
এই অধ্যায় শিৱ–দেৱী সংলাপৰূপ। ঈশ্বৰে দেৱীক কুবেৰস্থানৰ পূৰ্বদিকে অৱস্থিত পবিত্ৰ পুষ্কৰক এক বিশিষ্ট তীৰ্থ বুলি বৰ্ণনা কৰে। দেৱীয়ে সুধে—মাছ মৰা দুষ্কৰ্মী কৈৱৰ্ত (মাছুৱাঁ) এজনে কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে? তেতিয়া ঈশ্বৰে পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—মাঘ মাহত শীতত কষ্ট পাই সি ভিজা জাল কঁধত লৈ পুষ্কৰক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি লতা-গছৰে ঢকা এটা শৈৱ প্ৰাসাদ দেখিলে। উষ্ণতাৰ বাবে সি প্ৰাসাদত উঠি ধ্বজস্তম্ভৰ শিখৰত জাল মেলি ৰ’দত শুকাবলৈ থ’লে; অসাৱধানতা/মূৰ্ছাত তললৈ পৰি শিৱক্ষেত্ৰতেই হঠাৎ মৃত্যু হ’ল। কালক্ৰমত সেই জাল ধ্বজক বান্ধি শুভকাৰণ হ’ল; ‘ধ্বজ-মাহাত্ম্য’ৰ ফলত সি অৱন্তীত ঋতধ্বজ নামৰ ৰজা হৈ পুনৰ জন্ম লৈ ৰাজ্য শাসন কৰিলে, বহু দেশ ভ্ৰমণ কৰিলে আৰু ৰাজভোগ উপভোগ কৰিলে। পাছত জাতিস্মৰ হৈ সি প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহি অজোগন্ধ-সম্পৰ্কিত মন্দিৰসমূহ নিৰ্মাণ/জীৰ্ণোদ্ধাৰ কৰিলে, এটা কুণ্ডৰ ওচৰত ‘অজোগন্ধেশ্বৰ’ নামৰ মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা/পূজা কৰিলে আৰু দীঘলীয়া সময় ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিলে। ইয়াত তীৰ্থবিধি দিয়া হৈছে—পুষ্কৰৰ পশ্চিম কুণ্ড ‘পাপতস্কৰ’ত স্নান, তাত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাচীন যজ্ঞসমূহ স্মৰণ, তীৰ্থাৱাহন, অজোগন্ধেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা/পূজা আৰু শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক সোণৰ পদ্ম দান। ফলশ্ৰুতি মতে গন্ধ, ফুল আৰু অক্ষতৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে সাত জন্মৰ পাপো নাশ হয়।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कौबेरात्पूर्वसंस्थितम् । गव्यूतिपंचके देवि पुष्करंनाम नामतः । यत्र सिद्धो महादेवि कैवर्तो मत्स्यघातकः
ঈশ্বৰে ক’লে: "হে মহাদেৱী! তাৰ পাছত কুবেৰৰ স্থানৰ পৰা পূব দিশলৈ যাব লাগে। পাঁচ গব্যুতি দূৰত্বত পুষ্কৰ নামৰ এখন ঠাই আছে, য’ত এজন মাছমৰীয়াই সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।"
Verse 2
देव्युवाच । सविस्तरं मम ब्रूहि कथं स सिद्धिमाप वै । कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर
দেৱীয়ে ক’লে: "তেওঁ কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিলে, মোক সবিশেষ কওক। হে দেৱাদিদেৱ মহেশ্বৰ, অনুগ্ৰহ কৰি মোক এই কথা বৰ্ণনা কৰক।"
Verse 3
ईश्वर उवाच । शृणु त्वं यत्पुरावृत्तं देवि स्वारोचिषेंतरे । आसीत्कश्चिद्दुराचारः कैवर्तो मत्स्यघातकः
