Adhyaya 6

Verse 1

देव्युवाच । अत्यद्भुतं महादेव माहात्म्यं कथितं मम । अपूर्वं देवदेवेश कदाचिन्न श्रुतं मया

দেৱীয়ে ক’লে: “হে মহাদেৱ, তুমি মোক অতি আশ্চৰ্য মহিমা ক’লা—হে দেৱদেৱেশ, ই অপূৰ্ব; মই কেতিয়াও আগতে নুশুনিছিলোঁ।”

Verse 2

ब्रह्मांडे यानि लिंगानि कीर्तितानि त्वया मम । तेषां प्रभावेनाधिक्यं सोमेशे तत्कथं वद

“ব্ৰহ্মাণ্ডত তুমি মোক যিসকল লিঙ্গৰ বৰ্ণনা কৰিলা, সিহঁতৰ মাজত সোমেশ্বৰ কেনেকৈ প্ৰভাৱ আৰু উৎকৃষ্টতাত অধিক? সেয়া মোক ক’বা।”

Verse 3

किं प्रभावो महादेव क्षेत्रस्य च सुरेश्वर । तन्मे ब्रूहि सुरेशान याथातथ्यं ममाग्रतः

“হে মহাদেৱ, হে সুৰেশ্বৰ, এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ সত্য প্ৰভাৱ কি? হে সুৰেশান, মোৰ আগত যাথাতথ্য সৰলকৈ ক’বা।”

Verse 4

ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं तव । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं सोमेशस्य वरानने

ঈশ্বৰে ক’লে: “এতিয়া, হে সুন্দৰ-মুখী, মই তোমাক পৰম ৰহস্য ক’ম—প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ মহিমা আৰু সোমেশ্বৰৰো।”

Verse 5

तीर्थानां परमं तीर्थं व्रतानां परमं व्रतम् । जाप्यानां परमं जाप्यं ध्यानानां ध्यानमुत्तमम्

তীৰ্থসমূহৰ মাজত ই পৰম তীৰ্থ; ব্ৰতসমূহৰ মাজত পৰম ব্ৰত; জপসমূহৰ মাজত সৰ্বোচ্চ জপ; ধ্যানসমূহৰ মাজত উত্তম ধ্যান।

Verse 6

योगानां परमो योगो रहस्यं परमं महत् । तत्तेहं संप्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमना प्रिये

যোগসমূহৰ মাজত ই পৰম যোগ, এক মহান আৰু সৰ্বোচ্চ ৰহস্য। এতিয়া মই তোমাক ক’ম—হে প্ৰিয়ে, একাগ্ৰ মনেৰে শুনা।

Verse 7

सोमेशं परमं स्थानं पंचवक्त्रसमन्वितम् । एतल्लिंगं न मुंचामि सत्यंसत्यं मयोदितम्

সোমেশ্বৰ পৰম ধাম, পঞ্চবক্ত্ৰে সমন্বিত। এই লিঙ্গ মই নাছাড়োঁ—সত্যই সত্য, মোৰ মুখে কোৱা।

Verse 8

यच्च तत्परमं देवि ध्रुवमक्षयमव्ययम् । सोमेशं तद्विजानीहि मा विकल्पमना भव

আৰু যি কিবা পৰম, হে দেবী—ধ্ৰুৱ, অক্ষয়, অব্যয়—সেয়াই সোমেশ্বৰ বুলি জানিবা। মনত সন্দেহ নকৰিবা।

Verse 9

निर्भयं निर्मलं नित्यं निरपेक्षं निराश्रयम् । निरंजनं निष्प्रपंचं निःसंगं निरुपद्रवम्

নির্ভয়, নিৰ্মল, নিত্য; নিৰপেক্ষ, নিৰাশ্ৰয়; নিৰঞ্জন, নিষ্প্ৰপঞ্চ; নিঃসঙ্গ, নিৰুপদ্ৰৱ।

Verse 10

तल्लिंगमिति जानीहि प्रभासे संव्यवस्थितम् । अपवर्गमविज्ञेयं मनोरम्यमनामयम्

এইটোকেই লিঙ্গ বুলি জানিবা, যি প্ৰভাসত সুপ্ৰতিষ্ঠিত। ই নিজেই অপৱৰ্গ—মোক্ষ; সাধাৰণ জ্ঞানৰ অতীত, মনোহৰ আৰু সকলো ব্যাধি-দুঃখৰ পৰা মুক্ত।

Verse 11

नित्यं च कारणं देवं मखघ्नं सर्वतोमुखम् । शिवं सर्वात्मकं सूक्ष्ममनाद्यं यच्च दैवतम्

সেই দেৱতাক নিত্য আৰু কাৰণ-স্বরূপ বুলি জানিবা—মখঘ্ন, সকলো দিশলৈ মুখমণ্ডল; শিৱ, সৰ্বাত্মক, অতি সূক্ষ্ম, অনাদি—প্ৰভাসত পূজিত সত্য দেৱতা।

