
ঈশ্বৰে দেবীক মংকীশ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা কৰে। এই স্থান ৰামেশৰ উত্তৰত, দেবমাতৃ-স্থলৰ ওচৰত; অর্ক-স্থল আৰু কৃত-স্মৰ ঠাইৰ পৰা দিশা-সংকেতো দিয়া হৈছে। প্ৰাচীন কালত কুব্জ (বাঁকা দেহ) ব্ৰাহ্মণ মংকীয়ে দীঘল তপস্যা আৰু নিত্য পূজাৰে এই শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। বহু বছৰ আৰাধনা কৰিও সন্তোষ নাপাই তেওঁ ব্যথিত হৈ জপ-ধ্যানসহ কঠোৰ সাধনা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে বৃদ্ধি কৰিলে। শেষত শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ ক’লে—মংকীৰ বাবে গছৰ ডাললৈ উঠি বহু ফুল সংগ্ৰহ কৰা সহজ নহয়; কিন্তু ভক্তিৰে অৰ্পণ কৰা এটা ফুলেও সকলো যজ্ঞৰ ফল দিয়ে। তাৰ পিছত লিঙ্গপূজাৰ ত্ৰিমূৰ্তি-সমন্বয় বুজোৱা হয়—লিঙ্গৰ সোঁফালে ব্ৰহ্মা, বাঁফালে বিষ্ণু, মাজত শিৱ; সেয়ে লিঙ্গাৰ্চনেই ত্ৰিদেৱৰ একত্ৰ পূজা। বিল্ব, শমী, কৰবীৰ, মালতী, উন্মত্তক, চম্পক, অশোক, কহ্লাৰ আদি সুগন্ধি পুষ্প প্ৰিয় অৰ্পণ বুলি উল্লেখ আছে। মংকীয়ে বৰ বিচাৰে—যি কোনোবাই ইয়াত স্নান কৰি এই লিঙ্গত কেৱল জল অৰ্পণ কৰিলেও সকলো উপাসনাৰ ফল লাভ কৰক; আৰু ওচৰত দিব্য আৰু পাৰ্থিৱ গছ-গছনি থাকক। শিৱে বৰদান দি কয় যে সকলো নাগৰ সান্নিধ্যৰ বাবে এই স্থান ‘নাগস্থান’ নামে খ্যাত হ’ব, তাৰ পিছত অন্তৰ্ধান হয়। মংকীয়ে দেহত্যাগ কৰি শিৱলোক লাভ কৰে। অধ্যায়ৰ ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে এই মাহাত্ম্য শুনিলে পাপ নাশ হয়।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मंकीश्वर महालयम् । रामेशादुत्तरे भागे देवमातुः समीपगम्
ঈশ্বৰ ক’লে: তাৰ পাছত, হে মহাদেৱী, ৰামেশাৰ উত্তৰ ভাগত আৰু দেৱমাতৃৰ ওচৰত অৱস্থিত মংকীশ্বৰ মহালয়লৈ যোৱা উচিত।
Verse 2
अर्कस्थलात्ततो याम्ये पूर्वतश्च कृतस्मरात् । लिंगं महाप्रभावं तु मंकिना स्थापितं पुरा
অৰ্কস্থলাৰ দক্ষিণে আৰু কৃতস্মৰাৰ পূৰ্বে, মহাপ্ৰভাৱশালী এক লিঙ্গ আছে, যাক পূৰ্বকালত মংকীয়ে স্থাপন কৰিছিল।
Verse 3
तं दृष्ट्वा मानवः सम्यगश्वमेधफलं लभेत्
তাক যথাযথভাৱে দৰ্শন কৰিলে মানুহে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 4
देव्युवाच । कोऽसौ मंकिर्महादेव कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । किं प्रभावं च तल्लिंगमेतन्मे वद विस्तरात्
দেৱীয়ে ক’লে: হে মহাদেৱ, এই মংকি কোন? লিঙ্গ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল? আৰু সেই লিঙ্গৰ প্ৰভাৱ কি? এই কথা মোক বিস্তাৰে কওক।
Verse 5
ईश्वर उवाच । मंकिर्नामाभवत्पूर्वं कुब्जकायो द्विजोत्तमः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्यतपस्तेपे महत्तमम्
ঈশ্বৰে ক’লে: পূৰ্বে মংকিৰ নামৰ এজন উত্তম দ্বিজ আছিল, দেহে কুব্জ আছিল। তেওঁ প্ৰভাস ক্ষেত্ৰলৈ আহি অতি মহৎ তপস্যা কৰিলে।
Verse 6
प्रतिष्ठाप्य महादेवं शिवभक्तिपरायणः । न तुतोष हरस्तस्य वहुवर्षगणार्चितः
মহাদেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি আৰু শিৱভক্তিত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট হৈ, তেওঁ বহু বছৰ ধৰি আৰাধনা কৰিলে; তথাপি হৰ তেওঁৰ ওপৰত সন্তুষ্ট নহ’ল।
Verse 7
तस्यैवं तप्यमानस्य सिद्धिं प्राप्ता ह्यनेकशः । तत्राराध्य महादेवं स्वर्गलोकमितो गताः
তেওঁ এইদৰে তপস্যাত ৰত থাকোঁতে, আন বহুতে বাৰে বাৰে সিদ্ধি লাভ কৰিলে। তাত মহাদেৱক আৰাধনা কৰি, তেওঁলোকে এই লোক এৰি স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 8
ततो दुःखं समभवन्मंकेस्तत्र वरानने । कस्मान्मे भगवांस्तुष्टिं न गच्छति महेश्वरः
তেতিয়া, হে সুন্দৰ-মুখী, তাত মংকিৰৰ মনত দুখ জাগিল: “কিয় ভগৱান মহেশ্বৰ মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট নহয়?”
