Adhyaya 186
ঈশ্বৰে দেৱীক উপদেশ দিয়ে কয়—মঙ্কীশৰ পশ্চিমে ত্ৰি-সঙ্গম-সম্পৰ্কিত এক মহৎ নাগস্থান আছে; ই মহাপাপ-নাশক আৰু অতি প্ৰভাৱশালী তীৰ্থ, তাত গমন কৰা উচিত। এই অধ্যায়ত বলভদ্ৰৰ উপাখ্যানো আছে—কৃষ্ণৰ দেহত্যাগৰ সংবাদ শুনি তেওঁ প্ৰভাসলৈ আহে, ক্ষেত্ৰৰ অপূৰ্ব মাহাত্ম্য আৰু যাদৱসকলৰ বিনাশ দেখি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ শেষনাগ-ৰূপে দেহ ত্যাগ কৰি পৰম ত্ৰি-সঙ্গম তীৰ্থত উপস্থিত হয়; তাত পাতাললৈ ‘দুৱাৰ’ সদৃশ এক বৃহৎ মুখ দেখা পায় আৰু শীঘ্ৰে প্ৰৱেশ কৰি অনন্তৰ ধামলৈ গমন কৰে। নাগ-ৰূপে প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে স্থানটোৰ নাম ‘নাগস্থান’ হয়; আৰু য’ত দেহ ত্যাগ কৰিলে সেয়া ‘শেষস্থান’ নামে খ্যাত—নাগৰাদিত্যৰ পূৰ্ব দিশত। বিধান—ত্ৰি-সঙ্গমত স্নান, নাগস্থান পূজা, পঞ্চমীত সংযত আহাৰসহ উপবাস, শ্ৰাদ্ধকর্ম, আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণক দক্ষিণা দান। ফলশ্ৰুতি—দুঃখনিবৃত্তি আৰু ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি; শেষনাগলৈ নিবেদিত মধুমিশ্ৰিত ক্ষীৰান্ন আদি দিয়ে ব্ৰাহ্মণভোজন কৰালে ‘কোটি’ জনক ভোজন কৰোৱাৰ সমান পুণ্য লাভ হয় বুলি দানমহিমা প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नागस्थानमनुत्तमम् । मंकीशात्पश्चिमे भागे संगमत्रितयं गतम्
ঈশ্বৰে ক’লে: তেতিয়া, হে মহাদেৱী, মংকীশাৰ পশ্চিম ভাগত অৱস্থিত অনুত্তম নাগস্থানলৈ যোৱা উচিত, য’ত ত্ৰিসঙ্গম (তিন নদীৰ মিলন) আছে।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पातालविवरं महत्
ই সকলো জীৱৰ পাপ নাশ কৰে; ই পাতাললৈ যোৱা এক মহান বিবৰ।
Verse 3
बलभद्रः पुरा देवि श्रुत्वा कृष्णस्य पंचताम् । भल्लतीर्थे तु भल्लेन ततः प्रभासमागतः
পূৰ্বে, হে দেবী, বলভদ্ৰে কৃষ্ণৰ পঞ্চত্ব (দেহত্যাগ)ৰ কথা শুনি, ভল্ল-তীৰ্থত ভল্লৰ বাণত বিদ্ধ হৈ, তাৰপিছত প্ৰভাসলৈ আহিল।
Verse 4
क्षेत्रं महाप्रभावं हि ज्ञात्वा सर्वार्थसिद्धिदम् । यादवानां क्षयं कृत्वा ततो वैराग्यमेयिवान्
এই ক্ষেত্ৰ যে মহাপ্ৰভাৱশালী আৰু সকলো উদ্দেশ্য সিদ্ধি দানকাৰী বুলি জানি, যাদৱসকলৰ ক্ষয় সাধন কৰি, তাৰপিছত তেওঁ বৈৰাগ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 5
शेषनागेशरूपेण निष्क्रम्य च शरीरतः । गच्छन्गच्छंस्तदा प्राप्य तीर्थं त्रैसंगमं परम्
তেতিয়া তেওঁ দেহৰ পৰা ওলাই নাগলোকৰ অধিপতি শেষনাগৰ ৰূপ ধৰি আগবাঢ়ি গৈ পৰম তীৰ্থ ‘ত্রৈসঙ্গম’ত উপনীত হ’ল।
Verse 6
पातालस्य तदा दृष्ट्वा द्वारं विवररूपकम् । प्रविष्टोऽथ जगामाशु यत्रानंतः स्वयं स्थितः
তাৰ পিছত পাটালৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ ফাঁট-সদৃশ ৰূপে দেখি তেওঁ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু শীঘ্ৰে সেই স্থানলৈ গ’ল য’ত অনন্ত (শেষ) স্বয়ং অৱস্থিত।
Verse 7
यतो नागस्वरूपेण स्थानेऽस्मिंश्च समाविशत् । तत्प्रभृत्येव देवेशि नागस्थानमिति श्रुतम्
হে দেৱেশি, যিহেতু তেওঁ নাগৰূপে এই স্থানত প্ৰৱেশ কৰিছিল, সেই সময়ৰ পৰাই ই ‘নাগস্থান’ বুলি খ্যাত হ’ল।
Verse 8
नागरादित्यपूर्वेण यत्र कायो विसर्जितः । तदद्यापि प्रसिद्धं वै शेषस्थानमिति श्रुतम्
নাগৰাদিত্যৰ পূবফালে য’ত দেহ ত্যাগ কৰা হৈছিল সেই স্থান; সেয়া আজিও নিশ্চয় ‘শেষস্থান’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 9
अतः स्नात्वा महादेवि तत्र तीर्थे त्रिसंगमे । नागस्थानं समभ्यर्च्य पञ्चम्यामकृताशनः
সেয়ে হে মহাদেৱি, ত্ৰিসঙ্গম তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু নাগস্থানক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, পঞ্চমীত অক্রিতাশন হৈ উপবাস পালন কৰা উচিত।
Verse 10
श्राद्धं कृत्वा यथाशक्त्या दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । विमुक्तः सर्वदुःखेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
যথাশক্তি শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি আৰু ব্ৰাহ্মণ বিপ্ৰক যথোচিত দক্ষিণা দান কৰিলে, মানুহে সকলো দুখৰ পৰা মুক্ত হৈ ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে।
Verse 11
पायसं मधुसंमिश्रं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । शेषनागं समुद्दिश्य विप्रं यस्तत्र भोजयेत् । कोटिभोज्यं कृतं तेन जायते नात्र संशयः
যি জনে তাত শেষনাগক উদ্দেশ্য কৰি মধু-মিশ্ৰিত পায়স আৰু নানা ভক্ষ্য-ভোজ্যসহ ব্ৰাহ্মণ বিপ্ৰক ভোজন কৰায়, সি কোটিজনক ভোজন কৰোৱাৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 186
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नाग स्थानमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীস্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্যাং সংহিতাৰ সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য অংশত “নাগ-স্থান-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা” নামৰ একশ ছিয়াশী অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।