Adhyaya 206

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ श्राद्धविधिं वक्ष्ये पार्वणस्य विधानतः । यथाक्रमं महादेवि शृणुष्वैकमनाः प्रिये

ঈশ্বৰে ক’লে: এতিয়া বিধি অনুসাৰে পাৰ্বণ শ্ৰাদ্ধৰ আচাৰ-বিধান মই ক’ম। হে মহাদেৱী প্ৰিয়ে, একাগ্ৰ মনে ক্ৰমে ক্ৰমে শুনা।

Verse 2

कृत्वापसव्यं पूर्वेद्युः पितृपूर्वं निमंत्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदथ

পূৰ্বদিনে অপসব্য কৰি, পিতৃসকলক আগত ৰাখি নিমন্ত্ৰণ কৰিব। ‘আপোনালোকেই আমাৰ পিতৃকাৰ্য সম্পন্ন কৰক, আৰু প্ৰসন্ন হওক।’

Verse 3

सवर्णान्प्रेषयेदाप्तान्द्विजानामुपमन्त्रणे

শ্ৰাদ্ধৰ নিমন্ত্ৰণত, দ্বিজসকলক মাতিবলৈ একে বৰ্ণৰ বিশ্বাসযোগ্য লোক পঠিয়াব লাগে।

Verse 4

अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियाद्यैर्निमन्त्रितैः । तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितौः

ক্ষত্ৰিয় আদি দ্বাৰা নিমন্ত্ৰিত হ’লে ব্ৰাহ্মণৰ অন্ন ভোজনযোগ্য নহয়। তদ্ৰূপ, নিমন্ত্ৰণ অনুচিতভাৱে হ’লে ব্ৰাহ্মণৰ অন্নো সীমাবদ্ধ (অভোজ্য) গণ্য হয়।

Verse 5

ब्राह्मणान्नं ददेच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददेत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

শূদ্ৰে ব্ৰাহ্মণৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অন্ন দিব পাৰে, আৰু ব্ৰাহ্মণে শূদ্ৰৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অন্ন দিব পাৰে; কিন্তু এই দুয়ো অন্ন ভোজনযোগ্য নহয়। যদি খাই পেলায়, তেন্তে চান্দ্ৰায়ণ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব লাগে।

Verse 6

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

উপনিক্ষেপ-ধৰ্মৰ অজুহাত লৈ যদি কোনো দ্বিজ শূদ্ৰৰ অন্ন ৰান্ধে, তেন্তে সেই অন্ন অভোজ্য হয়; আৰু সেই ব্ৰাহ্মণ সদাচাৰ-ধৰ্মৰ পৰা অধঃপতিত হয়।

Verse 7

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

শূদ্ৰৰ পৰা পোৱা অন্ন, শূদ্ৰৰ সৈতে ঘন সঙ্গ, শূদ্ৰৰ সৈতে একে আসনত বহা, আৰু শূদ্ৰৰ পৰা জ্ঞানক প্ৰমাণ মানি শিক্ষা লোৱা—এইবোৰে তপস্যা-পবিত্ৰতাত জ্বলন্তজনকো অধঃপতিত কৰিব পাৰে বুলি কোৱা হয়।

Verse 8

शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः । कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः

শূদ্ৰ-অন্নে দুষিত হোৱা ব্ৰাহ্মণসকল বিচলিত হয় আৰু ৰতি-লালসাত ব্যাকুল হয়; ক্ৰুদ্ধ হলেও তেওঁলোকে কি কৰিব পাৰিব—বিষহীন সাপৰ দৰে।

Verse 9

नग्नः स्यान्मलवद्वासा नग्नः कौपीनवस्त्रधृक् । द्विकच्छोऽनुत्तरीयश्च विकच्छोऽवस्त्र एव च

মলিন বস্ত্ৰ পিন্ধিলে ‘নগ্ন’ বোলা হয়; কেৱল কৌপীন (লেংটি) ধাৰণ কৰিলেও ‘নগ্ন’ গণ্য। তদ্ৰূপ দু-কচ্ছ বস্ত্ৰ পিন্ধি উত্তৰীয় নথকা, ঢিলা ভাৱে বস্ত্ৰ জড়োৱা, আৰু একেবাৰে বস্ত্ৰহীন—সকলোৱে ‘নগ্ন’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 10

नग्नः काषायवस्त्रः स्यान्नग्नश्चार्धपटः स्मृतः । अच्छिन्नाग्रं तु यद्वस्त्रं मृदा प्रक्षालितं तु यत्

কাষায় (গৈৰিক) ৰঙৰ বস্ত্ৰ পিন্ধিলেও এই বিধিত ‘নগ্ন’ গণ্য; আৰু অর্ধ-পট (আধা বস্ত্ৰ) ধাৰণ কৰাও ‘নগ্ন’ বুলি স্মৃত। কিন্তু যি বস্ত্ৰৰ আগভাগ ছিঙা নহয়, আৰু যি মাটিৰে ধুই শুচি কৰা, সেয়া গ্ৰহণযোগ্য।

Verse 11

अहतं धातुरक्तं वा तत्पवित्रमिति स्थितम् । अग्रतो वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः

অপিন্ধা বস্ত্ৰ বা ধাতুৰ ৰঙেৰে ৰঞ্জিত বস্ত্ৰকো পৱিত্ৰ বুলি ধৰা হয়। তথাপি মূৰ্খজন আগত ওচৰত বহে, আৰু গুণৱানজন দূৰত থাকে।

Verse 12

गुणान्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः । यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते । दूरस्थं पूजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत्

গুণৱানক দান-সন্মান দিয়া উচিত; মূৰ্খক এৰি যোৱাত দোষ নাই। কিন্তু ওচৰত থকা ব্ৰাহ্মণক—পতিত ব্যতীত—অতিক্ৰম কৰি, দূৰত থকা গুণাঢ্যক পূজা কৰা মূঢ় নৰকলৈ যায়।

Verse 13

वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडन्त्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

যেতিয়া বেদবিদ্যা, ব্ৰত আৰু স্নানে শুদ্ধ শ্ৰোত্ৰিয় গৃহলৈ আহে, তেতিয়া সকলো ঔষধি আনন্দে নাচে, যেন ক’ব—“আমি পৰম গতি লাভ কৰিম।”

Verse 15

संध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दंतधावने । पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने योगे चैव विशेषतः । एतेषु मौनमातिष्ठन्स्वर्गं प्राप्नोति मानवः

উভয় সন্ধ্যাৰ জপত, ভোজনত, দাঁত ধোৱাত, পিতৃকাৰ্য আৰু দেৱপূজাত, আৰু মূত্ৰ-পুৰীষ সময়ত; গুৰুসন্নিধিত, দানত, আৰু বিশেষকৈ যোগত—এই সকলো অৱস্থাত মৌন ধৰি থাকিলে মানুহে স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 16

यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मंत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्

যদি কোনোভাবে জপ আদি আচাৰত বাক্-সংযম ভাঙে, তেন্তে বৈষ্ণৱ মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিব, নতুবা অব্যয় বিষ্ণুক স্মৰণ কৰিব।

