Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

সূত ক’লে: এই কথা কোৱা হোৱাৰ পিছত, দেবীৰ চকু বিস্ময়ে ফুলি উঠিল; দেহত ৰোমাঞ্চ জাগিল; সুন্দৰ ভ্ৰূযুক্তা সেই দেবীয়ে পুনৰ ভুসুৰ—দিব্য মুনিক—প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

দেবীয়ে ক’লে: মই ধন্যা, মই পুণ্যৱতী; মোৰ তপস্যা সুকৃত্যৰূপে সম্পন্ন হ’ল, কিয়নো মই মহাদেৱৰ মুখে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ মহিমা শুনিলোঁ।

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

হে ভগৱন, দেৱদেৱেশ, সংসাৰ-অৰ্ণৱৰ তাৰক! মই আগতে যি সুধিছিলোঁ, সেই সকলো তুমি ব্যাখ্যা কৰিলা, হে হৰ।

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

তথাপি, হে দেৱদেৱেশ, তোমাৰ বাক্যামৃতত ৰঞ্জিতা হৈও মই তৃপ্তি নাপাওঁ—হে দেৱদেৱ, হে মহেশ্বৰ।

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

মই প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰৰ বিস্তাৰ বিষয়ে অলপ অধিক সুধিব বিচাৰোঁ। হে কামেশ, জগতৰ প্ৰভু, দয়া কৰি মোক সেই কথা কওক।

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ঈশ্বৰে ক’লে: পৃথিৱীৰ একেবাৰে মধ্যগৰ্ভত যাক জম্বুদ্বীপ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। হে সুন্দৰী, সেয়া বৰ্ষভেদে নিশ্চয় নৱভাৱে বিভক্ত।

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

সেইবোৰৰ ভিতৰত সৰ্বপ্ৰথম ভাৰতবৰ্ষ; সেয়াও নৱভাৱে স্মৃত। দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ ইয়াৰ পৰিমাপ নৱ সহস্ৰ যোজন।

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

পূৰ্ব-পশ্চিম বিস্তাৰ আশী সহস্ৰ যোজন বুলি কোৱা হয়। উত্তৰে হিমৱান আছে আৰু দক্ষিণে ক্ষীৰোদ সাগৰ বুলি স্মৃত।

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

এই বিস্তাৰৰ ভিতৰত, হে দেবী, ভাৰতেই সৰ্বোত্তম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ। ইয়াত চাৰিযুগ—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু তিষ্য (কলি) গণ্য হয়।

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

ইয়াতেই যুগসমূহৰ এই ক্ৰমবদ্ধ অৱস্থা আছে, আৰু ইয়াতেই মানুহ চাৰিবৰ্ণত বিন্যস্ত। যুগসমূহৰ পৰিমাণ ক্ৰমে চাৰি, তিনি, দুই আৰু এক—শৰৎ-শতকৰ মাপে নিৰ্ধাৰিত।

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

হে দেবী, ইয়াত নৰসকলে কৃত, ত্ৰেতা আদি যুগসমূহত ক্ৰম অনুসাৰে জীৱন যাপন কৰে। মই বৰ্ণনা কৰা এই পাৰ্থিৱ পদ্মটি চাৰিপত্ৰবিশিষ্ট।

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

ভাৰত আদি বৰ্ষসমূহ ইয়াৰ পাত্ৰ, চাৰিদিশে বিস্তৃত—ভাৰত, কেতুমাল, কুরু আৰু ভদ্ৰাশ্ব।

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

‘ভাৰত’ নামৰ যি বৰ্ষ, মই তাক দাক্ষিণাত্য বুলি ক’লোঁ। ইয়াৰ পূৰ্বে আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম দিশে মহাসাগৰ, আৰু উত্তৰে হিমৱান আছে—সেয়ে ই ধনুৰ ডোৰাৰ দৰে আকাৰধাৰী।

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

হে সুশ্ৰীমুখী, এই ভাৰতবৰ্ষেই সকলো ফলৰ বীজ-উৎস। ই কৰ্মভূমি; অন্য ক’তাও কৰ্মৰ দ্বাৰা পুণ্য-পাপৰ এনে লাভ-প্ৰাপ্তি নহয়।

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

হে দেৱেশী! দেৱতাসকলৰ মনতো সদায় এই পবিত্ৰ কামনা থাকে—‘যেন আমি মানৱ জন্ম লাভ কৰোঁ, আৰু ভাৰতৰ ধৰাতলতেই অৱতীৰ্ণ হওঁ।’

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

ভদ্ৰাশ্ব বৰ্ষত বিষ্ণু অশ্বশিৰা (হয়গ্ৰীৱ) ৰূপে অৱস্থিত; ভাৰতে তেওঁ কূৰ্মৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত; কেতুমালত বৰাহৰূপে বিদ্যমান; আৰু উত্তৰ দিশত তেওঁ মৎস্যৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

সেই দেশসমূহত নক্ষত্ৰবিন্যাস অনুসাৰে বিষয়সমূহ সুস্থিত। হে মহাদেৱী! চাৰিও দিশত প্ৰকাশিত বিগ্ৰহ নৱ-পাদক—নৱ ভাগত বিভক্ত।

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

হে মহাদেৱী! কূৰ্মৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত ভাৰতৰ নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহসমূহৰ বিন্যাস মই এতিয়া তোমাক বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

হে প্ৰিয়ে! পূৰ্বমুখী হৈ কূৰ্মৰূপী ভগৱান দেৱে ভাৰত বৰ্ষক আৱৰি আছে; এই প্ৰিয় ভূমি নৱ ভাগত বিভক্ত।

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

এই ভাৰতৰ নৱবিভাগীয় স্থিতিত যি নক্ষত্ৰসমূহ আছে, মোৰ পৰা বুজি লোৱা। কৃত্তিকা, ৰোহিণী আৰু সৌম্য (মৃগশীৰ্ষ)—এই তিনিও কূৰ্মৰ পিঠিত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

ৰৌদ্ৰ (আৰ্দ্ৰা), পুনৰ্বসু আৰু পুষ্য—এই নক্ষত্ৰ-ত্রয় কূৰ্মৰ মুখত আছে। তাৰ পাছত আহে আশ্লেষা, পৈত্র (মঘা) আৰু প্ৰথম ফাল্গুনী (পূৰ্ব-ফাল্গুনী), হে প্ৰিয়ে।

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

নক্ষত্ৰৰ এক ত্ৰয় দক্ষিণ-পূৰ্ব দিশৰ পাদত আশ্ৰিত। তাত উত্তৰা ফাল্গুনী, হস্ত আৰু চিত্ৰা—এই তিনিও এক ত্ৰয় বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

কূৰ্মৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত, কুক্ষি (পেট) ত নক্ষত্ৰ-বিন্যাসৰ আন এক অংশ আছে। দক্ষিণ-পশ্চিমত স্বাতী, বিশাখা আৰু মৈত্র (অনুৰাধা)—এই ত্ৰয় স্মৰণীয়।

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

পিঠিত ত্ৰয় স্মৃত হৈছে ঐন্দ্ৰ (জ্যেষ্ঠা), মূল আৰু আষাঢ়া। ইয়াত আষাঢ়া, শ্রৱণ আৰু ধনিষ্ঠাও (সংশ্লিষ্ট গোট হিচাপে) উচ্চাৰিত হয়।

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

হে যশস্বিনী, বায়ব্য দিশাৰ পাদত নক্ষত্ৰৰ ত্ৰয় আছে—বাৰুণ নক্ষত্ৰ (শতভিষজ) আৰু প্ৰোষ্ঠপদাৰ যুগল (পূৰ্ব আৰু উত্তৰ প্ৰোষ্ঠপদা)।

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

প্ৰিয়ে, কূৰ্মৰ বাওঁ কুঁহিত নক্ষত্ৰৰ ত্ৰয় স্থিত—ৰেৱতী, অশ্বিন-দৈৱত্য নক্ষত্ৰ, আৰু যাম্য (দক্ষিণীয়) নক্ষত্ৰ—এই তিনিও। ইহঁত ঈশ-পাদৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয়; এতিয়া ইহঁতৰ শুভ-অশুভ ফল শুনা।

