Adhyaya 270

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्

ঈশ্বৰে ক’লে: হে মহাদেৱী, তাৰ পাছত য’ত সৰস্বতী পূৰ্বমুখে বয়, সেই স্থানলৈ যোৱা উচিত। সেই ঠাইত স্থিত লিঙ্গ ‘মংকীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ বুলি শ্ৰুত।

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा

মই তাৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰিম, যি সকলো পাপ নাশ কৰে। হে মহাভাগ্যৱতী দেৱী, শুনা—পূৰ্বকালত যি আশ্চৰ্য্য অদ্ভুত ঘটনা ঘটিছিল।

Verse 3

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः

মংকণক নামে এজন ঋষি আছিল; তেওঁ পৰম তপস্যা কৰিছিল। পূৰ্ব দিশলৈ গৈ, আহাৰত সংযমী হৈ, সদায় স্বাধ্যায় আৰু জপ-পাঠত নিবিষ্ট আছিল।

Verse 4

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने

হে ভামিনী, তেওঁৰ বাবে বহু হাজাৰ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পাছত কোনো এক সময়ত, হে সুৱৰ্ণমুখী দেৱী, কুশাঘ্ৰে তেওঁৰ আঙুলি বিদ্ধ হ’ল।

Verse 5

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः

শ্ৰুত মতে, কুশাঘ্ৰে বিদ্ধ হোৱাত তেওঁৰ হাতৰ পৰা মিঠা ৰস ওলাই আহিল। সেই মহা আশ্চৰ্য্য দেখি তেওঁ পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 6

मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्

তেওঁ ভাবিলে—‘মই পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলোঁ’; আনন্দত তেওঁ নৃত্য আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁ নাচি থাকোঁতে স্থাৱৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ জগত্‌ কঁপি উঠিল।

Verse 7

अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु

হে সুন্দৰ কটিদেশধাৰিণী, সেই মুনিৰ প্ৰভাৱত সকলো সত্তাই নৃত্য কৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া মহেন্দ্ৰ আদি দেৱতা, অগ্ৰে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুসহ, ত্ৰিপুৰহন্তাক ক’লে—“ইয়াক এনেদৰে নাচিবলৈ নিদিবা; কিবা উপায় কৰ।”

Verse 8

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः

পৰ্বতসমূহ নিজৰ স্থানৰ পৰা কঁপি উঠিল, মকৰালয় সাগৰ উথলি-পাথলি হ’ল। হে দেৱ, ধৰণী খণ্ড খণ্ড হ’ল আৰু বৃক্ষসমূহ বিনাশলৈ গ’ল।

Verse 9

उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्

মহানদীসমূহ নিজৰ পথ এৰি বিপথে ব’বলৈ ধৰিলে, গ্ৰহসমূহো নিৰ্ধাৰিত গতি-মাৰ্গৰ পৰা সৰি গ’ল। ত্ৰৈলোক্য ব্যাকুল হৈ উঠিল, যেন বিনাশৰ সন্নিকটলৈ গৈ আছে।

Verse 10

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे

সেয়ে এতিয়াই ইয়াক নিবাৰণ কৰা; নিবাৰণ কৰিবলৈ আন কোনো শক্তিমান নহয়।

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्

সেয়ে “তথৈতি” বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি সেই ঋষিৰ ওচৰলৈ গ’ল। দ্বিজৰূপ ধৰি সেই মুনিক বাক্য ক’লে।

Verse 12

को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः

“তোমাৰ হৰ্ষৰ কাৰণ কি, আৰু কিয় নাচিছা, হে দ্বিজ? সেয়ে শীঘ্ৰে ক’বা—কি কাৰ্য; মোৰ পৰম কৌতূহল, হে ব্ৰাহ্মণ।”

Verse 13

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः

ঋষিয়ে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি নেদেখা নেকি মোৰ হাতৰ পৰা চিনি-গুটি খসিছে? এই কাৰণেই মই নাচোঁ—নিঃসন্দেহে মই সিদ্ধি লাভ কৰিছোঁ।”

Verse 14

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि

ঈশ্বৰে ক’লে: “তেওঁৰ বাক্য শুনি ভগৱান ত্ৰিপুৰান্তকে, হে সুন্দৰী, আঙুলিৰ আগভাগেৰে নিজৰ বুঢ়া আঙুলিত আঘাত কৰিলে।”

Verse 15

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः

তেতিয়া ভস্ম ওলাই আহিল, সেই মুহূর্ততে হিমৰ দৰে ধৱল হ’ল। তাৰ পাছত ভূতভাৱন ভগৱানে হাঁহি মাৰি তাক ক’লে।