Verse 9
ततस्तीव्ररतिं चक्रे कृत्वा तीव्रनिवर्तनम् । एवं वृद्धत्वमापन्नो जपध्यानपरायणः
তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ সংকল্প অধিক তীব্ৰ কৰিলে আৰু অধিক কঠোৰ সংযম অৱলম্বন কৰিলে। এইদৰে বৃদ্ধাৱস্থাতো তেওঁ জপ আৰু ধ্যানত সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰ হৈ থাকিল।
Verse 10
तस्य तुष्टो महादेवो वयसोऽन्ते वरं ददौ । परितुष्टोऽस्मि ते मंके ब्रूहि किं करवाणि ते
তেওঁত সন্তুষ্ট হৈ মহাদেৱে তেওঁৰ জীৱনৰ অন্তিম ক্ষণত এটা বৰ দান কৰিলে: “হে মংকে, মই তোমাত সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট। কোৱা—তোমাৰ বাবে মই কি কৰোঁ?”
Verse 11
मंकिरुवाच । किं वरेण सुरश्रेष्ठ मम वृद्धस्य सांप्रतम् । किञ्चिन्मे परमं दुःखं स्थितस्यात्र परं प्रभो
মংকিয়ে ক’লে: “হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, এতিয়া মই বৃদ্ধ; বৰ পাই কি লাভ? তথাপি, হে পৰম প্ৰভু, ইয়াত থাকোঁতে এটা মহান দুখে মোক পীড়া দিয়ে।”
Verse 12
शिव उवाच । शृणु यत्कारणं तत्र तेषां तव तपस्विनाम् । व्रतचर्याप्तये विप्राः पूजयन्त्यधिकं हि ते
শিৱে ক’লে: “শুনা, তাত কাৰণ কি—সেই ঠাইৰ তোমাৰ দৰে তপস্বীসকলৰ বিষয়ে। ব্ৰাহ্মণসকলে নিজৰ ব্ৰত-চৰ্যা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ তোমাতকৈ অধিক ভাৱে পূজা-অৰ্চনা কৰে।”
Verse 13
ते पुष्पाणि समानीय नानावर्णानि सर्वशः । वृक्षाणामतिगंधीनि न तेषां हर्षकारणम्
তেওঁলোকে সকলোফালে নানা বৰ্ণৰ ফুল সংগ্ৰহ কৰে—গছৰ পৰা লোৱা অতি সুগন্ধি। তথাপি, সেইটোৱেই তেওঁলোকৰ আনন্দৰ মূল কাৰণ নহয় (আনন্দ হৈছে ব্ৰত-পূজাৰ সিদ্ধিত)।
Verse 14
त्वं पुनः कुब्जरूपश्च यज्ञपूजापरायणः । न च प्राप्नोषि वृक्षाणां शाखाग्राण्यतियत्नवान्
কিন্তু তুমি কুঁজো ৰূপধাৰী; যজ্ঞ-পূজা-নিষ্ঠ হ’লেও, অতি প্ৰচেষ্টাতো গছৰ ডালৰ আগচূড়া স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰা।
Verse 15
एकेनापि प्रदत्तेन पुष्पेण द्विजसत्तम । भक्त्या शिरसि लिंगस्य लभ्यते याज्ञिकं फलम्
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! ভক্তিভাৱে লিঙ্গৰ শিৰত কেৱল এটা ফুল অৰ্পণ কৰিলেও যজ্ঞক্ৰিয়াৰে লাভ্য ফল লাভ হয়।
Verse 16
लिंगस्य दक्षिणे ब्रह्मा स्वयमेव व्यवस्थितः । वामे च भगवान्विष्णुर्मध्येहं वै प्रतिष्ठितः
লিঙ্গৰ দক্ষিণফালে স্বয়ং ব্ৰহ্মা অৱস্থিত; বামফালে ভগৱান বিষ্ণু; আৰু মধ্যভাগত মই নিজেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 17
त्रयोऽपि पूजितास्तेन येन लिंगं प्रपूजितम्
যিজনে বিধিপূৰ্বক লিঙ্গ পূজা কৰিলে, তেনেই ত্ৰয়ো দেৱতাকো পূজা কৰিলে।
Verse 18
बिल्वपत्रं शमीपत्रं करवीरं च मालतीम् । उन्मत्तकं चम्पकं च सद्यः प्रीतिकरं भवेत्
বিল্বপাত, শমীপত, কৰবীৰ আৰু মালতী, উন্মত্তক আৰু চম্পক—এই অৰ্পণে সদ্যেই প্ৰভুক প্ৰসন্ন কৰে।