Verse 12

आत्मोपलब्धिविज्ञेयं चित्तचिंताविवर्जितम् । गमागमविनिर्मुक्तं बहिरंतश्च केवलम्

সেই তত্ত্ব আত্ম-উপলব্ধিৰে জানিবলগীয়া; চিত্তৰ কল্পনা-চিন্তাৰ পৰা মুক্ত, আগমন-গমনাতীত, আৰু কেৱল সেয়াই বাহিৰে-ভিতৰে শুদ্ধভাবে বিদ্যমান।

Verse 13

आत्मोपलब्धिविषयं स्तुतिगोचरवर्जितम् । निष्कलं विमलात्मानं प्रकटं ज्ञानदीपकम्

সেয়া আত্ম-উপলব্ধিৰ বিষয়, কেৱল স্তুতিৰ গম্যতাৰ অতীত; নিষ্কল, বিমল-আত্মা, আৰু সত্য জ্ঞানৰ দীপৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 14

तल्लिंगमिति जानीहि प्रभासे सुरसुंदरि । निरावकाशरहितं शब्दं शब्दांतगोचरम्

হে সুৰসুন্দৰি, প্ৰভাসত তাকেই ‘লিঙ্গ’ বুলি জানিবা—ই অৱকাশৰ অতীত, বিস্তাৰহীন; তথাপি শব্দৰ অন্তৰাৰ্থৰূপে গ্ৰাহ্য, শব্দৰ অন্তলৈকে গম্য।

Verse 15

निष्कलं विमलं देवं देवदेवं सुरात्मकम् । हेतुप्रमाणरहितं कल्पनाभाववर्जितम्

সেই দেৱ নিষ্কল আৰু বিমল—দেৱদেৱ, সুৰসকলৰ আত্মাস্বৰূপ; কাৰণ-প্ৰমাণ আৰু মাপজোখৰ পৰা মুক্ত, কল্পনা-ভাবৰ পৰা বিৰত।

Verse 16

चित्तावलोकविषयं बहिरंतरसंस्थितम् । प्रभासे तं विजानीहि प्रणवं लिंगरूपिणम्

প্ৰভাসত তেঁওক জানিবা—চিত্ত-ধ্যানৰ বিষয়, বাহিৰে-ভিতৰে অৱস্থিত; প্ৰণৱ ‘ওঁ’ নিজেই, লিঙ্গৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 17

अनिष्पंदं महात्मानं निरानंदावलोकनम् । लोकावलोकमार्गस्थं विशुद्धज्ञानकेवलम्

সেই মহাত্মা অনিষ্পন্দ—আনন্দৰ খেলাৰ ওপৰলৈ দেখা যায়; জগত-দৰ্শনৰ পথত স্থিত, কেৱল বিশুদ্ধ জ্ঞানস্বৰূপ।

Verse 18

विद्याविशेषमार्गस्थमनेकाकारसंज्ञितम् । स्वभावभावनाग्राह्यं भावातीतमलक्षणम्

বিশেষ বিদ্যাৰ মাৰ্গত স্থাপিত, বহু ৰূপে বৰ্ণিত; নিজ স্বভাৱৰ ভাবনাৰে মাথোঁ গ্ৰাহ্য, ভাবাতীত আৰু লক্ষণহীন।

Verse 19

वाक्प्रपंचादिरहितं निष्प्रपञ्चात्मकं शिवम् । ज्ञानज्ञेयावलोकस्थं हेत्वाभासविवर्जितम्

শিৱ বাক্-প্ৰপঞ্চ আদি সকলো বিস্তাৰহীন, নিজে নিষ্প্ৰপঞ্চস্বরূপ; জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়ৰ দ্ৰষ্টা হৈ অৱস্থিত, হেতুৰ আভাসো নথকা।

Verse 20

अनाहतं शब्दगतं शब्दादिगणसंभवम् । एवं सोमेश्वरं विद्धि प्रभासे लिंगरूपिणम्

প্ৰভাসত লিঙ্গৰূপী সোমেশ্বৰক অনাহত নাদ বুলি জানিবা—যি শব্দৰ ভিতৰতে অৱস্থিত আৰু শব্দ আদি তত্ত্বসমূহৰ উৎস।

Verse 21

शब्दब्रह्मगतं शान्तं स शब्दांतगमास्पदम् । सर्वातिरिक्त विषयं सर्वध्यानपदे स्थितम्

সেইজন শব্দ-ব্ৰহ্মত স্থিত শান্ত স্বৰূপ; শব্দসমূহ য’ত অন্ত পায়, সেই পৰম আশ্ৰয়। সকলো বিষয়ৰ অতীত হৈ, সকলো ধ্যানৰ লক্ষ্য-ভূমিত তেওঁ অৱস্থিত।