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

হে মহাদেৱী, যি নক্ষত্ৰৰ যি গ্ৰহ পতি—সেই গ্ৰহ পীড়িত হ’লে সেই দেশত দৌৰ্ভাগ্যজনিত ভয় উঠে; কিন্তু সি বলবান হৈ উৎকৰ্ষ লাভ কৰিলে সেই ভূমিত শুভ ফল আগমন কৰে।

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

এইদৰে মই ভাৰতত এই ভগৱান কূৰ্মৰ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। তেওঁ অচিন্ত্য-আত্মা নাৰায়ণ; যাৰ ওপৰত এই সকলো প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

মেষ আৰু বৃষ হৃদয়ৰ মধ্যত স্থাপিত, আৰু মুখত মিথুন আদি ৰাশি আছে। তদ্ৰূপ দক্ষিণ-পূৰ্ব দিশাৰ পাদত কৰ্কট আৰু সিংহ অৱস্থিত।

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

সিংহ, কন্যা আৰু তুলা—এই তিন ৰাশি কুঁহিত (পাশত) অৱস্থিত বুলি স্মৃত। তলত, কুম্ভ আৰু বৃশ্চিক দুয়ো দক্ষিণ-পশ্চিম দিশৰ পদত স্থাপিত।

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

পুচ্ছত বৃশ্চিক আৰু ধনু দুয়ো স্থিত। উত্তৰ-পশ্চিমে, বাম পদত, ধনুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মকৰ আদি তিনিটা ত্ৰয়ী সজ্জিত।

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

কুম্ভ আৰু মীনো ইয়াৰ উত্তৰ কুঁহিত আশ্ৰিত। হে মহাদেৱী, মীন আৰু মেষ উত্তৰ-পূৰ্ব দিশৰ পদত স্থিত।

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

হে প্ৰিয়ে, এই দেশসমূহত কূৰ্ম-দেশ আৰু নক্ষত্ৰসমূহৰ বিভাগ এইদৰে নিৰ্ধাৰিত। তদ্ৰূপ নক্ষত্ৰত ৰাশি, আৰু ৰাশিৰ অনুসাৰে গ্ৰহসমূহ সজ্জিত।

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

সেয়ে, গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰৰ পীড়া ঘটিলে, সংশ্লিষ্ট দেশৰ পীড়াও অনুমান কৰিব লাগে। তাত লোকসকলে স্নান, দান আৰু হোম আদি কৰ্ম সম্পাদন কৰে।

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

হে দেবী, এইটো বৈষ্ণৱ পাদ; ইয়াৰ মধ্যত অৱস্থিত যি গ্ৰহ, সেয়াই নাৰায়ণ নামে খ্যাত—অচিন্ত্য স্বৰূপ—জগতৰ কাৰণ আৰু প্ৰভু।

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

ভৌম (মঙ্গল), শুক্ৰ, বুধ, ইন্দু (চন্দ্ৰ), অৰ্ক (সূৰ্য), পুনৰ বুধ, শুক্ৰ, মহীসুত (মঙ্গল); লগতে গুৰু, মন্দ (শনি) আৰু অসুৰাচাৰ্য—এইসকলক মেষ আদি ৰাশিসমূহৰ অধীশ্বৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

এইদৰে, হে মহাদেৱী, জনাৰ্দন কূৰ্ম-ৰূপে বৰ্ণিত। তেওঁৰ নৈঋত পাদত, অৰ্থাৎ দক্ষিণ-পশ্চিম পাৱত, সৌৰাষ্ট্ৰ নামে খ্যাত দেশ অৱস্থিত।

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

আৰু, হে সুন্দৰী, সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ নগৰ-ভেদ অনুসাৰে এইদৰে নৱভাৱে বিভক্ত। তাত নৱম অংশটো সাগৰৰ একেবাৰে সন্নিধানত অৱস্থিত।

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

সেয়া ‘প্ৰভাস’ নামে বিখ্যাত, হে দেবী, আৰু সদায় মোৰ অতি প্ৰিয়। তাৰ মণ্ডলাকাৰ বিস্তাৰ বাৰো যোজনালৈকে প্ৰসাৰিত।

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

ইয়াৰ মধ্যভাগত ‘পীঠিকা’ বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ বিস্তাৰ পাঁচ যোজন। তাৰ মাজতে, হে দেবী, সাগৰৰ সান্নিধ্যত মোৰ নিজ পবিত্ৰ ধাম অৱস্থিত।

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

তাৰ একেবাৰে মধ্যভাগত, হে মহাদেৱী, মই লিঙ্গৰূপে বাস কৰোঁ।

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

কৃতস্মৰাৰ পশ্চিমফালে, তিনিশ ধনুৰ দূৰত, মই তাত বাস কৰোঁ, হে দেবেশী, তোমাৰ সৈতে, হে সুন্দৰ-মুখী।

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

হে মহাদেৱী, মোৰ সেই স্থান কৈলাসতকৈও অধিক প্ৰিয়। যদিও তাত গোৱালৰ ছালৰ মাত্ৰ পৰিমাণ, তথাপি ই অতি গোপন, হে সুন্দৰ-মুখী।

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

হে দেবদেৱেশী, ই অকথ্য; তথাপি তোমাৰ প্ৰেমৰ বাবে প্ৰকাশ কৰা হ’ল। এই প্ৰাভাসিক ক্ষেত্ৰ মোৰ প্ৰভাৰে দীপ্তিমান।

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

সেয়ে আদিকল্পত, হে সুশ্ৰী-মুখী, ইয়াক ‘প্ৰভাস’ বুলি কোৱা হৈছিল। দ্বিতীয় যুগত ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা (বাসৱসকল) ইয়াত দীপ্তি লাভ কৰিলে।

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

“হে দেৱেশী, ই মোৰ নিজ মহিমাৰ দীপ্তি; সেয়ে ইয়াক ‘প্ৰাভাসিক’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। আৰু হে দেৱলোকৰ নাৰী, ইয়াত প্ৰভাৱশালী মহাসুৰসকল বাস কৰে।”

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

“অথবা সেই কাৰণেই ই লোকসমূহত ‘প্ৰভাস’ বুলি খ্যাত। হে দেবী, পৃথিৱীত সকলো তেজৰ মাজত ই প্ৰথমে দীপ্যমান হয়। তীৰ্থসমূহৰ মাজত আদিতীৰ্থ হোৱাৰ বাবে ইয়াক ‘প্ৰভাস’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।”

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

“অথবা তাত সূৰ্য অতি উৎকৃষ্টভাৱে দীপ্যমান—যেন বিশ্বকৰ্মাই তাক আলোকিত কৰিছে। আৰু য’ত সাক্ষাৎ ‘প্ৰভাপাত’ (দীপ্তিৰ অৱতৰণ) ঘটিছিল, সেয়ে তাক ‘প্ৰাভাসিক’ বুলি কোৱা হয়।”

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

“অথবা পুনৰ: দক্ষৰ শাপত চন্দ্ৰ নিস্প্ৰভ হ’লে, হে দেবী, সি তাত পুনৰ দীপ্তি লাভ কৰিলে; সেয়ে ইয়াক ‘প্ৰাভাসিক’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাতেই ভাৰতী দেবীয়ে ঔৰ্বাগ্নি—সমুদ্ৰস্থ বডৱানল—উদ্গীৰণ কৰিলে।”

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

অথবা সেই কাৰণেও, হে দেৱেশী, ই স্থান ‘প্ৰভাস’ বুলি কীৰ্তিত। তাত পথত বিপ্ৰসকলৰ উচ্চাৰিত উৎকৃষ্ট ভাৰতী—ব্ৰাহ্মী বাণী—শুনা যায়। য’ত সদা প্ৰভা বিদ্যমান, হে মহাদেৱী, সেইহেতু তাক ‘প্ৰভাস’ বুলি ঘোষণা কৰা হয়।