ঈশ্বৰে ক’লে: "হে দেৱী, শুনা, বহু যুগৰ আগতে স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰত কি ঘটিছিল। এজন দুৰাচাৰী মাছমৰীয়া আছিল, যিয়ে মাছ হত্যা কৰিছিল।"
Verse 4
स कदाचिच्चरन्पापः पुष्करे तु जगाम वै । ददर्श शांकरं वेश्म लतापादपसंकुलम्
সেই পাপী ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁতে এবাৰ পুষ্কৰলৈ গৈছিল। তাত তেওঁ লতা আৰু গছেৰে আৱৰি থকা শংকৰৰ এটা মন্দিৰ দেখিলে।
Verse 5
स माघमासे शीतार्त्तः क्लिन्नजालसमन्वितः । प्रासादमारुरोहार्त्तः सूर्यतापजिघृक्षया
মাঘ মাহত, ঠাণ্ডাত কঁপি আৰু তিতা জাল লৈ, তেওঁ সূৰ্যৰ তাপ ল’বলৈ মন্দিৰৰ ওপৰত উঠিল।
Verse 6
ततः स क्लिन्नजालं तच्छोषणाय रवेः करैः । प्रासादध्वजदंडाग्रे संप्रसारितवांस्तदा
তাৰ পাছত সূৰ্যৰ কিৰণে সেই ভিজা জাল শুকুৱাবলৈ, তেওঁ প্ৰাসাদৰ ধ্বজা-দণ্ডৰ শীৰ্ষত তাক মেলি দিলে।
Verse 7
ततः प्रासादतो देवि जाड्यात्संपतितः क्रमात् । स मृतः सहसा देवि तस्मिन्क्षेत्रे शिवस्य च
তাৰ পাছত, হে দেবী, অসাৱধানতাবশত তেওঁ ধীৰে ধীৰে প্ৰাসাদৰ পৰা পৰি গ’ল। হে দেবী, সেই শিৱৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰতেই তেওঁ হঠাতে মৃত্যুবৰণ কৰিলে।
Verse 8
जालं तस्य प्रभूतेन जीर्णकालेन यत्तदा । ध्वजा बद्धा यतो जालैः प्रासादे सा शुभेऽभवत्
আৰু সেই জাল, বহু সময় পাৰ হৈ তাত জীৰ্ণ হোৱাত, তাৰ জালিৰে ধ্বজাক বান্ধি ধৰিলে; সেইবাবে প্ৰাসাদ-মন্দিৰত সেই ধ্বজা শুভ হ’ল।
Verse 9
ततोऽसौ ध्वजमाहात्म्याज्जातोऽवन्यां नराधिपः । ऋतध्वजेति विख्यातः सौराष्ट्रविषये सुधीः । स हि स्फूर्जद्ध्वजाग्रेण रथेन पर्यटन्महीम्
তাৰ পাছত সেই ধ্বজাৰ মাহাত্ম্যত তেওঁ পৃথিৱীত নৃপতি হৈ জন্ম ল’লে। সৌৰাষ্ট্ৰ বিষয়ত তেওঁ ‘ঋতধ্বজ’ নামে খ্যাত, বুদ্ধিমান শাসক হ’ল; আৰু ধ্বজা ফৰফৰোৱা ৰথেৰে পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 10
कामभोगाभिभूतात्मा राज्यं चक्रे प्रतापवान् । ततोऽसौ भवने शंभोर्ददौ शोभासमन्विताम् । ध्वजां शुभ्रां विचित्रां च नान्यत्किंचिदपि प्रभुः
কাম-ভোগে আচ্ছন্নচিত্ত হ’লেও, প্ৰতাপশালী হৈ তেওঁ ৰাজ্য শাসন কৰিলে। তাৰ পাছত সেই প্ৰভুৱে শম্ভুৰ ধামত শোভাযুক্ত, শুভ্ৰ আৰু বিচিত্ৰ ধ্বজা অৰ্পণ কৰিলে—আন একো নহয়।
Verse 11
ततो जातिस्मरो राजा प्रभासक्षेत्रमागतः । तत्रायतनं ध्वजाजालसमन्वितम्
তেতিয়া পূৰ্বজন্ম-স্মৃতি লাভ কৰা ৰজাই প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ আহিল। তাত তেওঁ ধ্বজা আৰু জাল-সদৃশ অলংকাৰে সুসজ্জিত এক পবিত্ৰ আয়তন (ধাম) দেখিলে।
Verse 12
अजोगन्धस्य देवस्य पूर्वमाराधितस्य च । प्रासादं कारयामास शिवोपकरणानि च
পূৰ্বে যাক তেওঁ আৰাধনা কৰিছিল সেই অজোগন্ধ দেৱতাৰ বাবে তেওঁ এক প্ৰাসাদ-সদৃশ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰালে, আৰু শিৱ-পূজাৰ উপকৰণ-সামগ্ৰীও যোগান ধৰিলে।
Verse 13
नित्यं पूजयते भक्त्या तल्लिंगं पापनाशनम् । दशवर्षसहस्राणि राज्यं चक्रे महामनाः
তেওঁ পাপনাশক সেই লিঙ্গক নিত্য ভক্তিভাৱে পূজা কৰিছিল। মহামনা হৈ তেওঁ দহ হাজাৰ বছৰ ধৰি ৰাজ্য শাসন কৰিলে।
Verse 14
तल्लिंगस्य प्रभावेन ततः कालाद्दिवं गतः । तस्मात्तत्र प्रयत्नेन गत्वा लिंगं प्रपूजयेत्
সেই লিঙ্গৰ প্ৰভাৱত, কাল অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত তেওঁ স্বৰ্গলৈ গ’ল। সেয়ে মানুহে যত্নসহ তাত গৈ লিঙ্গক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত।
Verse 15
स्नात्वा पश्चिमतः कुण्डे पुष्करे पापतस्करे । यत्र ब्रह्माऽयजत्पूर्वं यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः
পুষ্কৰৰ পশ্চিম কুণ্ডত স্নান কৰি—যি পাপ হৰণ কৰা চোৰ সদৃশ—সেই ঠাইত, য’ত পূৰ্বে ব্ৰহ্মাই বিপুল দক্ষিণাসহ যজ্ঞসমূহ সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 16
समाहूय च तीर्थानि पुष्करात्तत्र भामिनि । तस्मिन्कुण्डे तु विन्यस्य अजोगन्ध समीपतः । प्रतिष्ठाप्य महालिंगमजोगन्धेति नामतः
হে ভামিনী, পুষ্কৰৰ পৰা পৱিত্ৰ তীৰ্থসমূহ আহ্বান কৰি তাত সেই কুণ্ডত স্থাপন কৰিলে; তাৰ পাছত অজোগন্ধৰ ওচৰত ‘অজোগন্ধ’ নামে মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 17
त्रिपुष्करे महादेवि कुण्डे पातकनाशने । सौवर्णं कमलं तत्र दद्याद्ब्राह्मणपुंगवे
হে মহাদেৱী, ত্ৰিপুষ্কৰৰ পাপনাশক কুণ্ডত তাত এক শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণপুঙ্গৱলৈ দানস্বৰূপে সোণৰ কমল দিয়া উচিত।
Verse 18
देवं संपूज्य विधिवद्गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । मुच्यते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मार्जितैरपि
গন্ধ, পুষ্প, অক্ষত আদি লৈ বিধিমতে দেৱক সম্পূজ্য কৰিলে, মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—সাত জন্মত সঞ্চিত পাপৰ পৰাও।
Verse 294
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्कर माहात्म्येऽजोगन्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्णवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশী-সহস্ৰ শ্লোকযুক্ত সংহিতাৰ সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডত, প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত পুষ্কৰ-মাহাত্ম্যত ‘অজোগন্ধেশ্বৰ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা’ নামৰ দু’শ চৌৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।