Verse 17

दाने स्नाने जपे होमे भोजने देवतार्चने । देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा

দান, স্নান, জপ, হোম, ভোজন আৰু দেবতাৰ অৰ্চনত—দেৱতাসকলৰ বাবে দৰ্ভা কুশা সোজাকৈ থ’ব লাগে; পিতৃসকলৰ বাবে তাক দ্বিগুণকৈ সজাব লাগে।

Verse 18

उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । अग्निना भस्मना वापि यवेनाप्युदकेन वा । द्वारसंक्रमणेनापि पंक्तिदोषो न विद्यते

দেৱকাৰ্যত উত্তৰমুখে আৰু পিতৃকাৰ্যত দক্ষিণমুখে থাকিব লাগে। অগ্নি, ভস্ম, যৱ, জল বা কেৱল দুৱাৰ পাৰ হৈ শুদ্ধি কৰিলেও পংক্তিদোষ নাথাকে।

Verse 19

इष्टश्राद्धे क्रतुर्दक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये चाध्वविरोचनौ

ইষ্ট-শ্ৰাদ্ধত ক্ৰতু আৰু দক্ষক অধিষ্ঠাতা ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়; বৃদ্ধিশ্ৰাদ্ধত সত্যৱসুক স্মৰণ কৰা হয়। নৈমিত্তিক শ্ৰাদ্ধত কাল আৰু কামক আহ্বান কৰা হয়; আৰু কাম্য শ্ৰাদ্ধত অধ্ব আৰু বিরোচনক আহ্বান কৰা হয়।

Verse 20

पुरूरवा आर्द्रवश्च पार्वणे समुदाहृतौ । पुष्टिं प्रजां च न्यग्रोधे बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्

পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধত পুৰূৰৱা আৰু আৰ্দ্ৰৱক আহ্বান কৰা বুলি কোৱা হৈছে। আৰু ন্যগ্ৰোধ (বট)ক পাত্ৰ-মাধ্যম কৰি বিধি সম্পন্ন কৰিলে পুষ্টি আৰু প্ৰজা, লগতে বুদ্ধি, প্ৰজ্ঞা, ধৃতি আৰু স্মৃতি লাভ হয়।

Verse 21

रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मीर्यं पात्रमुच्यते । सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहृतम्

কাশ্মীৰ্য কাঠৰ পাত্ৰক ৰাক্ষসঘ্ন আৰু যশবৰ্ধক বুলি কোৱা হয়। আৰু মধূক কাঠৰ পাত্ৰে লোকত উত্তম সৌভাগ্য প্ৰদান কৰে বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 22

फाल्गुनपात्रे तु कुर्वाणः सर्वकामानवाप्नुयात् । परां द्युतिमथार्के तु प्राकाश्यं च विशेषतः

ফাল্গুন-পাত্ৰে এই বিধি সম্পাদন কৰিলে সাধকে সকলো কামনা সিদ্ধি লাভ কৰে। আৰু অৰ্ক-পাত্ৰে কৰিলে পৰম তেজ আৰু বিশেষকৈ উজ্জ্বল প্ৰকাশ লাভ হয়।

Verse 23

बिल्वे लक्ष्मीं तपो मेधां नित्यमायुष्यमेव च । क्षेत्रारामतडागेषु सर्वपात्रेषु चैव हि

বিল্ব-পাত্ৰে লক্ষ্মী (সমৃদ্ধি), তপস্যাৰ পুণ্য, তীক্ষ্ণ মেধা আৰু নিত্য আয়ুস লাভ হয়। সঁচাকৈ ক্ষেত্ৰ, উদ্যান আৰু তডাগত—তাত থকা সকলো পাত্ৰতেও—এই ফল প্ৰযোজ্য।

Verse 24

वर्षत्यजस्रं पर्जन्ये वेणुपात्रेषु कुर्वतः । एतेषां लभ्यते पुण्यं सुवर्णै रजतैस्तथा

যেতিয়া পর্জন্যদেৱে অবিৰত বৰষুণ বৰষায়, তেতিয়া যি বেণু (বাঁহ) পাত্ৰে বিধি সম্পাদন কৰে, তাৰ পুণ্য সোণ আৰু ৰূপাৰ দানৰ সমতুল্য হয়।

Verse 25

पलाशफलन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकंकताः । औदुम्बरस्तथा बिल्वं चंदनं यज्ञियाश्च ये

পলাশ, ফল-কাঠ, ন্যগ্ৰোধ, প্লক্ষ, অশ্বত্থ, বিকঙ্কত, ঔদুম্বৰ, বিল্ব, চন্দন আৰু যি কাঠসমূহ যজ্ঞোপযোগী—এই সকলোকে আচার-অনুষ্ঠানত ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰশংসা কৰা হৈছে।

Verse 26

सरलो देवदारुश्च शालाश्च खदिरास्तथा । समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

সৰল, দেৱদাৰু, শালা আৰু খদিৰ—এই বৃক্ষসমূহ বিশেষকৈ সমিধ (যজ্ঞৰ ইন্ধন-কাঠ)ৰ বাবে প্ৰশস্ত বুলি কোৱা হয়।

Verse 27

श्लेष्मातको नक्तमाल्यः कपित्थः शाल्मली तथा । निंबो बिभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः

শ্লেষ্মাতক, নক্তমাল্য, কপিত্থ, শাল্মলী, নিম্ব আৰু বিভীতক—এইবোৰ শ্ৰাদ্ধ-কর্মত ব্যৱহাৰৰ বাবে নিন্দিত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 28

अनिष्टशब्दां संकीर्णा रूक्षां जन्तुमतीमपि । प्रतिगंधां तु तां भूमिं श्राद्धकर्मणि गर्हयेत्

শ্ৰাদ্ধ-কর্মত অশুভ শব্দে ভৰা, ভিৰ-ভাৰ আৰু অশান্ত, শুকান-ৰূক্ষ, জন্তু-জীৱে ভৰা, বা দুৰ্গন্ধযুক্ত বিপৰীত গন্ধে দুষিত ভূমি ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 29

त्रैशंकवं त्यजेद्देशंसर्वद्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च केवलम्

ট্ৰৈশংকৱ নামে দেশ—যি বাৰো যোজন বিস্তৃত—সেই অঞ্চল সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰিব লাগে; উত্তৰে মহানদী আৰু দক্ষিণে কেৱল দক্ষিণ দিশে সীমাবদ্ধ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 30

देशस्त्रैशं कवोनाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि । कारस्काराः कलिंगाश्च सिंधोरुत्तरमेव च । प्रणष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

ট্ৰৈশংকৱ নামে দেশ শ্ৰাদ্ধ-কর্মত বর্জনীয়। তদুপৰি কাৰস্কাৰ, কলিঙ্গ আৰু সিন্ধুৰ উত্তৰৰ অঞ্চল; আৰু যি দেশত আশ্ৰম-ধর্মৰ নিয়ম লুপ্ত হৈছে—সেই সকলো দেশ যত্নেৰে পৰিহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 31