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

হে প্ৰিয়ে, তাত সাগৰ সদায় উচ্ছল ঢৌৰ দীপ্তিত ভাসে। সেইহেতু ‘প্ৰভাস’ নাম ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত।

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

হে ভামিনী, য’ত ভাস্কৰ (সূৰ্য) যেন প্ৰত্যক্ষ ৰূপে সদায় স্থিত থাকে, সেইহেতু ‘প্ৰভাস’ নাম পৃথিৱীত প্ৰসিদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

তাত ভক্তিভাৱে আগবঢ়া লোকসকলক মই সকলো উৎকৃষ্ট কামনা দান কৰোঁ। সেইহেতু ‘প্ৰভাস’ নামৰ সেই তীৰ্থ ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত।

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

হে সুৰসুন্দৰি, কল্পভেদে নামসমূহো তেনেদৰে পৰিবৰ্তিত হয়। হে প্ৰিয়ে, নিৰুক্তৰ ভিন্ন ভিন্ন ব্যুৎপত্তিৰ বাবে নানা কাৰণত সিহঁত বহুধা বিভক্ত হয়। তথাপি যি নাম অচলভাৱে দিয়া উচিত, সেয়া ‘প্ৰভাস’—ই অচঞ্চল বুলি স্মৃত।

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

হে দেবী, ই আপ-তত্ত্বৰ, অৰ্থাৎ জল-তত্ত্বৰ নীতিত, বিষ্ণুৰ আদিৰূপত স্থিত। সেয়ে হে দেবী, সংক্ষেপে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ তোমাক ক’লোঁ।

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

হে সুমুখী, আজি পুনৰ তোমাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মই ক’ম। হে কল্যাণী, শীঘ্ৰে কোৱা—তোমাৰ মনত যি আছে সেয়া মোক জনোৱা।

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

দেৱীয়ে ক’লে: হে হৰ, এই কল্পত প্ৰাভাসিক পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ কেনেকৈ জন্মিল? তাৰ উৎপত্তি আৰু কাৰণো মোক বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ঈশ্বৰে ক’লে: হে দেবী, শুনা; মই যথাযথভাৱে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰিম। যি শুনিলে মানুহ ভক্তিৰে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

হে বৰাৰোহে, আদিক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য—তাৰ গোপন ৰহস্য, পাপনাশক—মই তোমাক ক’ম, হে ভামিনী, তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত।

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

হে দেবী, এই কল্পতেই, একেবাৰে আদিত, হে সুশ্ৰী-মুখী, স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ কালত, পূৰ্বতে ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰচনা কৰি আছিল…

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

হে প্ৰিয়ে, ব্ৰহ্মাৰ দক্ষিণ নয়নৰ পৰা প্ৰথমে সূৰ্য উদ্ভৱ হ’ল। তাৰ পাছত কালান্তৰে তেওঁৰ দুজনী পত্নীও হ’ল।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

সেই দুজনীৰ ভিতৰত দ্যৌক ৰাণী বুলি জানিবা, আৰু নিক্ষুভাক পৃথিৱী বুলি স্মৰণ কৰা হয়। চন্দ্ৰমাসৰ সপ্তমী তিথিত দ্যৌ সূৰ্যৰ সৈতে যুক্ত হয়।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

কিন্তু মাঘ মাহৰ সপ্তমী তিথিত ৰবি পৃথিৱীৰ সৈতে একত্ৰ হয়। তেতিয়া ভগৱান আদিত্য ভূ-সহ সঙ্গমস্থানলৈ গমন কৰে।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

তাত ঋতুস্নাতা পৃথিৱীয়ে ভাস্কৰৰ পৰা গৰ্ভবীজ গ্ৰহণ কৰে। আৰু দ্যৌয়ে জলময় গৰ্ভক বৰষুণৰূপে এই ভূতলত বাৰে বাৰে প্ৰসৱ কৰে।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

তেতিয়া ত্ৰিলোকৰ জীৱনধাৰণৰ অৰ্থে পৃথিৱীয়ে শস্য উৎপন্ন কৰে। সেই উৎপন্ন শস্যৰ ব্যৱহাৰে আনন্দিত হৈ দ্বিজসকলে যজ্ঞত আহুতি অৰ্পণ কৰে।

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

‘স্বাহা’ আৰু ‘স্বধা’ উচ্চাৰণে পিতৃ-দেৱতাসকলক পূজা কৰা হয়। আৰু যিহেতু তাই গৰ্ভৰ ঔষধি, সুধা আৰু অমৃতসম পোষণে সত্ত্বসমূহক ক্ষুধামুক্ত কৰে, সেয়ে তাই দুৰ্ভিক্ষ আৰু অভাৱ নাশিনী বুলি পূজিতা।

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

মর্ত্য, পিতৃ আৰু দেৱতাসকলকো তাই পোষণ কৰে; সেয়ে পৃথিৱী ‘নিক্ষুভা’—ক্ষুধা নিবারিণী—বুলি স্মৃত। আৰু যাৰ পৰা তাই উদ্ভূত, তাৰ কন্যা বুলি এই পৃথিৱীক গণ্য কৰা হয়, যেনেকৈ ৰাণী ৰাজবংশত জন্মে।

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

এতিয়া মই তাইৰ সন্তানসমূহ একো নাছাড়ি সম্পূৰ্ণকৈ ক’ম। মৰীচি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ; আৰু মৰীচিৰ বংশত জন্মা কশ্যপ ‘মাৰীচ’ বুলি স্মৃত।

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

তেওঁৰ পৰা হিৰণ্যকশিপু জন্মিল, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ প্ৰহ্লাদ। প্ৰহ্লাদৰ পুত্ৰ নামত ‘বিৰোচন’ বুলি স্মৃত।

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

‘সঞ্জ্ঞা’ নামে যি বিখ্যাত, সেয়েই মাতৃৰূপে পৰিগণিত হ’ল। তেওঁ বিৰোচনৰ ভগ্নী, হিৰণ্যকশিপুৰ নাতিনী, আৰু দিতিৰ পুত্ৰৰ বংশত জন্ম লোৱা বুলি স্মৃতিত কোৱা হয়।

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

তেওঁ বিশ্বকৰ্মাৰ পত্নী; আৰু বুধজনাই তেওঁক ‘প্ৰাহ্লাদী’ বুলি ঘোষণা কৰে।

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

তাৰ পিছত মৰীচিৰ শুভ কন্যা ‘অতিৰূপা’ নামে পৰিচিত। তেওঁ অঙ্গিৰসৰ পত্নী হ’ল আৰু বृहস্পতিৰ মাতৃও বটে।

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

বৃহস্পতিৰ ভগ্নী, ব্ৰহ্মবাদিনী ৰূপে বিশ্ৰুতা, বসুসকলৰ অষ্টম প্ৰভাসৰ পত্নী হ’ল।

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

তেওঁ বিশ্বকৰ্মাক জন্ম দিলে—সকলো শিল্পবিদ্যাৰ আচার্যসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ। তেওঁ ‘ত্বষ্টা’ নামেও পৰিচিত, আৰু পুনৰ দেৱতাসকলৰ দিব্য স্থপতি-কাৰিগৰ বুলিও খ্যাত।

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

এই উজ্জ্বল ভামিনী দেৱাচাৰ্য বিশ্বকৰ্মাৰ কন্যা। ত্ৰিলোকত ‘সুৰেণু’ নামে খ্যাত, দীপ্তিময়ী আৰু সুপ্ৰসিদ্ধ।

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

যি প্ৰহ্লাদৰ কন্যা বুলি কোৱা হয়, তাই ত্বষ্টৃৰ পত্নী বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাইৰ গৰ্ভত তেওঁ লোকমাতৃ নামে পূজিত কন্যাসকলক জন্ম দিলে।

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

সেই ৰাণী ‘সংজ্ঞা’; তাক ‘দ্যৌঃ’, ‘ত্বষ্ট্ৰী’ আৰু ‘প্ৰভা’ বুলিও বিবেচনা কৰা হয়। তাইৰ পৰা ‘বলয়া’ আৰু ‘ছায়া’, লগতে মহীয়সী ‘নিক্ষুভা’ও প্ৰকাশ পালে।

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

সেই ভগৱতী মহাত্মা মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য)ৰ পত্নী। তেওঁ সাধ্বী, পতিব্ৰতা দেৱী; ৰূপ আৰু যৌৱনে দীপ্তিময়।

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

কিন্তু পূৰ্বে তেওঁ নৰ-ৰূপে পত্নীৰ সৈতে সহবাস নকৰিলে। কিয়নো আদিত্য ইয়াত নিজৰ মহৎ তেজৰ মহিমাৰে দগ্ধ-তপ্ত আছিল।

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

তাইৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বিকৃত যেন হ’ল, যেন মাসান্তৰ ব্যাধিত পীড়িত। ৰবিয়ে সংজ্ঞাক দেখিলেই তাই চকু নিমিলাই। এইদৰে পুনঃপুনঃ দেখি ক্ৰুদ্ধ অর্কে সংজ্ঞাক বচন ক’লে।

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

ৰবিয়ে ক’লে— “মোক দেখিলেই তুমি সদায় তোমাৰ চকুক ক্ষয় কৰিছা; সেয়েহে, হে মোহগ্ৰস্তে, তুমি প্ৰজাসংযমক যমক জন্ম দিবা।”

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ঈশ্বৰ ক’লে— তেতিয়া ভয়াকুলা দেবীয়ে চঞ্চল দৃষ্টি কৰিলে। তাইৰ ডোল খোৱা দৃষ্টি দেখি ৰবিয়ে পুনৰ তাইক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

ৰবিয়ে ক’লে— “মোক পুনৰ দেখোঁতে তোমাৰ দৃষ্টি যিহেতু ডোল খালে, সেয়েহে তুমি ডোল খোৱা স্বভাৱৰ কন্যা— ‘বিলোলা’ নামৰ এক নদীক জন্ম দিবা।”

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ঈশ্বৰ ক’লে— তেতিয়া স্বামীৰ সেই শাপৰ ফলত তাই নিশ্চয় যম আৰু এই যমুনাক জন্ম দিলে, যি মহা নদী ৰূপে প্ৰখ্যাত। আৰু তৃতীয় পুত্ৰ ৰূপে তাই শুভ মনুক জন্ম দিলে, যি শ্রাদ্ধ-কৰ্মৰ অধিদেৱতা।

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

সঞ্জ্ঞাও—ৰবিৰ মহাতেজ, গোলাকাৰ মহাপ্ৰভা সহিব নোৱাৰি—সেই সময় হৃদয়ত ভাবিলে, এতিয়া কি কৰা উচিত।

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

“মই কি কৰিম? ক’লৈ যাম? যদি মই গুচি যাওঁ, তেন্তে মোৰ শান্তি ক’ত হ’ব? মোৰ স্বামী কেনেকৈ প্ৰসন্ন হ’ব—আৰু ক্ৰোধিত অৰ্ক (সূৰ্য) কেনেকৈ মোক অনুসৰণ নকৰিব?”

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

এইদৰে বহু প্ৰকাৰ চিন্তা কৰি, প্ৰজাপতিৰ কন্যাই সেই সময় গভীৰভাৱে বিবেচনা কৰিলে; মহাভাগাই পিতৃ-আশ্ৰয় ল’বলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

তাৰ পিছত যশস্বিনী নাৰীয়ে পিতৃগৃহলৈ যোৱাৰ দৃঢ় সিদ্ধান্ত ল’লে; আৰু নিজৰ পৰা ছায়াময় দেহ গঢ়িলে, যেন অঙ্গ-অঙ্গৰ প্ৰতিচ্ছবি।

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

দেৱীয়ে নিজৰ ছায়াক সন্মুখত চাই, মুখামুখি দৃষ্টিতে এই বাক্য ক’লে।

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

ਸੰਜ্ঞাই ক’লে: “মই মোৰ পিতৃৰ গৃহলৈ যাম—তোমাৰ মংগল হওক। তুমি মোৰ আদেশ মানি কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ ইয়াতে থাকিব লাগিব।”

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

“এই ল’ৰা দুজন আৰু এই সুন্দৰ বৰণৰ কন্যাজনীক মোৰ নিজৰ দৰেই যত্ন ল’বা। আৰু এই কথা তুমি ভগৱান সূৰ্যৰ আগত কেতিয়াও প্ৰকাশ নকৰিবা।”

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

“সুধিলেও তুমি এই বিষয়ে বা মোৰ যোৱাৰ কথা নক’বা। সেয়েহে, সেই ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা তোমাক ‘সঞ্জ্ঞা’ নামেৰে জনা যাব।”

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

ছায়াই ক’লে: “হে দেৱী, চুলিত ধৰি বলপ্ৰয়োগ নকৰালৈকে বা অভিশাপ নিদিয়ালৈকে মই কেতিয়াও এই কথা প্ৰকাশ নকৰোঁ। আপুনি য’লৈ ইচ্ছা ত’লৈ যাওক।”

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ঈশ্বৰে ক’লে: এইদৰে কোৱাত দেৱীয়ে তেতিয়া পিতৃৰ গৃহলৈ গমন কৰিলে। তাত তেওঁ তপস্যাৰ দ্বাৰা পাপমুক্ত হোৱা ত্বষ্টাক দৰ্শন কৰিলে।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

মহা সন্মানেৰে বিশ্বকৰ্মাইও তাইক পূজাসহ আদৰ কৰি গ্ৰহণ কৰিলে। পিতৃগৃহত সহস্ৰ বছৰ বাস কৰি, অনিন্দিতা দেবী কিঞ্চিৎ কাললৈকে তাতেই স্থিত থাকিল।

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

তাৰ পাছত পিতাই অতি চিৰকাল নথকা সুন্দৰ অঙ্গ-যুক্ত কন্যাক সম্বোধন কৰিলে। সন্মান আৰু মৰ্যাদাক আগত ৰাখি, স্নেহেৰে কন্যাক স্তৱ কৰি তেওঁ কথা ক’লে।

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

বিশ্বকৰ্মাই ক’লে— হে বৎসে, মই কেৱল তোমাক চাই থাকোঁতে বহু দিনো আধা মুহূর্ত যেন লাগে; কিন্তু ধৰ্ম লুপ্ত হৈ গৈছে।

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

বাঁধৱসকলৰ মাজত দীঘলীয়া বাস নাৰীৰ বাবে যশদায়ক নহয় বুলি ধৰা হয়। আত্মীয়সকলৰ মনোৰথ এই যে নাৰী স্বামীৰ গৃহত স্থিত থাকক।

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

তুমি ত্ৰৈলোক্যনাথ সূৰ্যক স্বামী ৰূপে লাভ কৰি সংযুক্তা। সেয়ে, হে কন্যা, পিতৃগৃহত দীঘলীয়া কাল বাস কৰা তোমাৰ উচিত নহয়।

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

সেয়ে তুমি স্বামীৰ গৃহলৈ যোৱা। মই তোমাক দৰ্শন কৰিলোঁ, আৰু তুমি মোৰ পূজা কৰিলে। তথাপি, হে শুচি-স্মিত মুখী, মোৰ দৰ্শনৰ বাবে পুনৰ আগমন কৰা উচিত।

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ঈশ্বৰ ক’লে: পিতৃৰ “যা, যা” বাণী শুনি তাই পুনৰ বিধিমতে পিতাক পূজা-প্ৰণাম কৰিলে—যি ঘোটীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

মেৰুৰ উত্তৰে তাত ধনুৰাকৃতি এক বৰ্ষ আছে; তাতেই জগতত প্ৰখ্যাত যশস্বী উত্তৰ কুৰুসকল বাস কৰে, হে যশস্বিনী দেবী।

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

তাত সেই সাধ্বী, ঘোটীৰ ৰূপ লৈ, নিৰাহাৰে তপস্যা কৰিলে। এই অন্তৰত, হে দেবী, তাইৰ ছায়া বিবস্বান (সূৰ্য)ৰ সৈতে থাকিল।

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

তেতিয়া দেবী ছায়া, সংজ্ঞাৰ বাক্যত তৎপৰ হৈ, ওচৰতে থাকিল। আৰু সেই দ্বিতীয়াতেই ভগৱান সূৰ্য, দিবসপতি, স্বামী-ধৰ্মে জীৱন চলাই থাকিল।

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

“এইজনী সংজ্ঞা” বুলি ভাবি, তেঁও (সূৰ্য) তাইৰ ৰূপ-ঔদাৰ্যৰ দীপ্তিত মোহিত হৈ, তাইৰ গৰ্ভত দুজন পুত্ৰ আৰু এগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে।

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

হে সুৰসুন্দৰী দেৱকন্যা! যি পূৰ্বে মনুৰ সমান আছিল, সি তেঁওৰ দ্বাৰাই সাৱৰ্ণি নামে প্ৰখ্যাত হ’ল; আৰু দুজন পুত্ৰৰ ভিতৰত সূৰ্যৰ পৰা প্ৰথমে যি জন্মিল, সিও (এইদৰে কোৱা হ’ল)।

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

যি অন্যজন দ্বিতীয় পুত্ৰ ৰূপে জন্মিল, সি গ্ৰহদেৱতা শনৈশ্চৰ (শনি) হ’ল। আৰু যি কন্যা জন্মিল—তপতী—তাক ৰজা সংৱৰণে বিবাহৰ বাবে বাছি ল’লে।

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

এই নদীৰ নাম তাপী। ই বিন্ধ্য পৰ্বতৰ মূলৰ পৰা উদ্গম হয়; ইয়াৰ জল স্নানত সদায় পুণ্যময়, আৰু ই পশ্চিম সাগৰলৈ গৈ মিলিত হয়।

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

আৰু আন এগৰাকী কন্যা ভদ্ৰা জন্মিল—মহাপ্ৰভাৰে দীপ্তিময়। কিন্তু সংজ্ঞাৰ পাৰ্থিৱ ছায়া (ছায়া) নিজৰ ইচ্ছামতে সন্তানসকলক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

সেই সতী আগতে জন্ম লোৱা সন্তানসকলৰ প্ৰতি তেনে স্নেহ নকৰিলে। দিনেদিনে লালন-পালন আৰু সুখ-সুবিধাৰ ভোগত বিশেষ ভেদ দেখুৱাই থাকিল।

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

হে ভামিনী, তাই নিজৰ সন্তানসকলৰ প্ৰতি ইচ্ছামতে আচৰণ কৰিছিল, কিন্তু আনসকলৰ প্ৰতি তেনে নহয়। তথাপি, হে পাৰ্বতী, মনু—যি ভৱিষ্যতে মনু হ’ব—তাইৰ আচৰণ সহ্য কৰিলে।

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

হে সুন্দৰ-মুখী, সি আজিও মেরু পৰ্বতত তপস্যা কৰি আছে। মাতৃৰ পৰা হোৱা সকলো সি সহ্য কৰিলে; কিন্তু যমে সেয়া সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে, তাইৰ আচৰণ মানি নল’লে।

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

বহুবাৰ অনুনয়-বিনয় কৰিলেও সি ছায়াৰ ওপৰত অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হ’ল। সঁচাকৈয়ে, ক্ৰোধ আৰু বাল্য-প্ৰবৃত্তিৰ বেগে, আৰু যি ঘটিবই আছিল তাৰ বলত, সি আগবাঢ়িল।

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

তাৰ পাছত ক্ৰোধত সি মাৰিবলৈ ভৰি উঠালে। কিন্তু পুনৰ ধৈৰ্য্যৰ বশত নিজকে সংযত কৰি, তাইৰ দেহত ভৰি নপতালে।

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

সঞ্জ্ঞাৰ পুত্ৰ যমে নিজৰ ভৰিৰে ছায়াক ধমক দিলে।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

তেতিয়া ছায়া, পৃথিৱীৰ ৰাণী, অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ তাক শাপ দিলে; ওঁঠ অলপ কঁপিছিল আৰু কোমল হাত কঁপি উঠিছিল।

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

ছায়াই ক’লে: “হে অমৰ্যাদী! পিতাৰ পত্নী মোক ভৰিৰে ধমক দিছা; সেয়ে তোৰ এই ভৰিখন আজিয়েই পৃথিৱীত পৰি যাব।”

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ঈশ্বৰে ক’লে: সেই শাপত যমৰ মন গভীৰভাৱে পীড়িত হ’ল; ধৰ্মাত্মা যমে মনুৰ সৈতে মিলি সকলো কথা পিতৃক জনালে।

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

যমে ক’লে: “পিতৃদেৱ, ই এক মহা আশ্চৰ্য, ইয়াত কেতিয়াও কাকো দেখা নাই—মাতৃয়ে স্নেহ ত্যাগ কৰি নিজৰ পুত্ৰক শাপ দিয়ে।”

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

আজি আমাৰ মাতৃয়ে আমাৰ প্ৰতি সমান স্নেহ নধৰে; জ্যেষ্ঠক ত্যাগ কৰি কনিষ্ঠক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে।

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

মোৰ পা তাইৰ প্ৰতি উঠিছিল, কিন্তু দেহত নপতিল। যদি ই বাল্যভাব বা মোহৰ পৰা হয়, তেন্তে ভৱানে কৃপা কৰি ক্ষমা কৰিব।

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

হে তাত, ক্ৰোধত তাই স্পষ্টকৈ মোক শাপ দিলে—‘তুমি মোৰ পুত্ৰ।’ সেয়ে সেই জননী মোৰ মাতৃ হ’ব নোৱাৰে, হে বাক্যশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

পুত্ৰসকল গুণহীন হ’লেও মাতৃ গুণহীনা হ’ব নালাগে। ‘তোৰ পা পৰক, পুত্ৰ’—তাই কেনেকৈ এনেকুৱা কথা ক’লে?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

হে ভগৱান, আপোনাৰ প্ৰসাদে মোৰ চৰণ নপৰক। আজি ই মাতৃৰ শাপৰ পৰা উঠিছে; হে গোপতে, ইয়াক বিবেচনা কৰি উপযুক্ত নিৰ্ণয় কৰক।

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

ৰৱিয়ে ক’লে: “হে পুত্ৰ, নিঃসন্দেহে ইয়াত কোনো মহান কাৰণ আছে; যাৰ ফলত ধৰ্মজ্ঞ মহাত্মা হৈও ক্ৰোধে তোমাক আৱিষ্ট কৰিলে।”

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

“মাতৃবচন মিছা কৰা তোমাৰ বাবে উচিত নহয়। পুত্ৰস্নেহৰ বশে মই তোমাৰ কল্যাণৰ বাবে কোনো উপায় সাজিম আৰু অনুগ্ৰহ দিম।”

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

“কৃমিয়ে মাংস লৈ গৈ মাটিৰ তললৈ প্ৰৱেশ কৰিব। এইদৰে তাইৰ বাক্য সত্য হ’ব, আৰু তুমিও ৰক্ষা পাবা।”

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ঈশ্বৰে ক’লে: “আদিত্যই ছায়াক ক’লে—‘তোমাৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত, সকলো সমান হ’লেও, তুমি কিয় কেৱল এজনৰ ওপৰত অধিক স্নেহ দেখুৱাওঁ?’”

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

“নিশ্চয় তুমি ইহঁতৰ সত্য জননী নহয়; সংজ্ঞা নিশ্চয় ক’তবাত গুচি গৈছে। সন্তান বিকল বা ভুল কৰিলেও মাতৃয়ে শাপ দান কৰা উচিত নহয়।”

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

যদিও পুত্ৰে সহস্ৰ দোষ আচৰে—প্ৰাণদ্ৰোহতো নিমগ্ন থাকে—তথাপি মাতৃয়ে পাপ নকৰিব। সেয়ে মোক সত্য কোৱা; শাপৰ বশত নপৰা।

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ঈশ্বৰ ক’লে: দিনাধিপতি শাপ দিবলৈ উদ্যত হোৱা দেখি, ছায়া-সঞ্জ্ঞা সেই দেবী ভয়ে কঁপিবলৈ ধৰিলে—মহাসতী—আৰু যি ঘটিছিল সেয়া ক’বলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

তাই ক’লে: ‘হে বিভাৱসু, মই ত্বষ্টৃৰ কন্যা সঞ্জ্ঞা। হে দিবাকৰ, মই তোমাৰ পত্নী—তোমাক পতি মানি তোমাৰ সৈতে যুক্ত।’

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

এইদৰে বিবস্বানে তাইক বহু বাৰ নানা ধৰণে সুধিলে; কিন্তু তাই মুখে একো নক’লে। তেওঁ ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিবলৈ উঠি পৰিল।

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

শাপ দিবলৈ হাত উঠোৱা সূৰ্য বিবস্বানক দেখি, ছায়াই সঞ্জ্ঞাৰ সু-বিচাৰিত আচৰণসহ সকলো কথা ক’লে।

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

এই কথা শুনি ভগৱান সূৰ্য ত্বষ্টৃৰ আলয়লৈ গ’ল; তাতে ত্ৰিলোক-পূজিত ত্বষ্টৃক বিধিপূৰ্বক সন্মান-পূজা কৰিলে।

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

ক্ৰোধে দগ্ধ কামদেৱক পাৰ্বতীয়ে সান্ত্বনা দিলে। তাৰ পাছত ভাস্বান সূৰ্য নিজ দীপ্তিত জ্বলি নিজৰ গৃহলৈ আহিল। ‘সঞ্জ্ঞা ক’ত?’ বুলি সোধাত বিশ্বকৃতে সকলো কথা ক’লে।

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

বিশ্বকৰ্মাই ক’লে: আপুনি মোৰ গৃহলৈ আহিছে; মোৰ বাক্য শুনক। আপোনাৰ এই ৰূপ, যি তেজেৰে বিখ্যাত আৰু পৰিপূৰ্ণ, অতি দুৰসহ।

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

সহিব নোৱাৰি সঞ্জ্ঞা তেতিয়া অৰণ্যলৈ গৈ সঁচাকৈ তপস্যা কৰিছে। আজি আপুনি আপোনাৰ পত্নী, শুভ আচৰণেৰে শোভিত সতীক দেখা পাব।

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

উপযুক্ত ৰূপৰ বাবে সি অৰণ্যত বাস কৰি মহাতপস্যা কৰিছে। ব্ৰহ্মাৰ বাক্য অনুসাৰে মোৰ এই মত—যদি আপোনাৰ ৰুচে, হে দেৱ, হে দিবসপতি, তেন্তে আজি মই আপোনাৰ বাবে প্ৰিয় আৰু মনোহৰ ৰূপ গঢ়ি দিম।

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ঈশ্বৰে ক’লে: আগতে সূৰ্যদেৱৰ ৰূপ পৰিমণ্ডল, অৰ্থাৎ বৃত্তাকাৰ আছিল; সেয়ে ভগৱান ৰৱিয়ে দিৱ্য শিল্পী ত্বষ্টাক ক’লে—“তথাস্তূ, তেনেই হওক।”

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

বিবস্বান (সূৰ্য)ৰ অনুমতিত শাকদ্বীপত বিশ্বকৰ্মাই সূৰ্যক ঘূৰ্ণন-যন্ত্ৰত স্থাপন কৰি, সেই দহি উঠা তেজ হ্ৰাস কৰাৰ কাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

সকলো জগতৰ অধিভূত সেই দীপ্তিমান ভাস্বানক যেতিয়া ঘূৰোৱা হ’ল, তেতিয়া ধন-ৰত্নে সমৃদ্ধ সাগৰসমূহ চাৰিওফালে মথিত হৈ উথলি উঠিল।

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

হে দেৱেশী, তেওঁ ঘূৰি থাকোঁতে চন্দ্ৰ, গ্ৰহ আৰু তাৰাসহ সমগ্ৰ আকাশমণ্ডল বিচ্ছিন্ন হৈ ব্যাকুল হ’ল; হে মহাভাগ্যে, যেন তললৈ নামি পৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

সকলো নদীৰ জল ছিটকি পৰি উথলি উঠিল; আৰু পৰ্বতসমূহো বিদীৰ্ণ হ’ল, সিহঁতৰ শৃঙ্গ-বন্ধন ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ গ’ল।

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, ধ্ৰুৱক আধাৰ কৰি স্থিত সকলো দিৱ্য ধিষ্ণ্য, ঘূৰ্ণায়মান ৰশ্মিৰ বন্ধনত আবদ্ধ হৈ, সহস্ৰে সহস্ৰে তললৈ পতিত হ’ল।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

তাৰ পাছত ভয়ংকৰ গর্জনে গুঞ্জৰিত মহামেঘসমূহ ফাটি ছিন্নভিন্ন হ’ল; আৰু ভাস্বতৰ ঘূৰ্ণনগতিত পৃথিৱী, আকাশ আৰু ভূমিতল বিভ্ৰান্ত হৈ দুলিবলৈ ধৰিলে।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, সেই সময় জগত অতিশয় ব্যাকুল হৈ উঠিল। হে দেবী, সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্য ঘূৰ্ণায়মান হোৱাত মহর্ষিসকল আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে দেবতাসকলে ভাস্বতৰ স্তৱগান আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

দেৱাসকলে ক’লে: তুমি দেৱসকলৰ আদিদেৱ; এই সকলো তোমাৰ নিজৰ পৰা স্বয়ং উদ্ভৱ হৈছে। সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ কালত তুমি ত্ৰিধা ভেদে অৱস্থিত থাকা।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

তাৰ পাছত বসিষ্ঠক অগ্ৰগণ্য কৰি সাত ঋষিয়ে নানাবিধ স্তোত্ৰেৰে তাঁক স্তৱ কৰিলে, ‘স্বস্তি! স্বস্তি!’ বুলি উচ্চাৰণ কৰি। আৰু বেদৰ শ্ৰেষ্ঠ উক্তিৰে বালখিল্যসকলেও তাঁক প্ৰশংসা কৰিলে।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

ৱালখিল্যসকলে ক’লে: ঋক্-স্বৰূপ তোমাক নমস্কাৰ; সাম-স্বৰূপ তোমাক নমস্কাৰ। যজুঃ-স্বৰূপ তোমাক নমস্কাৰ; হে সামসমূহৰ ধাম, তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

একমাত্ৰ জ্ঞান-স্বৰূপ দেহধাৰী, অন্ধকাৰ ধুই পেলোৱা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ। শুদ্ধ জ্যোতি-স্বৰূপ, ত্ৰিমূৰ্তি, অমল আত্মালৈ নমস্কাৰ।

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

সৰ্বোত্তম, সৰ্বাধিক বৰেণ্য, সকলোৰে পৰমাত্মালৈ নমস্কাৰ। সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত স্বৰূপধাৰী, অনন্ত মূৰ্তিধাৰী প্ৰভুলৈ নমো।

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

সকলো কাৰণৰ মূলভূত, জ্ঞানত স্থিৰ চিত্তসমূহৰ অচল আশ্ৰয়—তোমালৈ নমস্কাৰ। সূৰ্য-স্বৰূপ, প্ৰকাশ-স্বভাৱ, তথাপি অলক্ষ্য ৰূপধাৰী প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ।

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

হে ভাস্কৰ, তোমালৈ নমস্কাৰ; হে দিনকৰ্তা, তোমালৈ নমস্কাৰ। সৰ্বহেতু প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; আৰু সন্ধ্যা আৰু জ্যোৎস্না সৃষ্টিকৰ্তালৈ নমস্কাৰ।

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

হে ভগৱান! এই সকলো তুমিয়েই, আৰু এই চলমান জগতখনো তোমাৰেই স্বৰূপ। তুমি গতি কৰিলে সমগ্ৰ বিশ্ব—চৰাচৰসহ সম্পূৰ্ণ ব্ৰহ্মাণ্ড—গতি পায়। তোমাৰ কিৰণৰ স্পৰ্শত এই সকলো নিশ্চয়েই শুচি আৰু দীপ্তিময় হয়।