Verse 22

अनादिमच्युतं दिव्यं प्रमाणातीत गोचरम् । अधश्चोर्ध्वं गतं नित्यं जीवाख्यं देहसंस्थितम्

তেওঁ অনাদি, অচ্যুত, দিব্য; সকলো প্ৰমাণ-তৰ্কৰ গম্যতাৰ অতীত। তলত আৰু ওপৰত সদা ব্যাপ্ত হৈ, সেই নিত্য তত্ত্ব ‘জীৱ’ নামে দেহৰ ভিতৰত অৱস্থিত।

Verse 23

हृदादिद्वादशांतस्थं प्राणापानोदयास्तगम् । अग्राह्यमिन्द्रियात्मानं निष्कलंकात्मकं विभुम्

হৃদয় আদি কৰি সূক্ষ্ম ‘দ্বাদশান্ত’ত তেওঁ অৱস্থিত; প্ৰাণ-আপানৰ উদয় আৰু অস্ত তেওঁয়েই। ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহয়, ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অন্তৰাত্মা তেওঁ—নিষ্কলংক স্বৰূপ আৰু সর্বব্যাপী।

Verse 24

स्वरादिव्यंजनातीतं वर्णादिपरिवर्जितम् । वाचामवाच्यविषयमहंकारार्द्धरूपिणम्

তেওঁ স্বৰ আৰু ব্যঞ্জনৰ অতীত, বৰ্ণ আৰু তাৰ ৰূপসমূহৰ পৰা মুক্ত। বাক্য যাক ক’ব নোৱাৰে, সেই অবাচ্য বিষয় তেওঁ; তথাপি অহংকাৰ য’ত আংশিক ৰূপ ধৰে, সেই সূক্ষ্ম আধাৰো তেওঁয়েই।

Verse 25

अप्रतर्क्यमनुच्चार्यं कलनाकालवर्जितम् । निःशब्दं निश्चलं सौम्यं देहातीतं परात्परम्

তৰ্কৰ অতীত, উচ্চাৰণৰ অগোচৰ; গণনা আৰু কালৰ পৰা মুক্ত। নিঃশব্দ, নিশ্চল, সৌম্য—দেহাতীত, পৰাত্পৰ পৰমাত্মা।

Verse 26

भूतावग्रहरहितं भावाभावविवर्जितम् । अविज्ञेयं परं सूक्ष्मं पञ्चपञ्चादिसंभवम्

ভূতৰূপৰ সীমাবদ্ধ গ্ৰহণৰ পৰা মুক্ত, ভাব আৰু অভাৱৰ অতীত। অবিজ্ঞেয়, পৰম সূক্ষ্ম—তেওঁৰ পৰা পঞ্চপঞ্চ আদি তত্ত্বৰ উদ্ভৱ হয়।

Verse 27

अप्रमेयमनंताख्यमक्षयं कामरूपिणम् । प्रभवं सर्वभूतानां बीजांकुरसमुद्भवम्

অপ্ৰমেয়, ‘অনন্ত’ নামে খ্যাত, অক্ষয়; ইচ্ছানুসাৰে ৰূপধাৰী। সকলো ভূতৰ প্ৰভৱ—বীজ আৰু অংকুৰৰ দৰে জীৱনৰ উদ্ভৱস্থান।

Verse 28

व्यापकं सर्वकामाख्यमक्षरं परमं महत् । स्थूलसूक्ष्मविभागस्थं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

সৰ্বব্যাপী, সকলো কামনা-পূৰণকাৰী নামে খ্যাত; অক্ষৰ, পৰম, মহান। স্থূল-সূক্ষ্ম বিভাজনত অৱস্থিত—সনাতন, ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত দুয়ো।

Verse 29

कल्पकल्पान्तरहितमनादिनिधनं महत् । महाभूतं महाकायं शिवं निर्वाणभैरवम्

কল্প আৰু কল্পান্তৰৰ অতীত, অনাদি-অনন্ত, মহান। মহাভূত, মহাকায়—সাক্ষাৎ শিৱ, নিৰ্বাণস্বৰূপ ভৈৰৱ।

Verse 30

एवं सदाशिवं विद्धि प्रभासे लिंगरूपिणम् । योगक्रिया विनिर्मुक्तं मृत्युंजयमनादिमत्

এইদৰে সদাশিৱক জানিবা—প্ৰভাসত লিঙ্গ-ৰূপে অৱস্থিত; যোগ-ক্রিয়া আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ পৰা মুক্ত, অনাদি মৃত্যুঞ্জয়।