ब्राह्मणं तु कृतं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

কৃত-যুগক ‘ব্ৰাহ্মণীয়’ স্বভাৱৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; ত্ৰেতা ‘ক্ষত্ৰিয়’ বুলি স্মৰণীয়; দ্বাপৰ ‘বৈশ্য’ বুলি কোৱা হয়; আৰু কলি-যুগ ‘শূদ্ৰ’ বুলি স্মৃত—অর্থাৎ প্ৰতিটো যুগৰ প্ৰধান প্রবৃত্তিৰ অৰ্থে।

Verse 32

कृते तु पितरः पूज्यास्त्रेतायां च सुरास्तथा । मुनयो द्वापरे नित्यं पाखंडाश्च कलौ युगे

কৃতযুগত পিতৃসকল পূজ্য; ত্ৰেতাযুগত দেৱতাসকলো তেনে; দ্বাপৰত মুনিসকল সদায়; কিন্তু কলিযুগত পাখণ্ড আৰু কপট পথ প্ৰবল হয়।

Verse 33

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलंघयेत्

বিচক্ষণ জনে শুক্লপক্ষৰ পূৰ্বাহ্ণত শ্ৰাদ্ধ কৰিব; কিন্তু কৃষ্ণপক্ষত অপৰাহ্ণত কৰিব—ৰোহিণীৰ বিধি/কাল অতিক্ৰম নকৰিব।

Verse 35

रत्निमात्रप्रमाणं च पितृतीर्थं तु संस्कृतम् । उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमाः । तथा श्यामाकनीवारा दूर्वाश्च समुदाहृताः । स्व कीर्तिमतां श्रेष्ठो बहुकेशः प्रजापतिः

ৰত্নি (হাতৰ ফাঁক) পৰিমাণে পিতৃতীৰ্থ সুসংস্কৃত কৰি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। মূলৰ ওচৰত কটা কুশা প্ৰস্তাৰ-বিছনাৰ বাবে সৰ্বোত্তম বুলি কোৱা হৈছে; তদুপৰি শ্যামাক, নীৱাৰ আৰু দূৰ্বা ঘাঁহো প্ৰশংসিত। খ্যাতসকলৰ মাজত প্ৰজাপতি ‘বহুকেশ’ক শ্ৰেষ্ঠ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।

Verse 36

तस्य केशा निपतिता भूमौ काशत्वमागताः । तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः

তাঁৰ কেশ ভূমিত পতিত হৈ কাশা ঘাঁহলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। সেয়েহে কাশা সদায় পবিত্ৰ আৰু শ্ৰাদ্ধকর্মত সন্মানে পূজিত।

Verse 37

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता । उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेशयेत्

ভূতি তথা কল্যাণ কামনা কৰা জনে তাত পিণ্ড-নিৰ্বপণ কৰিব লাগে। আৰু শ্ৰদ্ধাৰে দ্বিজসকলক উষ্ণ, সদ্যপক্ব অন্ন নিবেদন কৰিব।

Verse 39

अन्यत्र फलपुष्पेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः । हस्ते दत्त्वा तु वै स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च । आयसेन च पात्रेण तद्वै रक्षांसि भुञ्जते । द्विजपात्रेषु दत्त्वान्नं तूष्णीं संकल्पमाचरेत्

ফল, ফুল আৰু পানীয়ৰ বাহিৰে, পণ্ডিত লোকে স্নেহবশতঃ লৱণ আৰু ব্যঞ্জন সোজাকৈ হাতে নেদিব। লোহাৰ পাত্ৰত দিয়া অন্ন ৰাক্ষসে ভোগ কৰে। দ্বিজৰ পাত্ৰত অন্ন থৈ তাৰ পাছত নীৰৱে সংকল্প কৰিব।

Verse 40

दर्व्यादिस्थेन नो तेषां संबन्धो दृश्यते यतः । यश्च शूकरवद्भुंक्ते यश्च पाणितले द्विजः । न तदश्नंति पितरो यः सवाचं समश्नुते

কাৰণ দৰৱী আদি উপকৰণ ধৰি খালে কৰ্মৰ সৈতে যথাযথ সংযোগ দেখা নাযায়। আৰু যি শূকৰৰ দৰে খায়, বা যি দ্বিজ হাতৰ তালুত খায়—আৰু যি কথা কৈ খায়—তেনে অন্ন পিতৃসকলে গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 41

द्विहायनस्य वत्सस्य विशंत्यास्यं यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणेन पिण्डान्व्यासेन भाषितम्

যেনেকৈ দুবছৰীয়া বাছুৰৰ মুখত আহাৰ সুখে প্ৰৱেশ কৰে, তেনেকৈ প্ৰমাণ অনুসাৰে পিণ্ডসমূহ সাজিব লাগে—এইদৰে ব্যাসে উপদেশ দিছে।

Verse 42

न स्त्री प्रचालयेत्तानि ज्ञानहीनो न चाव्रतः । स्वयं पुत्रोऽथवा यस्य वाञ्छेदभ्युदयं परम्

সেই (পিণ্ড/শ্ৰাদ্ধ-অৰ্ঘ্য) নাৰীয়ে নাচলাব; ন বিধি-জ্ঞানহীন লোকে, ন অব্ৰত লোকে। পুত্ৰ নিজে, অথবা যি পৰম কল্যাণ কামনা কৰে, সঠিকভাৱে এই কৰ্ম কৰিব।

Verse 43

भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिं कुर्वन्ति ये द्विजाः । तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः

যেতিয়া পাত্ৰসমূহ এতিয়াও থিয় হৈ থাকে আৰু দ্বিজসকলে আগতে ‘স্বস্তি’ বুলি আশীৰ্বাদ কৰে, তেতিয়া সেই অন্ন অসুৰে ভোগ কৰে আৰু পিতৃসকল নিৰাশ হৈ গুচি যায়।

Verse 44

अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकं वै जुहुयादग्नावेषा तु त्रिविधा गतिः

এটা পিণ্ড পানীত ভাসাই দিব; এটা পত্নীক নিবেদন কৰিব; আৰু এটা অগ্নিত হোম কৰিব—এইয়াই ত্ৰিবিধ গতি/বিধি।

Verse 45

छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वृचम् । पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्युं शान्तिकर्मण्यथर्वणम्

শ্ৰাদ্ধত ছান্দোগক ভোজন কৰাব; বৈশ্বদেৱ কৰ্মত বহ্বৃচক। পুষ্টিকৰ্মত অধ্বৰ্যুক, আৰু শান্তিকৰ্মত অথৰ্বণ পুৰোহিতক ভোজন কৰাব।

Verse 46

द्वौ देवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखौ च निवेशयेत् । पित्र्ये ह्युदङ्मुखान्कुर्याद्बह्वृचाध्वर्युसामगान्

দেৱকাৰ্যৰ বাবে দুজন অথৰ্বণ ব্ৰাহ্মণক পূৰ্বমুখে বহুৱাব। কিন্তু পিতৃকাৰ্যত বহ্বৃচ, অধ্বৰ্যু আৰু সামগ পুৰোহিতসকলক উত্তৰমুখে বহুৱাব।

Verse 47

जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका । जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्

মল্লিকা আৰু শ্বেত ইউথিকাসহ জুঁইফুলৰ সকলো জাত দান কৰিব। জলত জন্মা সকলো কুসুমো, আৰু চম্পকৰ পুষ্পো অৰ্পণ কৰিব।

Verse 48

मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रपुसं तथा

মধূক, ৰামঠ, কৰ্পূৰ, মৰিচ, গুড়—শ্ৰাদ্ধকর্মত এইবোৰ প্ৰশংসিত; তদুপৰি সैंধৱ লৱণ আৰু ত্ৰপুসো।

Verse 49

ब्राह्मणः कम्बलो गावः सूर्योग्निरतिथिश्च वै । तिला दर्भाश्च कालश्च नवैते कुतपाः स्मृताः

ব্ৰাহ্মণ, কম্বল, গাই, সূৰ্য, অগ্নি আৰু অতিথি; তিল, দৰ্ভা-ঘাঁহ আৰু কাল—এই নৱটাক ‘কুতপ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 50

आपद्यनग्नौ तीर्थे च चंद्रसूर्यग्रहे तथा । नाचरेत्संग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते

আপদত, অগ্নিকাণ্ডত, তীৰ্থত, চন্দ্ৰ বা সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত, সঞ্চয়-সঙ্গ্ৰহৰ সময়ত, আৰু সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ পাছত—নিয়ত আচাৰ-কৰ্ম নকৰিব লাগে।

Verse 51

संशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला । दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति

ৰজস্বলা নাৰী স্নান কৰি চতুৰ্থ দিনত শুদ্ধ বুলি গণ্য হয়; কিন্তু দেৱকাৰ্য আৰু পিতৃকাৰ্যৰ বাবে পঞ্চম দিনত শুদ্ধ হৈ যোগ্য হয়।

Verse 52

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला

দ্ৰব্যৰ অভাৱত, দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) নাথাকিলে, প্ৰবাসত, বা পুত্ৰজন্মৰ সময়ত—যদি পত্নী ৰজস্বলা হয়, তেন্তে ‘আম-শ্ৰাদ্ধ’ (সৰল/অসম্পূৰ্ণ শ্ৰাদ্ধ) কৰিব লাগে।

Verse 53

सर्पविप्रहतानां च दंष्ट्रिशृंगिसरीसृपैः । आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्

যিসকলক সাপে দংশন কৰি আঘাত কৰিছে বা দঁত/শিং থকা সৰীসৃপে হত্যা কৰিছে, আৰু যিসকলে নিজৰ জীৱন নিজে ত্যাগ কৰিছে—তেওঁলোকৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ কৰাব নালাগে।

Verse 54

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्

চণ্ডালৰ পৰা, পানীৰ পৰা, সাপৰ পৰা, ব্ৰাহ্মণৰ পৰা, বিজুলীৰ পৰাও, আৰু দংশনকাৰী জীৱ-জন্তু তথা পশুৰ পৰা যি মৃত্যু আহে—সেই মৃত্যু পাপকর্মীৰ ভাগ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 55

सर्वैरनुमतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव च यत्कृतम् । द्रव्येण च विभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्

সকলোৰে অনুমতি লৈ যি কাম জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাই কৰে, সেয়া সকলোৰে কৰ্ম বুলি গণ্য হয়—বিশেষকৈ যেতিয়া ব্যয়-ধন ভাগ কৰি যথাযথভাৱে দিয়া হয়।

Verse 56

अमावास्यां पितृश्राद्धे मंथनं यस्तु कारयेत् । तत्तक्रं मदिरातुल्यं घृतं गोमांसवत्स्मृतम्

অমাৱস্যাৰ দিনা পিতৃ-শ্ৰাদ্ধত যদি কোনোবাই দধি/দুধ মথন কৰায়, তেন্তে সেই তক্ৰ মদিৰাৰ তুল্য গণ্য হয়, আৰু ঘৃত গোমাংস সদৃশ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে (অর্থাৎ অনুচিত)।

Verse 57

भुंजंति क्रमशः पूर्वे तथा पिंडाशिषो ऽपि च । निमंत्रितो द्विजः श्राद्धे न शयीत स्त्रिया सह

আগৰ জ্যেষ্ঠসকলে ক্ৰম অনুসাৰে ভোজন কৰে, আৰু পিণ্ড-অৰ্পণসংশ্লিষ্ট আশীৰ্বাদো তেনেদৰে লাভ হয়। শ্ৰাদ্ধত নিমন্ত্ৰিত দ্বিজে সেই অনুষ্ঠানকালত স্ত্ৰীৰ সৈতে সহশয়ন নকৰিব।

Verse 58

श्रादभुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः

শ্ৰাদ্ধ-ভোজন কৰা জনে পুৱা উঠি দাঁত ধোৱন কৰিব। কিন্তু শ্ৰাদ্ধকাৰ্য কৰোঁতা বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে সেই অনুষ্ঠানকালত দাঁত ধোৱন নকৰিব।

Verse 59

वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा

মাতৃ-পিতৃৰ মৃত্যুতিথিত বছৰে বছৰে যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, সেয়া মলমাসত কৰা উচিত নহয়—ব্যাসদেৱৰ বচন অনুসাৰে।

Verse 60

गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके । आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते

গৰ্ভপাতে সম্পৰ্কিত ক্ৰিয়া, বাৰ্ধুষিক আচাৰ, প্ৰেতক্ৰিয়া, ভৃত্যৰ মৃত্যুশ্ৰাদ্ধ, মাসানুমাসিক শ্ৰাদ্ধ আৰু আৱ্দিক শ্ৰাদ্ধ—এই সকলোত অধিমাসক কৰ্মকাল হিচাপে বিধান কৰা নহয়।

Verse 61

विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते

বিবাহ আদি সংস্কাৰত সৌৰ গণনা স্মৃত; যজ্ঞ আদি কৰ্মত সাৱন (দিন-গণনা) স্মৃত। কিন্তু পিতৃৰ আৱ্দিক কাৰ্যত চান্দ্ৰ মাসকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়।

Verse 62

यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः । तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि

যি ৰাশিত সূৰ্য গ’লে দ্বিজৰ বিপদ ঘটে, তেন্তে মৃত্যুদিবসে পিতৃকাৰ্য সেই একে ৰাশিতেই কৰ্তব্য।

Verse 63

वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा । मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत्

বষট্কাৰ উচ্চাৰণ, হোম, পৰ্ব-আচাৰ আৰু আগ্ৰায়ণ—এইবোৰ মলমাসতো কৰ্তব্য; কিন্তু কামনাপূৰণৰ বাবে কৰা ইষ্টি-যজ্ঞ পৰিত্যাজ্য।

Verse 64

अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

পৱিত্ৰ অগ্নিৰ অধ্যয়ন আৰু পালন, প্ৰতিষ্ঠা-সংস্কাৰ, যজ্ঞ, দান আৰু ব্ৰত; লগতে বৈদিক ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত, বৃষোৎসৰ্গ (বৃষ দান), চূড়াকৰণ (মুণ্ডন) আৰু মেখলা-ধাৰণ—এই সকলোকে বিধি আৰু কাল অনুসাৰে বিচাৰ্য কৰ্ম বুলি ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।

Verse 65

मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थे स्नानं गज च्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च

মলমাসত মাঙ্গল্য-কর্ম আৰু অভিষেক পৰিহাৰ কৰিব লাগে। তথাপি সংযমী হৈ সেই ‘মলিম্লুচ’ মাহতো নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্তব্য পালন কৰিব লাগে। তীৰ্থস্নান, গজ-ছায়া দান আৰু প্ৰেতশ্ৰাদ্ধো প্ৰশংসিত।

Verse 66

रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बंधुगोत्रिणः । राजवार्तादि संक्रंदो रक्षःश्राद्धस्य लक्षणम्

য’ত ভোজনকাৰীসকল—আত্মীয় আৰু একে গোত্ৰৰ—খাদ্যৰ ৰস-স্বাদৰ প্ৰশংসা কৰে, আৰু য’ত ৰজাৰ কথা, গুজৱ আদি লৈ কোলাহল উঠে—সেয়াই ৰক্ষঃ-শ্ৰাদ্ধৰ লক্ষণ, অৰ্থাৎ আচাৰভ্ৰষ্ট শ্ৰাদ্ধ।

Verse 67

श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु भुंक्ते च विह्वलः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

যি ব্যক্তি শ্ৰাদ্ধ কৰি পুনৰ লোভে বিভ্ৰান্ত হৈ আনৰ শ্ৰাদ্ধত ভোজন কৰে, তাৰ পিতৃলোক পতিত হয়; কিয়নো তাৰ পিণ্ড আৰু জল-অৰ্পণ ক্ৰিয়া লুপ্ত আৰু নিষ্ফল যেন হয়।

Verse 68

तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । क्लृप्तरोमनखेभ्यश्च दद्याद्गत्वापरेऽहनि

তেল-মৰ্দন আৰু উবটন, স্নান আৰু দন্তধাৱন; লগতে কটা চুলি আৰু নখ—এই সকলোকে পৰৱৰ্তী দিনত প্ৰৱেশ কৰি তেতিয়াহে বিধিমতে ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 69

निमन्त्रिता यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमाः । कथंचिदप्यतिक्रामेत्पापः शूकरतां व्रजेत्

হব্য বা কব্য কৰ্মত বিধিমতে নিমন্ত্ৰিত হ’লে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলে কোনো প্ৰকাৰেই সময় উলংঘন নকৰিব; যি পাপী তেনে কৰে, সি শূকৰ-যোনিত পতিত হয়।

Verse 70

दैवे च पितृ श्राद्धे चाप्याशौचं जायते यदा । आशौचान्तेऽथवा तत्र तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते

দৈৱ-কৰ্মত বা পিতৃ-শ্ৰাদ্ধত যদি আশৌচ (আচাৰগত অশুচিতা) উদ্ভৱ হয়, তেন্তে আশৌচ শেষ হ’লে অথবা তাতেই বিধিমতে সেই পিতৃসকললৈ শ্ৰাদ্ধ প্ৰদান কৰিব লাগে।

Verse 71

अथ श्राद्धावसाने तु आशिषस्तत्र दापयेत् । दीर्घा नागास्तथा नद्यो विष्णोस्त्रीणि पदानि च । एवमेषां प्रमाणेन दीर्घमायुरवाप्नुयाम्

তাৰপিছত শ্ৰাদ্ধ সমাপ্ত হ’লে তাত আশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰাব: “মহান নাগসকলৰ দৰে, নদীসমূহৰ দৰে, আৰু বিষ্ণুৰ ত্ৰিপদৰ দৰে মোৰ আয়ু দীঘল হওক।” এই শুভ প্ৰমাণে মই দীঘল আয়ু লাভ কৰোঁ।

Verse 72

अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः

জলৰ মাজতে দেৱতাসকল অৱস্থিত; সকলো বস্তু জলতেই প্ৰতিষ্ঠিত। ব্ৰাহ্মণৰ হাতত ন্যস্ত হ’লে সেই জল আমাৰ বাবে শিৱ—মঙ্গলময় আৰু কল্যাণকাৰী—হওক।

Verse 73

लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसतु वासे मे सौमनस्यं ददातु मे

লক্ষ্মী ফুলত বাস কৰে, লক্ষ্মী পদ্মত বাস কৰে। লক্ষ্মী মোৰ গৃহত বাস কৰক, আৰু মোক সৌমনস্য—চিত্তৰ প্ৰসন্নতা আৰু শান্তি—দান কৰক।

Verse 74

अक्षतं चाऽस्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम

মোৰ পুণ্য অক্ষত থাকক; মোৰ বাবে শান্তি, পুষ্টি আৰু ধৈৰ্য স্থিৰ হওক। এই জগতত যি যি কল্যাণকৰ, সেয়া সদায় মোৰ হওক।

Verse 75

दक्षिणायां तु सर्वत्र बहुदेयं तथास्तु नः । एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्

দক্ষিণাৰ বিষয়ে সকলো ঠাইতে উদাৰভাৱে দান কৰা উচিত—আমাৰ বাবেও তেনেই হওক। ঋত্বিকসকলে ‘এৱমস্তু’ বুলি ক’ব, আৰু দাতাই নত মূৰ্ধ্নাৰে সেই অনুমোদন গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 76

पिंडमग्नौ सदा देयाद्भोगार्थी सततं नरः । प्रजार्थं पत्न्यै वै दद्यान्मध्यमं मंत्रपूर्वकम्

ভোগ কামনা কৰা নৰে সদায় অগ্নিত পিণ্ড অৰ্পণ কৰিব। প্ৰজাৰ্থে মধ্যম পিণ্ড মন্ত্ৰসহ পত্নীক দান কৰিব।

Verse 77

उत्तमां द्युतिमविच्छन्गोषु नित्यं प्रदापयेत् । आज्ञामिच्छेद्यशः कीर्तिमप्सु नित्यं प्रवेशयेत्

উত্তম দীপ্তি কামনা কৰা জনে গোৱালৈ নিত্য অৰ্পণ কৰিব। আজ্ঞাশক্তি, যশ আৰু কীৰ্তি কামনা কৰা জনে নিত্য জলত অৰ্পণ কৰিব।

Verse 78

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रदापयेत् । कुमारलोकमन्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रदापयेत्

দীৰ্ঘায়ু প্ৰাৰ্থনা কৰি কাকসকলক অৰ্পণ কৰিব। ‘কুমাৰলোক’ লাভ কামনা কৰি কুকুৰাসকলক অৰ্পণ কৰিব।

Verse 79

आकाशे प्रक्षिपेद्वापि स्थितो वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिक्तथा

আকাশলৈও অৰ্ঘ্য নিক্ষেপ কৰিব পাৰে, অথবা দক্ষিণমুখে থিয় হৈ অৰ্পণ কৰিব পাৰে। পিতৃসকলৰ স্থান আকাশ, আৰু দক্ষিণ দিশো তেওঁলোকৰ দিশ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 80

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शनात्

ৰাতিৰ সময়ত শ্ৰাদ্ধ বর্জনীয়, কেৱল ৰাহুৰ দর্শন (গ্ৰহণ) হ’লে ব্যতিক্ৰম। ৰাহু দেখা দিলে তৎক্ষণাৎ বিধি সম্পন্ন কৰিব লাগে—সৰ্বস্ব দিয়েও—কাৰণ সেই দর্শনে তৎপর ধৰ্মক্ৰিয়া দাবী কৰে।

Verse 81

उपरागे न कुर्याद्यः पंके गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तु तरेत्पापं सा च नौरिव सागरे

উপৰাগ (গ্ৰহণ) সময়ত যিয়ে বিধি নকৰে, সি কাদাত গাইৰ দৰে ডুবি যায়। কিন্তু যিয়ে কৰে, সি পাপ অতিক্ৰম কৰে, যেন নাও সাগৰ পাৰ কৰায়।

Verse 82

कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः । महायवा व्रीहियवास्तथैव च मसूरिकाः

শ্ৰাদ্ধ অৰ্ঘ্যৰ বাবে ক’লা মাষ (উৰদ) আৰু তিল শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; তদুপৰি যৱ আৰু শস্য—মহাযৱ, ব্ৰীহিযৱ (চাউল-যৱ) আৰু মসুৰ—উপযুক্ত আহাৰ বুলি প্ৰশংসিত।

Verse 83

कृष्णाः श्वेताश्च वा ग्राह्याः श्राद्धकर्मणि सर्वदा । बिल्वामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम्

শ্ৰাদ্ধকর্মত ক’লা বা বগা—দুয়ো ধৰণৰ বস্তু সদায় গ্ৰহণযোগ্য। লগতে বিল্ব, আমলকী, মৃদ্বীকা (আঙুৰ), পনস (কঁঠাল), আম আৰু দাড়িম (ডালিম) আদি ফলও অনুমোদিত অৰ্ঘ্য।

Verse 84

भव्यं पारापतं चैव खर्जूरं करमर्द्दकम् । सकोरका बदर्यश्च तालकंदं तथा बिसम्

ভব্য আৰু পাৰাপতও গ্ৰহণযোগ্য; খেজুৰ আৰু কৰমৰ্দ্দকো। তদুপৰি সকোৰকা, বদৰী (বৰ), তাল-কন্দ আৰু পদ্মদণ্ডো অনুমোদিত।

Verse 85

तमालासनकंदं च मावेल्लं शतकंदली । कालेयं कालशाकं च मुद्गान्नं च सुवर्चलम्

তমালাসন-কন্দ, মাৱেল্ল আৰু শত-কন্দলী গ্ৰহণযোগ্য; তদুপৰি কালেয়, ক’লা শাক, মুদ্গ (মুগ) অন্ন আৰু সুবৰ্চলাো বিধিৰ বাবে অনুমোদিত।

Verse 86

मांसं क्षीरं दधि शाकं व्योषं वेत्रांकुरस्तथा । कट्फलं वज्रकं द्राक्षां लकुचं मोचमेव च

মাংস, ক্ষীৰ, দধি, শাক আৰু ত্ৰিব্যোষ (তিন তীক্ষ্ণ মসলা) গ্ৰহণযোগ্য; তদুপৰি বাঁহৰ অংকুৰ, কট্ফল, বজ্ৰক, দ্ৰাক্ষা, লকুচ আৰু মোচ (কলা)ও উপযুক্ত নৈবেদ্য।

Verse 87

प्रियामलकदुर्ग्रीवं तिंडुकं मधुसाह्वयम् । वैकंकतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम्

প্ৰিয়ামলক, দুৰ্গ্ৰীৱ, তিণ্ডুক আৰু ‘মধুসাহ্বয়’ নামৰ ফল গ্ৰহণযোগ্য; তদুপৰি বৈকঙ্কত, নাৰিকেল, শৃঙ্গাটক (সিংহাড়া) আৰু পৰূষকো নিবেদনযোগ্য।

Verse 88

पिप्पलीमरिचं चैव पटोली बृहतीफलम् । आरामस्य तु सीमाऽन्तः संभवं सर्वमेव तु

পিপ্পলী আৰু মৰিচো গ্ৰহণযোগ্য, লগতে পটোলী আৰু বৃহতীফল। নিশ্চয়েই উদ্যানৰ সীমাৰ ভিতৰত যি-কিছু উৎপন্ন হয়, সেয়া সকলোও উপযুক্ত বুলি গণ্য।

Verse 89

एवमादीनि चान्यानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि । मसूराः शतपुष्प्याश्च कुसुमं श्रीनिकेतनम्

এইদৰে শ্ৰাদ্ধ-কর্মত এইবোৰ আৰু আন আন ফুলো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি—মসূৰা, শতপুষ্পী, আৰু ‘শ্ৰী-নিকেতন’ নামেৰে খ্যাত কুসুম।

Verse 90

वर्या स्वातियवा नित्यं तथा वृषयवासकौ । वंशा करीरा सुरसा मार्जिता भूतृणानि च

শ্ৰাদ্ধ-কর্মৰ বাবে নিত্য উপযোগী শাক-পাতত বৰ্যা, স্বাতিযৱা, আৰু বৃষযৱাসক; তদুপৰি বংশা (বাঁহৰ কুঁহি), কৰীৰ, সুৰসা, মাৰ্জিতা আৰু ভূতৃণ ঘাঁহো।

Verse 91

वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं पिण्डमूलकम् । मोगरं चात्र वैदेहं दीर्घमूलकमेव च

এতিয়া মই শ্ৰাদ্ধ-কর্মত সদায় বর্জনীয় বস্তুসমূহ ক’ম: লশুন, গৃঞ্জন, পিয়াঁজ, পিণ্ডমূলক, আৰু মোগৰ; তদুপৰি বৈদেহ আৰু দীৰ্ঘমূলকো।

Verse 92

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते

দিনৰ অষ্টম ভাগ পালে আৰু সূৰ্য মন্দ হ’লে, তেতিয়া কৰা শ্ৰাদ্ধ ‘আসুৰ’ স্বভাৱৰ হয় আৰু পিতৃলোকলৈ নোপহঁচে।

Verse 93

चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । वृथा श्राद्धमवाप्नोति दाता च नरकं व्रजेत्

চতুৰ্থ প্ৰহৰ উপস্থিত হ’লে যি মানুহে শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি বৃথা শ্ৰাদ্ধহে লাভ কৰে; আৰু দাতা নিয়ম-অবহেলাত নৰকলৈও যাব পাৰে।

Verse 94

लेखाप्रभृत्यथादित्ये मुहूर्तास्त्रय एव च । प्रातस्तस्योत्तरं कालं भगमाहुर्विपश्चितः

সূৰ্যৰ গণনাত ‘লেখা’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মুঠ তিনিটা মুহূৰ্ত থাকে; সেই প্ৰাতঃকালৰ পাছৰ সময়খিনিক জ্ঞানীসকলে ‘ভগ’ নামৰ কাল-বিভাগ বুলি কয়।

Verse 95

संगवस्त्रिमुहूर्तोऽयं मध्याह्नस्तु समन्ततः । ततश्च त्रिमुहूर्ताश्च अपराह्णो विधीयते

সঙ্গৱ নামৰ কালে তিনিটা মুহূৰ্ত থাকে। মধ্যাহ্ন সকলোফালে পূৰ্ণৰূপে বিস্তৃত; তাৰ পাছত পুনৰ তিনিটা মুহূৰ্তক অপৰাহ্ণ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

Verse 96

पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाह्न इति स्मृतः

দিনৰ পঞ্চম অংশটোক ‘সায়াহ্ন’ (সন্ধ্যা) বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 97

तथा च श्रुतिः । यदैवादित्योऽथ वसन्तो यदा संगविकोऽथ ग्रीष्मो यदा वा माध्यंदिनोऽथ वर्षा यदपराह्णोऽथ शरत् । घदेवास्तमेत्यथ हेमन्त इति

শ্ৰুতি এইদৰে কয়: যেতিয়া সূৰ্য উদয় হয় তেতিয়া বসন্ত; যেতিয়া সঙ্গৱ-কাল তেতিয়া গ্ৰীষ্ম; যেতিয়া মধ্যাহ্ন তেতিয়া বৰ্ষা; যেতিয়া অপৰাহ্ণ তেতিয়া শৰৎ; আৰু যেতিয়া দেৱতাসকল অস্ত গৈ বিশ্ৰাম লয় (সূৰ্যাস্ত), তেতিয়া হেমন্ত—এইদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 98

प्रारभ्य कुतपे श्राद्धे कुर्यादारोहणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं न तु लंघयेत्

কুতপ মুহূৰ্তত শ্ৰাদ্ধ আৰম্ভ কৰি বুদ্ধিমান লোকে ‘আৰোহণ’ (ক্ৰমান্বয়ে অগ্ৰগতি) সম্পন্ন কৰিব। বিধি-জ্ঞানী জনে বিধান মানি চলি ‘ৰোহিণ’ মুহূৰ্ত অতিক্ৰম নকৰিব।

Verse 99

अष्टमो यो मुहूर्तश्च कुतपः स निगद्यते । नवमो रौहिणः प्रोक्त इति श्राद्धविदो विदुः

অষ্টম মুহূৰ্তক ‘কুতপ’ বুলি কোৱা হয়; নবমটো ‘ৰৌহিণ’ বুলি প্ৰখ্যাত—শ্ৰাদ্ধ-বিদসকলে এইদৰে জানে।

Verse 100

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नं प्रातर्वै जातकर्मणि । पित्र्यार्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च

একোদ্দিষ্ট শ্ৰাদ্ধ মধ্যাহ্নতে কৰিব লাগে, আৰু জাতকৰ্ম-সংস্কাৰ প্ৰাতে। পিতৃসকলৰ অৰ্থে আৰু বৈশ্বদেৱ নিবেদনাৰ্থেও অন্ন ৰান্ধি অৰ্পণ কৰিব।

Verse 101

वैश्वदेवे न पित्र्यार्थं न पित्र्यं वैश्वदेविके । कृत्वा श्राद्धं महादेवि ब्राह्मणांश्च विसर्ज्य च

বৈশ্বদেৱ কৰ্মত পিতৃসকলৰ বাবে বিশেষ পিতৃকাৰ্য নকৰিব, আৰু পিতৃয় শ্ৰাদ্ধত বৈশ্বদেৱ অংশ নসুমুৱাব। হে মহাদেৱী, শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মানে বিদায় দি (পৰৱৰ্তী কৰ্ম কৰিব)।

Verse 102

वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्याद्वरानने । बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः

তাৰ পাছত, হে সুৱৰ্ণাননে, বৈশ্বদেৱ আদি কৰ্মসমূহ কৰিবা; বিশেষকৈ যেতিয়া অগ্নি বহু হব্য আৰু ইন্ধনেৰে সুসমিদ্ধ হয়।

Verse 103

विधूमे लेलिहाने च कुर्यात्कर्म प्रसिद्धये । अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने

যেতিয়া অগ্নি বিধূম হয় আৰু শিখা ওপৰলৈ লেলিহান কৰে, তেতিয়া সিদ্ধিৰ বাবে কৰ্ম কৰিব। কিন্তু যি মন্দ আৰু ধোঁৱাযুক্ত হুতাশনত আহুতি দিয়ে, সি বিধিৰ বিপৰীত কৰে।

Verse 104

यजमानो भवेदन्धः कुपुत्र इति निश्चितम् । दुर्गन्धश्चैव कृष्णश्च नीलश्चैव विशेषतः

নিশ্চিতভাৱে ঘোষণা কৰা হৈছে যে যজমানৰ ওপৰত অমঙ্গল নামে—অন্ধত্ব আৰু কুপুত্ৰৰ জন্ম—যেতিয়া অগ্নি দুৰ্গন্ধযুক্ত, কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু বিশেষকৈ নীলাভ হয়।

Verse 105

भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् । अर्चिष्मान्पिंगलशिखः सर्पिःकांचनसप्रभः

য’ত অগ্নি যেন ভূমিত ডুব যায়, তাত পৰাভৱ আৰু ক্ষয় জানিবা। কিন্তু শুভ অগ্নি তেজস্বী, পিঙ্গল শিখাযুক্ত, ঘিউ আৰু সোণৰ দৰে দীপ্তিময়।

Verse 106

स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये । अंजनाभ्यंजनं गंधान्मन्त्रप्रणयनं तथा

উজ্জ্বল, স্নিগ্ধ আৰু দক্ষিণাভিমুখে ঘূৰণীয়া অগ্নি কাৰ্যসিদ্ধিৰ সহায়ক। তদ্ৰূপ অঞ্জন-অভ্যঞ্জন, সুগন্ধি, আৰু মন্ত্রৰ যথাবিধ প্ৰয়োগ/উচ্চাৰণো।

Verse 107

काशैः पुनर्भवेत्कार्यं हयमेधफलं लभेत् । अष्टजातिकपुष्पं च अञ्जनं नित्यमेव हि

কাশা-ঘাঁহেৰে পুনৰ কাৰ্য সিদ্ধ হয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। লগতে অষ্টজাতিৰ ফুল আৰু অঞ্জন নিত্যই ব্যৱহাৰযোগ্য।

Verse 108

कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च तैलं यत्नात्सुरक्षितम् । चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

কৃষ্ণ তিলৰ পৰা নিষ্কাশিত তেল যত্নে সুৰক্ষিত কৰি ৰাখা উচিত। তদ্ৰূপ চন্দন আৰু অগৰু—উভয়েই—আৰু তমাল, উশীৰ (খস), আৰু পদ্মকো।

Verse 109

धूपश्च गौग्गुलः श्रेष्ठस्तौरुष्को धूप एव च । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

ধূপসমূহৰ মাজত গুগ্গুলু সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ; আৰু তৌৰুষ্কো ধূপো অতি উত্তম। ফুলসমূহৰ মাজত শ্বেত পুষ্প সৰ্বোত্তম—তদ্ৰূপ পদ্ম আৰু উৎপল (নীলকমল)ো।

Verse 110

गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः । निशिगंधा जपा भिण्डिरूपकः सकुरंटकः

যিসকল তীব্ৰ সুগন্ধিযুক্ত পুষ্প আছে, আৰু সেইধৰণৰ আন সকলো—যেনে নিশিগন্ধা (ৰাতি সুগন্ধি), জপা (জবা), ভিণ্ডিৰূপক আৰু কুৰণ্টক—ইয়াত শ্রাদ্ধকর্মত বর্জনীয় বুলি সূচিত।

Verse 111

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते

শ্রাদ্ধকর্মত নিত্যই পুষ্প বর্জনীয়। পিতৃগণৰ বাবে সৌৱৰ্ণ, ৰাজত আৰু তাম্ৰ পাত্ৰকেই যোগ্য আধাৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 112

रजतस्य तथा किञ्चिद्दर्शनं पुण्यदायकम् । कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च

তদ্ৰূপ, ৰজতৰ কেৱল দৰ্শনো পুণ্যদায়ক। কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণৰ ছাল)ৰ সান্নিধ্য, তাৰ দৰ্শন আৰু তাৰ দান—এই সকলোও পুণ্যপ্ৰদ।

Verse 113

रक्षोघ्नं चैव वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत् । अथ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

ই ৰক্ষোঘ্ন আৰু আধ্যাত্মিক তেজ বঢ়ায়; পশু আৰু পুত্ৰসকলকো ৰক্ষা তথা উত্তৰণ প্ৰদান কৰে। এতিয়া মই সেই মন্ত্ৰ ঘোষণা কৰিম—অমৃতসম, ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত।

Verse 114

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः

দেৱতাসকলক, পিতৃসকলক আৰু মহাযোগীসকলকো নমস্কাৰ। স্বাহা আৰু স্বধালৈ সদায় প্ৰণাম—পুনঃপুনঃ নমো নমঃ।

Verse 115

आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्तमिमं जपन् । अश्वमेधफलं ह्येतद्विप्रैः संज्ञाय पूजितम्

শ্ৰাদ্ধৰ আদিত আৰু অন্তত এই মন্ত্ৰ তিনিবাৰ জপি, অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়—ইয়াক বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলে স্বীকৃতি দি পূজে।

Verse 116

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेनं समाहितः । पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

অথবা পিণ্ড অৰ্পণৰ সময়ত একাগ্ৰচিত্তে ইয়াক জপ কৰিব। তেতিয়া পিতৃসকল শীঘ্ৰে আহে আৰু ৰাক্ষসসকল পলাই যায়।

Verse 117

सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामशुभप्रदम्

মই ‘সপ্তাৰ্চিষ’ ঘোষণা কৰিম, যি সকলো কামনাৰ শুভ পূৰণ দান কৰে।

Verse 118

अमूर्तानां च मूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम्

নিৰাকাৰ আৰু সাকাৰ, দীপ্ত তেজে উজ্জ্বল পিতৃসকলক মই সদায় নমস্কাৰ কৰোঁ—তেওঁলোক ধ্যানমগ্ন আৰু দিব্য দৃষ্টিসম্পন্ন।

Verse 119

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयस्तया । तान्नमस्यामि सर्वान्वै पितॄंश्चैवौषधीस्तथा

ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসম্বন্ধীয় নেতাসকলক, আৰু দক্‌ষ-মৰীচিৰ বংশধাৰাসকলক মই নমস্কাৰ কৰোঁ; পিতৃলোকৰ পিতৃসকলকো, আৰু ঔষধি—পবিত্ৰ বনৌষধিসকলকো প্ৰণাম।

Verse 120

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनपि । द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

কৃতাঞ্জলি হৈ মই সদায় নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহসমূহক, বায়ু আৰু অগ্নিক, পিতৃসকলক, আৰু দ্যাৱা-পৃথিৱী—আকাশ আৰু ধৰণীক—নমস্কাৰ কৰোঁ।

Verse 121

नमः पितृभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमस्यामो ब्रह्मणे योगचक्षुषे

সপ্ত পিতৃবৰ্গলৈ নমস্কাৰ; সপ্ত লোকত নমো নমঃ। আমি স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাক—যোগচক্ষুসম্পন্ন দ্ৰষ্টাক—নমস্কাৰ কৰোঁ।

Verse 122

एतत्त्वदुक्तं सप्तर्षिब्रह्मर्षिगणसेवितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

আপুনি কোৱা এই উপদেশ সপ्तर্ষি আৰু ব্ৰহ্মর্ষিসকলৰ গণে সেৱিত। ই পৰম পবিত্ৰ, অতি মঙ্গলময়, আৰু দুষ্ট শক্তি বিনাশক।

Verse 123

अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वारांस्तु जपेन्नरः । भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः

এই বিধি অনুসৰি যি নৰ যুক্ত হয়, সি তিনবাৰ জপ কৰিব; পৰম ভক্তি, শ্ৰদ্ধা, আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমেৰে সমন্বিত হৈ।

Verse 124

सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । स तु सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या एकराड्भवेत्

যি একাগ্ৰচিত্তে নিত্যে ‘সপ্তাৰ্চিষ’ মন্ত্ৰ জপ কৰে, সি সাত সাগৰে বেষ্টিত পৃথিৱীৰ একচ্ছত্ৰ সম্ৰাট হয়।

Verse 125

श्राद्धकल्पं पठेद्यो वै स भवेत्पंक्तिपावनः । अष्टादशानां विद्यानां स च वै पारगः स्मृतः

যি ‘শ্ৰাদ্ধ-কল্প’ পাঠ কৰে, সি ভোজন-পংক্তিৰ পাৱনকাৰী হয়; আৰু অষ্টাদশ বিদ্যাৰ পাৰগ বুলি স্মৃত হয়।

Verse 126

पूजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च । प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

মানৱৰ পিতামহসকল (পিতৃগণ) সন্তুষ্ট হৈ সদায় পূজা-সম্মান, পুষ্টি, স্মৃতি, মেধা, ৰাজ্য আৰু আৰোগ্য দান কৰে।

Verse 127

एवं प्रभासक्षेत्रे स सरस्वत्यब्धिसंगमे । कुर्याच्छ्राद्धं विधानेन प्रभासे चैव भामिनि

এইদৰে, হে সুন্দৰী, প্ৰভাসক্ষেত্ৰত—সৰস্বতী আৰু সাগৰৰ সংগমত—বিধি অনুসাৰে তাতেই প্ৰভাসত শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত।

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्यब्धिसंगमे श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণত—একাশি হাজাৰ শ্লোকৰ সংহিতাত—সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম ‘প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য’ত, সৰস্বতী-সাগৰ সংগমস্থিত ‘শ্ৰাদ্ধ-কল্প’ৰ অন্তৰ্গত ‘শ্ৰাদ্ধবিধি-বৰ্ণন’ নামৰ দ্বিশত ষড়ুত্তৰতম (২০৬তম) অধ্যায় সমাপ্ত।