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

তোমাৰ হাতৰ স্পৰ্শতেই জল আদি সকলো বস্তু পবিত্ৰতা লাভ কৰে।

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

হে তাত! হোম, দান আদি কৰ্মসমূহ সত্যই উপকাৰী ধৰ্ম ৰূপে তেতিয়ালৈ জন্ম নলয়, যেতিয়ালৈ এই জগত তোমাৰ কিৰণ—তোমাৰ দিৱ্য তেজ—সঙ্গে সংযোগ নাপায়।

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

এই সকলো ঋক্‌মন্ত্র তোমাৰেই; তেনেদৰে যজুঃসূত্রসমূহো তোমাৰেই; আৰু সকলো সামগান তোমাৰ দেহৰ পৰা নিঃসৃত হয়।

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

হে জগন্নাথ! তুমি ঋগময়, তুমিয়েই যজুৰ্ময়; আৰু যেহেতু তুমি সামময়ো, সেয়ে হে নাথ, তুমি বেদ-ত্রয়ীৰ মূর্ত স্বৰূপ।

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

তুমিয়েই ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ—পৰমো আৰু অপৰো; মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত, সূক্ষ্ম আৰু স্থূল, নিজ নিজ প্ৰকাশ-ৰূপত স্থিত।

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

তুমি কাল-স্বৰূপ—নিমেষ, কাষ্ঠা আদিৰে গঠিত, ক্ষণই তোমাৰ স্বভাৱ। কৃপা কৰা; নিজ ইচ্ছাৰে নিজ ৰূপ মৃদু কৰা, তোমাৰ অগ্নিময় তেজ শান্ত কৰা। হে দেৱ! জগতৰ হিতত তুমি অসহ্য দুখ সহ্য কৰিছা।

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

হে নাথ! মোক্ষ কামনাকাৰীসকলৰ মোক্ষ তুমি নিজেই; ধ্যানকাৰীসকলৰ বাবে সৰ্বোত্তম ধ্যান-লক্ষ্যও তুমি। কেৱল কৰ্মকাণ্ডৰ পৰা নিবৃত্ত সকলো প্ৰাণীৰ গতি আৰু আশ্ৰয় তুমি।

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

হে দেবেশ! প্ৰজাসকলৰ মঙ্গল হওক; হে জগতাংপতে! আমাৰো মঙ্গল হওক।

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

তুমিয়েই একমাত্ৰ ধাতা হৈ বিশ্ব সৃষ্টিৰূপে বিসৰ্জন কৰিছা; তুমিয়েই পাতা হৈ স্থিতি ৰক্ষাত নিয়োজিত। অন্তত সকলো তোমাতেই লয়লৈ যায়; তোমাৰ বাহিৰে কোনো সূৰ্য নাই, কোনো সৰ্বদাতা নাই।

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

তুমিয়েই ব্ৰহ্মা; তুমিয়েই হৰি আৰু হৰ নামে খ্যাত; তুমিয়েই ইন্দ্ৰ; তুমিয়েই ধনৰ অধিপতি কুবেৰ। তুমিয়েই পিতৃগণ আৰু তেওঁলোকৰ পিতা; তুমিয়েই জল আৰু সমীৰ (বায়ু)। তুমিয়েই সোম আৰু অগ্নি; তুমিয়েই আকাশ, মহাপৰ্বত আদি সকলো ৰূপ—তেন্তে তুমিয়েই সকলো মনোৰথ দাতা নহ’ব নে?

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

প্ৰতিদিন, নিজৰ বিধিবদ্ধ কৰ্মত আসক্ত দ্বিজসকলে যজ্ঞৰ দ্বাৰা তোমাক পূজা কৰে আৰু নানা পদযুক্ত স্তোত্ৰে তোমাৰ স্তৱ কৰে। বিনয়ী চিত্তে তোমাক ধ্যান কৰি, যোগত স্থিত মৰ্ত্যসকলে পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

তপত কৰি তুমি বিশ্বক পকাই তোলোঁ; তুমি তাক ৰক্ষা কৰোঁ, আৰু তুমি তাক ভস্ম কৰি দিওঁ। আনন্দগর্ভ ময়ূখ-কিৰণেৰে তুমি সকলো প্ৰকাশ কৰি আলোকিত কৰোঁ। তুমি কমলজন্মা ব্ৰহ্মা ৰূপে সৃষ্টি কৰোঁ, অচ্যুত বিষ্ণু ৰূপে পালন কৰোঁ, আৰু যুগান্তে ৰুদ্র ৰূপে লয় কৰোঁ—তথাপি তুমি একেই।

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

বিবস্বান সূৰ্যক নমস্কাৰ—যি প্ৰণত জনৰ প্ৰতি কৰুণাময়, মহাত্মা; যাৰ সাতটা ঘোঁৰা সমগতিৰে চলি থাকে; যি পদ্মকুলৰ ভ্ৰমৰ-সমূহৰ বন্ধু; আৰু যি সদায় অন্ধকাৰৰ পৰ্দা-স্তূপ ছিঙি পেলায়।

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

সৰ্বচক্ষু, অতিশয় পাৱন প্ৰভুক নমস্কাৰ—যি নানাবিধ কাম্য বিষয় প্ৰদান কৰে; যি দীপ্ত, নিৰ্মল কিৰণমালাৰে বিভূষিত; আৰু যি সকলো ভূতৰ হিতকাৰী।

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

অজ, ত্ৰিলোক-পালনকাৰী, ভূতসমূহৰ অন্তৰাত্মা, প্ৰজাৰ গোপতা আৰু ধৰ্মময় বৃষ-সদৃশ বলৱান সূৰ্য্যক নমস্কাৰ। মহাকৰুণাৰ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু তত্ত্বৰ উদ্ভৱ-আশ্ৰয় সূৰ্য্যক প্ৰণাম।

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

বিবস্বানক নমস্কাৰ—জ্ঞানধাৰী, অন্তৰাত্মা; জগতৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু জগত-হিত কামনাকাৰী। স্বয়ম্ভূ, নিৰ্মল লোক-চক্ষু, দেৱসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ, অমিত তেজস্বীজনক প্ৰণাম।

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

এক্ষণতে তোমাৰ অগ্নিসদৃশ কিৰণে পূৰ্ব্ব পৰ্বতৰ ললাট মুকুটিত কৰে; দেৱগণে গম্ভীৰ স্তোত্ৰ গায়। হে সহস্ৰ-কিৰণ, তুমি জগত জাগ্ৰত কৰো—পদ্ম যেন বিকশিত হয়।

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

অন্ধকাৰ-ৰস পানৰ মদমত্ততাত তোমাৰ দেহ ৰক্তিম যেন দেখা যায়; তথাপি, হে মিহিৰ, তোমাৰ সৌৰ দীপ্তিত তুমি সম্পূৰ্ণৰূপে ত্ৰিভুবন-পালনত একাগ্ৰ।

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

সুসমঞ্জস অঙ্গযুক্ত ৰথত আৰূঢ় হৈ, মনোহৰ আৰু অক্লান্ত দিব্য অশ্বে যোজিত, হে ভগৱান, তুমি সদায় বিচৰণ কৰো। জগত-হিতত নিবদ্ধ ৰসে তুমি শত্রুবল দমন কৰো।

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

অমৃতময় ৰসেৰে তুমি দেৱতা আৰু পিতৃলোককো একেদৰে তৃপ্ত কৰোৱা। হে শত্রুগণ-সংহাৰক, সেয়ে ভক্তিভাৱে তোমাৰ চৰণত প্ৰণতি কৰি মোৰ অন্তৰৰ পৰা এই স্তৱ লিখি অৰ্পণ কৰিলোঁ।

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

হে ৰবি, তোমাৰ চৰণধূলি সৰ্বোচ্চ পবিত্ৰকাৰী; শুভ আৰু সুৰেলা শব্দেৰে গাঁথা এই স্তৱ তোমালৈ অৰ্পণ কৰিলোঁ। হে নতজন-বৎসল, তোমাৰ চৰণত পতিত মইক ৰক্ষা কৰা—হে ত্ৰিভুবন-পাৱন।

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

এইদৰে মই সেই এক ৰবিক প্ৰণাম কৰোঁ—যি সকলো জগতৰ জন্ম-উৎস, ত্ৰিভুবন ধাৰণকাৰী একমাত্ৰ কাৰণ আৰু আশ্ৰয়-ধাম; যি সমগ্ৰ বিশ্বৰ দীপৰূপে দীপ্ত, দেৱসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ, দেৱদেৱ।

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ঈশ্বৰে ক’লে: হাহা আৰু হূহূ গন্ধৰ্ব, আৰু নাৰদ আৰু তুম্বৰুও—গান্ধৰ্ব সঙ্গীতত নিপুণ—ৰবিৰ স্তৱ গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

তেওঁলোক ষড়্জ, মধ্যম আৰু গান্ধাৰ—এই তিন সংগীত-গ্ৰামত বিশাৰদ আছিল; মূৰ্ছনা, তান আৰু উত্তম প্ৰয়োগেৰে সুৰ মেলাই গাই মনক সুখ দিছিল।

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

সেই গীত সাত স্বৰৰ পৰা উদ্ভূত, ত্ৰি-যতিৰে বিভূষিত; সাত ধাতুৰে সংযুক্ত, ষড়্‌জাতিত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু ত্ৰিগুণৰ আশ্ৰয়ত স্থিত।

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

সেই গীত চাৰ গীত-প্ৰকাৰৰে সংযুক্ত, চাৰ বৰ্ণৰ পৰা উদ্ভূত; চাৰ বৰ্ণৰ প্ৰতীক বহন কৰি, সাত অলংকাৰৰে ভূষিত।

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

সেই গীত ত্ৰি-স্থানত শুদ্ধ, ত্ৰি-লয়যুক্ত, আৰু কালে সম্যক্‌ স্থাপিত; তাৰ লয় মন-চিত্ত, নৃত্য আৰু ৰসসমূহৰ সৈতে একীভূত।

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

গায়কসকলে চৌব্বিশ গুণেৰে যুক্ত সেই গীত গাইলে। বিশ্বাৰ্চী আৰু ঘৃতাচী, তাৰ পিছত উৰ্বশী আৰু তিলোত্তমাও যোগ দিলে।

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

মেনকা, সহজন্যা আৰু ৰম্ভা—অপ্সৰাসসকলৰ শ্ৰেষ্ঠা—চাৰিবিধ পদে চিহ্নিত তাল, ত্ৰিপ্ৰকাৰ, আৰু ত্ৰিলয়সহ (প্ৰদৰ্শন) কৰিলে।

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

তিন যতি, বাদ্য-ধ্বনি আৰু চতুৰ্বিধ নাট্যকলাৰ সৈতে তেওঁলোকে জগতৰ ঈশ্বৰ আগত নৃত্য কৰিলে; বিভাৱসু অগ্নি যেন দৃশ্যখন লিখি ৰাখিছে, তেনেকৈ চাই থাকিল।

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

ভাব-বিদ্যাত পাৰদৰ্শী হৈ, বিধিমতে বহু মঙ্গল আচাৰ-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰি তেওঁলোকে ভক্তিৰে কৰ্ম কৰিলে; তেতিয়া দেৱ-দুন্দুভি আৰু শঙ্খ শতশঃ সহস্ৰশঃ ধ্বনিত হ’ল।

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

হে মহাদেৱী! অনাহত, ঘন-নিস্বন নাদ বাজি উঠিল; গন্ধৰ্বসকলে গীত গাইলে আৰু অপ্সৰাগণ নৃত্য কৰিলে।

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

তাৰ পাছত সেই সভাত বেণু, বীণা আদি ঝৰঝৰা-সহ নানা বাদ্য বাজিল; পণৱ, পুষ্কৰ, মৃদংগ, পটহ আৰু আনকো বাজোৱা হ’ল।

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

তূৰ্য-বাদ্যৰ ঘোষে সকলো ঠাই কোলাহলময় হ’ল। তাৰ পাছত কৃতাঞ্জলি হৈ, ভক্তিত নম্ৰচিত্তে তেওঁলোকে দেহে-মনেই নত হৈ ৰ’ল।

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

তাৰ পিছত, সকলো দেৱতাৰ কোলাহলময় মহাসমাগমত, সদা গতিৰত ৰবি (সূৰ্য)ৰ সেবাত বিশ্বকৰ্মা সম্পূৰ্ণ এক সংৱৎসৰ ধৰি নিয়োজিত থাকিল।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

দেৱতাসকলে স্তৱ কৰোঁতে থাকোঁতেই, তেওঁ সেই তেজৰ ছাঁটনি কৰিলে। দেৱতাক চক্ৰত আৰোপ কৰি, সূত্ৰধাৰীজনে তাক ঘূৰাই দিলে।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

যেনেকৈ কুম্ভাৰে মাটিৰ পিণ্ডক তীক্ষ্ণ ধাৰে স্পৰ্শ কৰি গঢ়ে, তেনেকৈ দিবসপতি পতংগ (সূৰ্য)ৰ স্তৱ গাই বিশ্বকৰ্মাই সাৱধানে তেওঁৰ তেজ ছাঁটি-গঢ়ি তুলিলে।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

তেওঁ মণ্ডলত সেই তেজৰ ষোড়শ ভাগ ধৰি ৰাখিলে। হে সুন্দৰ-মুখী, তেওঁৰ তেজ পাদযুগল পৰ্যন্তহে ছাঁটা হৈছিল।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

হে প্ৰিয়ে, তেওঁৰ যি ঋক-স্বৰূপ তেজ আছিল, সেয়া প্ৰভাসত পতিত হ’ল। আৰু হে দেৱেশী, যজুঃ-স্বৰূপ অংশে মহাপ্ৰভুৰ দ্যৌলোক শক্তিমান হ’ল।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

সাম-স্বভাৱযুক্ত অংশৰ দ্বাৰাও ভূৰ্-ভুৱঃ-স্বঃ ৰূপে অৱস্থিত স্বৰ্গলোক স্থাপিত হ’ল। তাৰ পাছত সেই তেজৰ অংশসমূহৰ পৰা—দশ আৰু পঞ্চ—(কথা আগবাঢ়ে)।

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

তেওঁৰ দ্বাৰাই বিষ্ণুৰ চক্ৰ আৰু হৰ (শিৱ)ৰ শূল নিৰ্মিত হ’ল; লগতে ধনদ (কুবেৰ)ৰ মহাপ্ৰভা, মহাকায় শিবিকা (পালকি)ও গঢ়া হ’ল।

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

প্ৰেতপতি (যম)ৰ দণ্ড, দেৱসেনাপতি (কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ শক্তি (বল্লম), আৰু আন আন দেৱতাসকলৰ যি যি অস্ত্ৰ কোৱা হয়—সেই সকলোও তেওঁ গঢ়িলে।

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

সেই বিশ্বকৰ্তা যক্ষ আৰু বিদ্যাধৰসকলৰ বাবেও সেইবোৰ (অস্ত্ৰ-অলংকাৰ) গঢ়িলে। তাৰ পাছত ভগৱান ৰবি সেই তেজৰ ষোড়শ ভাগ বহন কৰে; আৰু সেই ৰবি-ভাগৰ দীপ্তি, হে প্ৰিয়ে, আকাশত বিচৰণ কৰে।

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

এইদৰে, তেজ দমন হোৱা মাৰ্ত্তণ্ড (সূৰ্য) পিতৃশ্বশুৰৰ কৃত্যৰ ফলত অতি শোভন ৰূপ ধাৰণ কৰিলে—পুষ্পগুচ্ছৰ দৰে মনোমোহা।

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

সেই নিৰ্দোষা নাৰী, সকলো জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে তপস্যা আৰু নিয়ম-ব্ৰত পালন কৰোঁতে নিবিষ্ট আছিল। তেওঁক আগবাঢ়ি আহোঁতে দেখি, অন্য পুৰুষ বুলি সন্দেহ কৰি, ঘোঁৰাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰা তেওঁৰ সন্মুখলৈ মুখামুখি যাবলৈ আগবাঢ়িল।