Verse 31

सर्वोपसर्गरहितं सर्वतोव्यापकं शिवम् । अव्यक्तं परतो नित्यं केवलं द्वैतवर्जितम्

সেই শিৱ—সকলো উপসৰ্গৰ পৰা মুক্ত, সকলো দিশে ব্যাপক; অব্যক্ত, পৰাত্পৰ, নিত্য, কেৱল, আৰু দ্বৈত-ৰহিত।

Verse 32

अनन्यतेजसाक्रांतं प्रभासक्षेत्रवासिनम् । भूरिस्वयंप्रभप्रख्यं सर्वतेजोऽधिकं हरम्

প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত বাস কৰা হৰ অনন্য তেজে আৱৃত; প্ৰচুৰ স্বয়ং-প্ৰভাৰ বাবে প্ৰখ্যাত, সকলো তেজতকৈ অধিক দীপ্তিমান।

Verse 33

शरण्यंदेवमीशानमोंकारं शिवरूपिणम् । देवदेवं महादेवं पंचवक्त्रं वृषध्वजम्

সেই শৰণদাতা দেৱ, ঈশান—শিৱ-ৰূপে ওঁকাৰ; দেৱদেৱ মহাদেৱ, পঞ্চবক্ত্ৰ, বৃষধ্বজ।

Verse 34

निर्मलं मानसातीतं भावग्राह्यमनूपमम् । सदा शांतं विरूपाक्षं शूलहस्तं जटाधरम्

সেই নিৰ্মল, মনৰ অতীত; শুদ্ধ ভাৱনাৰে গ্ৰাহ্য, অনুপম; সদা শান্ত, বিস্তৃত-নয়ন, হাতে শূল, জটাধাৰী।

Verse 35

हृत्पद्मकोशमध्यस्थं शून्यरूपं निरञ्जनम् । एवं सदाशिवं विद्धि प्रभासे लिङ्गरूपिणम्

এনেদৰে সদাশিৱক জানিবা—হৃদয়-পদ্মকোষৰ মধ্যত অৱস্থিত, শূন্য-স্বৰূপ, নিৰঞ্জন আৰু অসঙ্গ; প্ৰভাসত লিঙ্গ-ৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 36

योऽसौ परात्परो देवो हंसाख्यः परिकीर्तितः । नादाख्यः सुव्रते देवि सोऽस्मिन्स्थाने स्थितः स्वयम्

যি দেৱ পৰাত্পৰ, যাক ‘হংস’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হয় আৰু ‘নাদ’ নামেও—হে সুব্ৰতা দেৱী, সেয়া নিজেই এই স্থানত অৱস্থিত।

Verse 37

एतदादिस्वरूपं च मया योगबलेन तु । विज्ञातं देवि गदितं दिव्यमात्मानमात्मना

এই আদিস্বৰূপ মই যোগবলৰ দ্বাৰাই উপলব্ধি কৰিছোঁ; হে দেৱী, আত্মাই আত্মাৰ দ্বাৰা দিব্য আত্মতত্ত্ব জানি মই ইয়াক ঘোষণা কৰিলোঁ।

Verse 38

ऋग्वेदस्थस्तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने यजुषि स्थितः । अपराह्णे तु सामस्थो ह्यथर्वस्थो निशागमे

পুৱাতে সি ঋগ্বেদ-ৰূপে অৱস্থিত; মধ্যাহ্নত যজুঃত স্থিত; অপৰাহ্নত সাম-ৰূপে; আৰু নিশাগমে অথৰ্ব-ৰূপে উপস্থিত।

Verse 39

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वा न भवेत्तु मृत्युर्नान्यः पंथा विद्यते वै जनानाम्

‘মই সেই মহান পুৰুষক জানো, সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, অন্ধকাৰৰ ওপাৰত। কেৱল তাক জানিলেই মৃত্যু নাথাকে; জনসাধাৰণৰ বাবে সঁচাকৈ আন কোনো পথ নাই।’

Verse 40

इतीरितस्ते तु महाप्रभावः सोमेशलिंगस्य कृतैकदेशः । वृतं न चाब्दैर्बहुभिः सहस्रैर्वक्तुं च केनापि मुखैर्न शक्यम्

এইদৰে তোমালোকক সোমেশ্বৰ লিঙ্গৰ মহাপ্ৰভাৱৰ কেৱল অলপ অংশহে কোৱা হ’ল। বহু হাজাৰ হাজাৰ বছৰতেও ইয়াক সম্পূৰ্ণকৈ ধৰি লোৱা নাযায়, আৰু কিমান মুখেৰে ক’লেও কোনোবাই ইয়াৰ পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে।

Verse 41

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रोऽपीदं पठेद्यदि । निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য বা শূদ্ৰ—যি কোনোবাই যদি এই (মাহাত্ম্য) পাঠ কৰে, তেন্তে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু সকলো ধৰ্মসম্মত কামনা লাভ কৰে।