Verse 19
चंपकाशोक कह्लारैः करवीरैस्तथा मम । पूजेष्टा द्विजशार्दूल ये चान्ये वहुगंधिनः । एतैर्हि पूजितो नित्यं शीघ्रं तुष्टिं प्रयाम्यहम्
চম্পক, অশোক, কহ্লাৰ আৰু কৰবীৰ—এইবোৰ মোৰ পূজাৰ অতি প্ৰিয়, হে দ্বিজশাৰ্দূল; আৰু আন বহু সুগন্ধি পুষ্পো। এইবোৰে নিত্য পূজিত হ’লে মই শীঘ্ৰে সন্তুষ্ট হওঁ।
Verse 20
ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । इहागत्य नरः स्नात्वा यो जलेनापि सिञ्चति
ব্ৰাহ্মণে ক’লে: হে দেৱ! যদি তুমি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট আৰু যদি মোক বৰ দিয়া উচিত হয়, তেন্তে যি নৰ ইহালৈ আহি স্নান কৰি কেৱল জলেৰেো (লিঙ্গক) সিঞ্চন কৰে…
Verse 21
लिंगमेतद्धि सर्वासां पूजानां फलमाप्नुयात् । अद्यप्रभृति ये वृक्षा दैविकाः पार्थिवाश्च ये । तेषां सान्निध्यमत्रास्तु प्रसादात्तव शंकर
এই লিঙ্গেই নিশ্চয় সকলো পূজাৰ ফল প্ৰদান কৰক। আৰু আজিৰ পৰা যি যি বৃক্ষ—দৈৱিক হওক বা পাৰ্থিৱ—সকলোৰে সান্নিধ্য ইয়াত থাকক, তোমাৰ অনুগ্রহে, হে শংকৰ।
Verse 22
भगवानुवाच । सलिलेनापि यः पूजामस्मिंल्लिंगे विधास्यति । तस्य पूजाफलं सर्वं भविष्यति द्विजोत्तम
ভগৱানে ক’লে: হে দ্বিজোত্তম! যি কোনোবাই এই লিঙ্গত কেৱল সালিলৰেো পূজা কৰিব, তাৰ পূজাৰ সকলো ফল নিশ্চয় হ’ব।
Verse 23
वृक्षाणामत्रसान्निध्यं सर्वेषां च भविष्यति । अद्यप्रभृति नाम्नैतन्नागस्थानं भविष्यति
ইয়াত সকলো বৃক্ষৰ সান্নিধ্য থাকিব। আৰু আজিৰ পৰা এই স্থান ‘নাগস্থান’ নামে প্ৰখ্যাত হ’ব।
Verse 24
यतस्तु सर्वनागानां सांनिध्य मत्र संस्थितम् । त्वमपि द्विजशार्दूल प्रयास्यसि ममान्तिकम्
যিহেতু ইয়াত সকলো নাগৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য স্থাপিত হৈছে, তুমিও, হে দ্বিজশাৰ্দূল, প্ৰয়াস কৰি মোৰ সান্নিধ্যলৈ আহিবা।
Verse 25
एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । मंकिस्तु देहमुत्सज्य शिवलोकं ततो गतः
এইদৰে কৈ ভগৱান সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। মংকীয়ে তেতিয়া দেহ ত্যাগ কৰি তাৰ পাছত শিৱলোক লাভ কৰিলে।
Verse 26
इत्येवं कथितं देवि मंकीशोद्भवमुत्तमम् । श्रुतं हरति पापानि सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः
এইদৰে, হে দেবী, মংকীশ্বৰ উদ্ভৱৰ উত্তম কাহিনী কোৱা হ’ল। যিসকলে সত্য আৰু স্থিৰ শ্ৰদ্ধাৰে শোনে, ই পাপসমূহ নাশ কৰে।
Verse 203
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ইতি শ্ৰীস্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্যাং সংহিতাৰ সপ্তমে প্ৰভাসখণ্ডে, প্ৰথমে প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত “মংকীশ্বৰ-মাহাত্ম্য বৰ্ণন” নামক দ্বিশত-তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত।