৰলৈ যাবলৈ উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে যে পূৰ্ব আৰাধনাৰ যোগেদি তেওঁৰ নাম কুৰুক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত, আৰু তেওঁ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ ৰক্ষাশক্তি; ভীমেও ক্ষেত্ৰ-ৰক্ষাৰ দায়িত্ব লৈ আগতে তেওঁৰ পূজা কৰিছিল বুলি স্মৰণ কৰোৱা হয়। মহানৱমীৰ দিনা পৰিশ্ৰমসহ কৰা পূজা বিশেষ ফলদায়ক বুলি বৰ্ণিত। অতিথিসত্কাৰ আৰু দানধৰ্মৰ নীতি অনুসাৰে—বিশেষকৈ দম্পতীক অন্নদান, উৎকৃষ্ট/দিব্য গুণযুক্ত আহাৰ-পানীয় আৰু ভালদৰে প্ৰস্তুত মিঠাই অৰ্পণ কৰিব লাগে। এইদৰে স্তৱ আৰু দানে সন্তুষ্ট দেৱী ভক্তক পুত্ৰসম ৰক্ষা কৰে; স্থানভক্তি, ৰক্ষাকৰ্তব্য আৰু নিয়ত দান—এই তিনিও পৰস্পৰক শক্তিশালী কৰে বুলি শিক্ষা দিয়া হৈছে।
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
ঈশ্বৰে দেৱীক দিশা-নিৰ্দেশসহ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান কয়—দুৰ্গা-কূটৰ দক্ষিণে নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত সুপৰ্ণেলা তীৰ্থ আৰু তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ভৈৰবী-স্থান আছে। তাৰ পিছত স্থানটোৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত হয়—সুপৰ্ণ গৰুড়ে পাতালৰ পৰা অমৃত আনি নাগসকলৰ সন্মুখত তাত মুকলি কৰে; নাগসকলে দেখা আৰু ৰক্ষা কৰা সেই স্থান পৃথিৱীত ‘সুপৰ্ণেলা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। সেই ভূমি সুপৰ্ণে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘ইলা’ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু ‘সুপৰ্ণেলা’ নাম পাপ-নাশক বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। আচৰণক্ৰমত সুপৰ্ণ-কুণ্ডত স্নান, তীৰ্থত পূজা, ব্ৰাহ্মণ-আতিথ্য, দান আৰু বিশেষকৈ অন্নদানৰ উপদেশ আছে। ফলশ্ৰুতিত প্ৰাণঘাতক বিপদৰ পৰা ৰক্ষা, গৃহত মঙ্গল, আৰু নাৰীৰ ‘জীৱৱৎসা’ হোৱা তথা সন্তানসমৃদ্ধি লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
ঈশ্বৰে দেৱীক ক’লে যে প্ৰভাসখণ্ডৰ পশ্চিম দিশত মিত্ৰবনৰ ওচৰত ‘ভল্লতীৰ্থ’ নামৰ এক মহাপবিত্ৰ তীৰ্থ আছে। ইয়াক বৈষ্ণৱ ‘আদি-ক্ষেত্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে; যুগে যুগে বিষ্ণু ইয়াত বিশেষভাৱে অধিষ্ঠিত থাকে আৰু সৰ্বজীৱৰ কল্যাণৰ বাবে গংগাৰ প্ৰকট সান্নিধ্যো বৰ্ণিত। দ্বাদশীত (একাদশী-ব্ৰতৰ শৃঙ্খলাৰ সৈতে) বিধিমতে স্নান, যোগ্য ব্ৰাহ্মণক দান, ভক্তিৰে পিতৃতৰ্পণ/শ্ৰাদ্ধ, বিষ্ণুপূজা, ৰাত্ৰিজাগৰণ আৰু দীপদান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে; এই কৰ্মসমূহ পাপশোধক আৰু পুণ্যফলদায়ক বুলি প্ৰশংসিত। তাৰ পাছত কাৰণকথা—যাদৱসকল অন্তৰ্হিত হোৱাৰ পিছত বাসুদেৱ সাগৰতীৰত ধ্যানস্থ হয়। জৰা নামৰ এজন ব্যাধ বিষ্ণুৰ পদক হৰিণ বুলি ভাবি ‘ভল্ল’ (বাণ) নিক্ষেপ কৰে; দিৱ্যৰূপ চিনাক্ত কৰি ক্ষমা বিচাৰে। বিষ্ণুৱে কয় যে ইয়াৰ দ্বাৰা পূৰ্বশাপৰ অন্ত সম্পূৰ্ণ হ’ল আৰু ব্যাধক উত্তম গতি দান কৰে; লগতে প্ৰতিজ্ঞা কৰে যে এই স্থানত দৰ্শন কৰি ভক্ত্যাচৰণ কৰা লোক বিষ্ণুলোক লাভ কৰিব। ভল্ল-ঘটনাৰ পৰাই ‘ভল্লতীৰ্থ’ নাম, আৰু পূৰ্বকল্পত ইয়াক ‘হৰিক্ষেত্ৰ’ বুলিও জনা গৈছিল। শেষত বৈষ্ণৱ আচাৰৰ অৱহেলা, বিশেষকৈ একাদশীৰ সংযম ত্যাগ, নিন্দিত; ভল্লতীৰ্থৰ ওচৰত দ্বাদশী-পূজা গৃহৰক্ষা আৰু পুণ্যবৃদ্ধিদায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তীৰ্থফল সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ ইচ্ছুকসকলে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক বস্ত্ৰ আৰু গোধন আদি দান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক কৰ্দমালা নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ আৰু সকলো পাপ হৰণকাৰী। প্ৰলয়কালত একাৰ্ণৱত পৃথিৱী নিমজ্জিত হয় আৰু জ্যোতিষ্কমণ্ডলো লয় পায়; তেতিয়া জনাৰ্দনে বৰাহৰূপ ধৰি দঁষ্ঠ্ৰাৰ ওপৰত পৃথিৱীক তুলি পুনৰ যথাস্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে এই স্থানত নিয়মবদ্ধভাৱে দীঘলীয়া কাল অৱস্থান কৰিব বুলি ঘোষণা কৰি পিতৃকৰ্মৰ সৈতে তীৰ্থৰ বিশেষ ফল কয়—কৰ্দমালাত তৰ্পণ কৰিলে পিতৃসকল এক কল্পকাল তৃপ্ত থাকে, আৰু শাক-মূল-ফল আদি সৰল উপচাৰে কৰা শ্ৰাদ্ধো সকলো তীৰ্থত কৰা শ্ৰাদ্ধৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। স্নান আৰু দৰ্শনৰ ফলশ্ৰুতিত উত্তম গতি আৰু নীচ যোনিৰ পৰা মুক্তিৰ কথা উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত এক অলৌকিক কাহিনী: শিকারীৰ ভয়ত তাড়িত হৰিণৰ জাক কৰ্দমালাত প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰ মানৱত্ব লাভ কৰে; ই দেখি শিকারীয়ে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি স্নান কৰি পাপমুক্ত হয়। দেৱীৰ উৎপত্তি আৰু সীমা-প্ৰশ্নত ঈশ্বৰে ‘গোপন’ বৃত্তান্ত প্ৰকাশ কৰে—বৰাহদেহক যজ্ঞ-প্ৰতীক ৰূপে বৈদিক অংগ-উপাংগ আৰু যাগাংগৰ সৈতে বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; প্ৰভাসক্ষেত্ৰত দঁষ্ঠ্ৰাগ্ৰত কৰ্দম লিপ্ত থকাৰ বাবে নাম ‘কৰ্দমালা’। মহাকুণ্ড, গঙ্গাভিষেক সদৃশ জলস্ৰোত, বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ পৰিসীমা আৰু কলিযুগত ‘সৌকৰ’ ক্ষেত্ৰত বৰাহদৰ্শনে বিশেষ পুণ্য আৰু মোক্ষৰ অনন্যতা ঘোষণা কৰি অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—প্ৰভাসক্ষেত্ৰত দেবগুপ্তেশ্বৰলৈ যোৱা; সেই স্থান পশ্চিম-উত্তৰপশ্চিম দিশত অৱস্থিত। তাত সোম (চন্দ্ৰ) কুষ্ঠসদৃশ ব্যাধি আৰু দেহক্ষয়ৰ লজ্জাত গোপনে তপস্যা কৰিছিল। হাজাৰ দিব্যবছৰৰ তপস্যাৰ পাছত শিৱ স্বয়ং প্ৰকট হৈ প্ৰসন্ন হৈ সোমৰ ক্ষয় আৰু ৰোগ দূৰ কৰিলে। তাৰ পাছত সোমে দেৱ-অসুৰ উভয়ে পূজা কৰা এক মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; গোপন তপস্যাৰ বাবেই ‘গুপ্তেশ্বৰ’ নাম প্ৰসিদ্ধ হ’ল। এই লিঙ্গৰ দৰ্শন বা স্পৰ্শমাত্ৰে চর্মৰোগ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ সোমবাৰে পূজা কৰিলে উপাসকৰ বংশতো কুষ্ঠসহ জন্ম নহয়—এনে ফলোশ্ৰুতিৰে অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ।
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে তেওঁ প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ হিৰণ্য-পূৰ্ব দিশভাগত অৱস্থিত বহুসুৱৰ্ণক/বহুসুৱৰ্ণেশ্বৰ নামৰ লিঙ্গৰ ওচৰলৈ গমন কৰক। এই তীৰ্থৰ পৱিত্ৰতাৰ কাৰণ হিচাপে এটা পূৰ্বঘটনা কোৱা হৈছে—ধৰ্মপুত্ৰে তাত অতি দুৰূহ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি ‘বহুসুৱৰ্ণ’ নামৰ এক মহাবলৱান লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এই লিঙ্গ ‘সৰ্বেশ্বৰ’ বুলিও প্ৰসিদ্ধ; ই সকলো যজ্ঞৰ ফল দান কৰে আৰু সৰস্বতীৰ জল-সম্পৰ্কে বিধিপূৰ্ণ বুলি বৰ্ণিত। বিধান অনুসাৰে তাত স্নান কৰি পিণ্ডদান কৰিলে কুল-কোটি পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰ হয় আৰু ৰুদ্ৰলোকত মান লাভ হয়। গন্ধ-পুষ্প আদি লৈ শাস্ত্ৰোক্ত নিয়মে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে সদাশিৱে ‘কোটি-পূজা’ৰ সমান ফল দান কৰে বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে। স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত এই অধ্যায় বহুসুৱৰ্ণেশ্বৰ-মাহাত্ম্য ৰূপে উল্লেখিত।
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
“ঈশ্বৰ উৱাচ”ৰে আৰম্ভ হোৱা এই অধ্যায়ত দেৱীক শুকস্থানৰ ওচৰত অৱস্থিত অনুত্তম শৃঙ্গেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যোৱাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। তাত গৈ বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি নিয়মানুসাৰে শৃঙ্গেশৰ পূজা কৰিবলৈ ক্ৰমবদ্ধ বিধান বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই ক্ষেত্ৰক “সৰ্বপাতকনাশন” বুলি কোৱা হৈছে; যথাবিধি তীৰ্থযাত্ৰা আৰু উপাসনাৰ ফলস্বৰূপে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। দৃষ্টান্তস্বৰূপে ঋষ্যশৃঙ্গই পূৰ্বে ইয়াত শুদ্ধি আৰু উদ্ধাৰ লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। উপসংহাৰত ইয়াক স্কন্দমহাপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত “শৃঙ্গেশ্বৰমাহাত্ম্যবৰ্ণন” অধ্যায় বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
এই অধ্যায়ত “ঈশ্বৰ উৱাচ” প্ৰসঙ্গত কোটীশ্বৰ মহালিঙ্গৰ সংক্ষিপ্ত ক্ষেত্ৰবৰ্ণনা আৰু ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। ঈশান (উত্তৰ-পূব) দিশত কোটীনগৰ নামৰ স্থান উল্লেখ কৰি, তাৰ দক্ষিণ ভাগত এক যোজন দূৰত কোটীশ্বৰ লিঙ্গ অৱস্থিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত উপাসনাৰ বিধিও দিয়া আছে—বিধি অনুসাৰে স্নান কৰি তাৰ পিছত লিঙ্গপূজা কৰিব লাগে। কোটীশ্বৰক ‘কোটি-যজ্ঞ’ সম ফল দানকাৰী আৰু সকলো পাপৰ পৰা মুক্তিদাতা বুলি স্তুতি কৰা হৈছে। নিয়মমতে স্নান-পূজা কৰিলে সৰ্বপাতকমুক্তি আৰু কোটি যজ্ঞসম মহাপুণ্য লাভ হয়। ই স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত কোটীশ্বৰ-মাহাত্ম্যবৰ্ণন অধ্যায়।
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয় যে তীৰ্থযাত্ৰী ‘নাৰায়ণ’ নামৰ তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িব। সেই তীৰ্থৰ ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত ‘শাণ্ডিল্যা’ নামৰ এটা বাপী/কুণ্ড আছে—এনে স্পষ্ট স্থান-নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। বিধি অনুসাৰে তাত স্নান কৰি শাণ্ডিল্য ঋষিৰ পূজা কৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। ঋষি-পঞ্চমীৰ দিনা পতিব্ৰতা নাৰীয়ে স্পৰ্শ-অস্পৰ্শ নিয়ম মানিলে ৰজোদোষ (মাসিক অশৌচ)ৰ ভয় নিশ্চিতভাৱে দূৰ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। শেষত ই স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ডৰ ‘নাৰায়ণ-তীৰ্থ-মাহাত্ম্য’ অধ্যায় বুলি উল্লেখ আছে।
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক সম্বোধন কৰি ‘শৃঙ্গসাৰ’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাত অধিষ্ঠিত লিঙ্গ ‘শৃঙ্গাৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। এই স্থানৰ পৱিত্ৰতা এটা প্ৰাচীন দিৱ্য ঘটনাৰ সৈতে যুক্ত—হৰি গোপীসকলৰ সৈতে তাত শৃঙ্গাৰ-লীলা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়; সেই কাৰণেই ক্ষেত্ৰ আৰু দেৱলিঙ্গৰ এই নাম স্থিৰ হয়। তাৰ পিছত বিধি-বিধান অনুসাৰে সেই স্থানত ভৱ (শিৱ)ৰ পূজা কৰিলে সঞ্চিত পাপসমূহ নাশ হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে। ফলশ্ৰুতিত স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে—দাৰিদ্ৰ্য আৰু শোকত পীড়িত ভক্তে তাত আৰাধনা কৰিলে আগলৈ পুনৰ তেনে দুখ-দাৰিদ্ৰ্য ভোগ নকৰে; সেয়ে এই তীৰ্থ পৰিহাৰমূলক ভক্তি আৰু ধৰ্মাচৰণৰ স্বীকৃত স্থান বুলি গণ্য।
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
অধ্যায় ৩৬১ত ঈশ্বৰ–দেৱীৰ সংলাপৰ মাজেৰে সংক্ষিপ্ত তীৰ্থ-উপদেশ দিয়া হৈছে। সাধকক হিৰণ্যাতটলৈ আগবাঢ়িবলৈ কোৱা হয় আৰু তাত ‘ঘটিকাস্থান’ নামৰ এক বিশেষ স্থান উল্লেখ কৰা হৈছে, যি পূৰ্বতে এজন সিদ্ধ ঋষিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল। এই স্থানৰ পৱিত্ৰতা মৃকণ্ডুৰ যোগসিদ্ধিৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হয়। তেওঁ ধ্যান-যোগে—এটা নাড়ী-পরিমাণৰ ভিতৰতে ফলসিদ্ধি লাভৰ উল্লেখসহ—সেই ঠাইতে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এই লিঙ্গ ‘মাৰ্কণ্ডেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; ইয়াৰ দৰ্শন আৰু পূজা মাত্ৰেই সৰ্বপাপৰ উপশমন/নাশ হয় বুলি পাঠে জোৰ দিয়ে। অধ্যায়টোৱে অন্তৰ্মুখ তপস্যা আৰু জনসাধাৰণৰ সুলভ ভক্তি-সেৱাৰ সংযোগ দেখুৱাই প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ এক সূক্ষ্ম তীৰ্থ-যাত্ৰাপথক কাৰ্যকৰী নিৰ্দেশ ৰূপে উপস্থাপন কৰে।
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
ঈশ্বৰে দেৱীক প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত ক্ৰমে ক্ৰমে তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে মণ্ডূকেশ্বৰলৈ যাবলৈ ক’লে আৰু মাণ্ডূক্যায়নৰ সংযোগে প্ৰতিষ্ঠিত শিৱলিঙ্গৰ কথা উল্লেখ কৰিলে। তাৰ ওচৰত কোটিহ্ৰদ নামৰ পুণ্য জলাশয় আছে; তাত অধিষ্ঠাতা ৰূপে কোটীশ্বৰ শিৱ বিৰাজমান, আৰু তাতেই অৱস্থিত মাতৃগণে ইষ্টফল প্ৰদান কৰে বুলি বৰ্ণিত। বিধি—কোটিহ্ৰদ-তীৰ্থত স্নান কৰি লিঙ্গপূজা কৰিব লাগে আৰু মাতৃসকলকো পূজা কৰিব লাগে; ফলত দুঃখ আৰু শোকৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত পূব দিশে এক যোজন দূৰত ত্ৰিতকূপ নামৰ আন এটা তীৰ্থৰ উল্লেখ আছে—ই অতি শুদ্ধ আৰু সৰ্বপাপবিনাশক; বহু তীৰ্থৰ মহিমা যেন তাতেই একত্ৰ ‘স্থিত’ আছে বুলি প্ৰতিপাদিত। কলফনত ইয়াক প্ৰভাস খণ্ডৰ এই অংশৰ ৩৬২তম অধ্যায় বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
এই অধ্যায়ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ সংক্ষিপ্ত পথ-নিৰ্দেশ আৰু বিধি বৰ্ণিত। ঈশ্বৰ দেৱীক কয়—গোষ্পদ নামৰ স্থানৰ উত্তৰে দুটা গব্যূতি দূৰত প্ৰসিদ্ধ বলায় তীৰ্থ আছে; তাত ভক্তিভাৱে গমন কৰা উচিত। বলায়ত ‘একাদশ ৰুদ্ৰ’ নিজ নিজ স্থান-লিঙ্গৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে; অজাইকপাদ আৰু অহিৰ্বুধ্ন্য আদি নাম উল্লেখিত। সেই লিঙ্গসমূহ বিধিবৎ পূজা কৰিলে সৰ্ব পাপ নাশ হৈ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক ক’লে যে হিৰণ্য-তটত তুণ্ডপুৰ নামৰ এক পবিত্ৰ স্থান আছে, য’ত ঘৰ্ঘৰ-হ্ৰদ নামৰ জলাশয় অৱস্থিত। সেই তীৰ্থৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা কন্দেশ্বৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হয়। শিৱে স্মৰণ কৰায় যে সেই স্থানতেই তেওঁৰ জটা বাঁধা হৈছিল; এই দিৱ্য স্মৃতিয়ে ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য আৰু অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ভক্তে তাত গৈ তীৰ্থস্নান কৰি বিধিপূৰ্বক কন্দেশ্বৰৰ পূজা কৰিব লাগে—এনে ক্ৰম সূচিত। ফলত ঘোৰ পাপ নাশ হয় আৰু শুভ ‘শাসন’ লাভ হয়—অৰ্থাৎ ঈশ্বৰীয় ৰক্ষা/আজ্ঞা-অনুগ্ৰহৰূপ প্ৰসাদ আৰু পুণ্য-স্বীকৃতি।
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দি তীৰ্থযাত্ৰী–সাধকক ‘উত্তম’ সংৱৰ্তেশ্বৰ তীৰ্থলৈ যোৱাৰ পথ দেখুৱাইছে। সংৱৰ্তেশ্বৰ ইন্দ্ৰেশ্বৰৰ পশ্চিমে আৰু অর্কভাস্কৰৰ পূৰ্বে অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে, যাতে ওচৰৰ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দিশ-নিৰ্দেশ স্পষ্ট হয়। ইয়াত সৰল আচারবিধি দিয়া হৈছে—প্ৰথমে মহাদেৱৰ দর্শন, তাৰ পিছত পুষ্কৰিণীৰ জলে স্নান; এইটোকেই মুখ্য ভক্তিকৰ্ম বুলি গণ্য কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, এইদৰে কৰোঁতাই দহ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে। শেষত ই স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰভাসখণ্ড, প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ প্ৰথম বিভাগৰ ৩৬৫তম অধ্যায় ‘সংৱৰ্তেশ্বৰমাহাত্ম্যবৰ্ণন’ বুলি চিহ্নিত।
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
ঈশ্বৰে মহাদেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—হিৰণ্যাৰ উত্তৰে থকা ‘সিদ্ধি-স্থান’ নামৰ অঞ্চলসমূহলৈ যোৱা উচিত, য’ত সিদ্ধ মহর্ষিসকল বাস কৰে। তাৰ পিছত অধ্যায়টোৱে প্ৰকীৰ্ণ তীৰ্থত থকা লিঙ্গসমূহৰ মাহাত্ম্য সংখ্যা সহ বৰ্ণনা কৰে—লিঙ্গ অগণিত যদিও কিছুমান মুখ্য গণনা দিয়া হৈছে: এটা গোটত শতাধিক প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গ, বজ্ৰিণীৰ তীৰত ঊনৈশ, ন্যঙ্কুমতীৰ তীৰত ১২০০-ৰো অধিক, কপিলাৰ তীৰত ষাঠি শ্ৰেষ্ঠ লিঙ্গ, আৰু সৰস্বতীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত লিঙ্গসমূহ গণনাৰ অতীত। প্ৰভাসক্ষেত্ৰ সৰস্বতীৰ পঞ্চস্ৰোত (পাঁচ ধাৰা) দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত; এই ধাৰাসমূহে দ্বাদশ যোজন বিস্তৃত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ সীমাৰেখা আঁকে। অঞ্চলজুৰি পুখুৰী-কুঁৱাত জল উদ্ভৱ হয়; সেই জল ‘সাৰস্বত’ বুলি জানি পান কৰাটো প্ৰশংসনীয়। যথাযথ শ্ৰদ্ধাৰে য’তে-ত’তে স্নান কৰিলেও সাৰস্বত-স্নানৰ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ‘স্পৰ্শ-লিঙ্গ’ক শ্ৰী সোমেশ বুলি চিনাক্ত কৰি কোৱা হয়—ক্ষেত্ৰৰ মধ্যস্থ যিকোনো লিঙ্গক সোমেশৰূপে জানি পূজা কৰিলে, সেয়া প্ৰকৃততে সোমেশ পূজাই; এইদৰে বিচ্ছিন্ন শৈৱ তীৰ্থসমূহ একেটা তত্ত্বত একীভূত হয়।
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.