Verse 16

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम

চোৱা, হে ব্ৰাহ্মণ! মোৰ বুঢ়া আঙুলিৰ পৰা বহুত ভস্ম ওলাই আহিল। তথাপি মই ন নাচোঁ, ন মোৰ হৰ্ষ জাগে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 17

तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा

সেই অতি মহা আশ্চৰ্য দেখি তেওঁ পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল। হাত জোৰ কৰি তেওঁ ক’লে, হৰ্ষে কঁপা কণ্ঠে।

Verse 18

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले

হে বৃষভধ্বজ প্ৰভু! তোমাক বাদ দি মই আন কোনো দেৱক নাভাবোঁ। ধৰণীতলত আন কাৰো এনে শক্তি নাই।

Verse 19

भगवानुवाच । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्

ভগৱানে ক’লে: হে মুনিশাৰ্দূল, হে বেদবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ! তুমি মোক চিনিলা। তোমাৰ মঙ্গল হওক—বৰ বাছি লোৱা, যি তোমাৰ মন সদায় কামনা কৰে।

Verse 20

ऋषिरुवाच । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्

ঋষিয়ে ক’লে: হে মহাবিভু! দেৱদেৱৰ কৃপাৰে মই মহা নৃত্য কৰিলোঁ। এনেকুৱা উপায় বিধান কৰা হওক যাতে মোৰ তপস্যাৰ হানি নঘটে।

Verse 21

शंभुरुवाच । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा

শম্ভুৱে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ প্ৰসাদে তোমাৰ তপস্যা সহস্ৰগুণে বৃদ্ধি পাওক। মই সদায় তোমাৰ সৈতে ইয়াত পূৰ্বমুখে বাস কৰিম।

Verse 22

सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

সৰস্বতী মহাপুণ্যময়ী, বিশেষকৈ এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত। যিয়ে সৰস্বতীৰ উত্তৰ তীৰত দেহ ত্যাগ কৰে, সি এই স্থান-মাহাত্ম্যৰে বিশেষ পবিত্ৰতা লাভ কৰে।

Verse 23

प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

হে ঋষিশাৰ্দূল, যিয়ে ইয়াত স্নান কৰে সি পুনৰ প্ৰাচী দিশলৈ (সংসাৰ-ভ্ৰমণলৈ) নাযায়। ইয়াত নিমজ্জিত হৈ সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান প্ৰচুৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 24

नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्

নিয়ম আৰু উপবাসে তাপসসকলে নিজৰ দেহ শোষায়—কিছুমানে জলাহাৰ, কিছুমানে বায়ুভক্ষ, কিছুমানে পৰ্ণাহাৰ গ্ৰহণ কৰে; তদুপৰি যিসকলে নিৰাবৰণ মাটিত শয়ন কৰে আৰু আন আন ভিন্ন ভিন্ন নিয়ম পালন কৰে।

Verse 25

ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्

যিসকলে নিয়মে যুক্ত হৈ এই তীৰ্থত স্নান কৰে, তেওঁলোকে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে—ব্ৰহ্মণৰ পৰম পদ, সেই সৰ্বোচ্চ ধাম।

Verse 26

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्

এই তীৰ্থত যি কোনো জনে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দানস্বৰূপে সোণাৰ অতি ক্ষুদ্ৰ কণাও দিয়ে, তাৰ ফল মেরু পৰ্বতৰ সমান মহৎ হয়।

Verse 27

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

আৰু যিসকল মানুহে এই তীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰে, তেওঁলোকে নিজৰ বংশৰ একুশ পুৰুষসহ নিশ্চিতভাৱে স্বৰ্গলৈ যায়।

Verse 28

पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः

এই তীৰ্থ পিতৃলোকৰ অতি প্ৰিয়। একেটা পিণ্ড-অৰ্পণতেই তৃপ্ত হৈ, সৎপুত্ৰৰ দ্বাৰা ইয়াত উদ্ধাৰ লাভ কৰি, তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 29

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

আৰু পুনৰ যিসকলে অন্নদান কৰে, তেওঁলোকে মোক্ষৰ পথত অগ্ৰসর হয়।

Verse 30

अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः

ইয়াত যিসকল শুভ আচৰণসম্পন্ন লোকে প্ৰভাসত অৱস্থিত সৰস্বতীক দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকেও, হে দ্বিজোত্তম, স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 31

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा

কিন্তু যিসকল মানুহে অন্তৰৰ ভাৱেৰে তাত স্নানত নিবিষ্ট থাকে, তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰি সদায় আনন্দত ৰমে।

Verse 32

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

যি কোনোবাই ইয়াত (প্ৰভাসত) মনোৰম দধি এজন ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সিও অগ্নিলোক লাভ কৰি শোভন-মঙ্গল ভোগ উপভোগ কৰে।

Verse 33

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्

যি কোনোবাই ভক্তিৰে দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণক উণৰ আৱৰণ দান কৰে, সিও পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে—যি আন মর্ত্যসকলৰ বাবে অতি দুৰ্লভ।

Verse 34

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

আৰু যিসকল মানুহে ইয়াত মল-নাশৰ বাবে জলত প্ৰৱেশ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে গোধন দানৰ ফল সহজে লাভ হয় বুলি ঘোষণা কৰিব লাগে।

Verse 35

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

নিশ্চয়, যদি কোনো মানুহে অন্তৰৰ সত্য ভাৱেৰে তাত স্নান কৰে, তেন্তে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুলোকত সম্মানিত হয়।

Verse 36

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः

তৰ্পণৰ জলাৰ্ঘ্য আৰু পিণ্ড-দানৰ দ্বাৰা, নৰকত অৱস্থিত পিতৃলোকেও স্বৰ্গলৈ গমন কৰে—ইহলোকে সুপুত্ৰে তেওঁলোকক উদ্ধাৰ কৰে।

Verse 37

ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते

তেওঁলোকে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ঈশ নামে খ্যাত অক্ষয় লোকসমূহ লাভ কৰে; আৰু পুনৰ প্ৰচুৰ অন্ন দান কৰে—এইদৰে তেওঁলোকে মোক্ষৰ পথ লাভ কৰে।

Verse 38

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

প্ৰভাসত মহা নদী সৰস্বতী যেন স্বৰ্গলৈ উঠা সিঁড়িৰ পৰা উদ্ভূত; পুণ্যহীন মানুহে সেই মহা নদীক লাভ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 39

प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

পূৰ্বমুখী প্ৰাচী সৰস্বতী অন্য ঠাইত নিশ্চয়েই দুৰ্লভ; বিশেষকৈ কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰভাস আৰু পুষ্কৰত তেওঁক পোৱা যায়।

Verse 40

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्

প্ৰাচী সৰস্বতীলৈ গৈ যোন্যত-তীৰ্থ বিচাৰিব লাগে; আৰু তাত হাতত ধৰা বস্তু এৰি, কূৰ্পৰ (কঁহুনি) বিধিৰে আচাৰ পালন কৰিব।

Verse 41

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति

কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত সদায় স্নান বিধেয়। যি জনে তাত পিণ্যাকে মিশ্ৰিত জলেৰে হলেও পিণ্ড দান কৰে, সি পিতৃসকলৰ বাবে অক্ষয় ফল লাভ কৰায় আৰু পিতৃলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 42

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

সৰস্বতীৰ তীৰত বাস কৰাৰ সমান আনন্দ ক’ত? সৰস্বতীৰ আবাসত বাস কৰাৰ তুল্য গুণ ক’ত? সৰস্বতীক লাভ কৰি নৰসকলে স্বৰ্গলৈ যায়, তথাপি পুনঃ পুনঃ সৰস্বতী নদীক স্মৰণ কৰে।

Verse 43

ईश्वर उवाच । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः

ঈশ্বৰ ক’লে: এইদৰে কৈ ভগৱান দেৱ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তেতিয়াৰ পৰা শংকৰে সেই স্থানত নিজৰ স্থায়ী সান্নিধ্য স্থাপন কৰিলে।

Verse 44

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये

হে প্ৰিয়ে, ইয়াত এক গাথা আছে, যি পূৰ্বে প্ৰভৱিষ্ণু—সৰ্বউৎপত্তিদাতা মহাবলী বিষ্ণুৱে—স্নেহে সিক্ত চিত্তে ধৰ্মপুত্ৰক উদ্দেশি গাইছিল।

Verse 45

मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

হে কৌন্তেয়, গঙ্গালৈ নাযাবা; প্ৰয়াগ আৰু পুষ্কৰলৈও নাযাবা। হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, য’ত প্ৰাচী সৰস্বতী আছে, সেই ঠাইলৈ যোৱা।

Verse 46

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

তুমি যি মোক সুধিছিলা, তাৰ উত্তৰত এই সকলো কথা মই তোমাক ক’লোঁ। সৰস্বতী দেৱীৰ মাহাত্ম্যো ক’লোঁ—এতিয়া আৰু কি শুনিব খুজিছা?

Verse 270

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে পবিত্ৰ শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণত—একাশি হাজাৰ শ্লোকৰ সংহিতাত—সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যত ‘প্ৰাচী সৰস্বতী আৰু মংকীশ্বৰ মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা’ নাম অধ্যায়, অৰ্থাৎ ২৭০তম অধ্যায়, সমাপ্ত হ’ল।