Adhyaya 166

Verse 1

देव्युवाच । प्रभासे संस्थिता या तु सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । तस्याश्चरित्रं मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते

দেৱীয়ে ক’লে: হে দেৱদেৱ, জগত্পতি! প্ৰভাসত অৱস্থিত, ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয়া সাবিত্ৰীৰ আশ্চৰ্য চৰিত্ৰ মোক কোৱা।

Verse 2

व्रतमाहात्म्यसंयुक्तमितिहाससमन्वितम् । पाति व्रत्यकरं स्त्रीणां महाभाग्यं महोदयम्

ব্ৰতৰ মাহাত্ম্যযুক্ত আৰু পবিত্ৰ ইতিহাসে সমর্থিত এই বৰ্ণনা ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা নাৰীক ৰক্ষা কৰে, আৰু মহাভাগ্য তথা উচ্চ কল্যাণ দান কৰে।

Verse 3

ईश्वर उवाच । कथयामि महादेवि सावित्र्याश्चरितं महत् । प्रभासक्षेत्रसंस्थायाः स्थल स्थाने महेश्वरि । यथा चीर्णं व्रतकरं सावित्र्या राजकन्यया

ঈশ্বৰে ক’লে: হে মহাদেৱী! মই সাবিত্ৰীৰ মহান পবিত্ৰ চৰিত্ৰ ক’ম—প্ৰভাসক্ষেত্ৰৰ সেই পুণ্য স্থানে, হে মহেশ্বৰী, কেনেকৈ ৰাজকন্যা সাবিত্ৰীয়ে বিধিপূৰ্বক ব্ৰত পালন কৰিছিল।

Verse 4

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम पौरजानपद प्रियः

মদ্ৰ দেশত এজন ধৰ্মাত্মা ৰজা আছিল, যি সকলো জীৱৰ হিতত ৰত আছিল; তেওঁৰ নাম আছিল অশ্বপতি, আৰু নগৰ-গাঁৱৰ লোকৰ প্ৰিয় আছিল।

Verse 5

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्रभासक्षेत्रयात्रायामाजगाम स भूपतिः । यात्रां कुर्वन्विधानेन सावित्रीस्थलमागतः

সেই ৰজা ধৈৰ্যশীল, নিঃসন্তান, সত্যবাদী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী আছিল। তেওঁ প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলে; বিধি অনুসাৰে যাত্ৰা কৰি সাবিত্ৰী নামে পুণ্য স্থলত উপস্থিত হ’ল।

Verse 6

स सभार्यो व्रतमिदं तत्र चक्रे नृपः स्वयम् । सावित्रीति प्रसिद्धं यत्सर्वकामफलप्रदम्

তাত ৰাণীৰ সৈতে সেই নৃপতিয়ে নিজেই সেই ব্ৰত পালন কৰিলে—যি ‘সাৱিত্ৰী-ব্ৰত’ বুলি প্ৰসিদ্ধ, আৰু সকলো শুভ কামনাৰ ফল দান কৰে।

Verse 7

तस्य तुष्टाऽभवद्देवि सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता

হে দেবী! ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয়া সাৱিত্ৰী তেওঁৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হ’ল। তাই ‘ভূৰ্ভুৱঃ স্বঃ’ এই উচ্চাৰণৰ সজীৱ শক্তিৰূপে সাক্ষাৎ মূৰ্তিমতী হৈ তাতেই স্থিত হ’ল।

Verse 8

कमंडलुधरा देवी जगामादर्शनं पुनः । कालेन वहुना जाता दुहिता देवरूपिणी

কমণ্ডলু ধাৰণ কৰা দেবী পুনৰ অদৃশ্য হ’ল। বহু কাল পাৰ হোৱাৰ পিছত দেৱৰূপিণী দীপ্তিমতী এক কন্যা জন্মিল।

Verse 9

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्याः पूजया तथा । सावित्रीत्येव नामाऽस्याश्चक्रे विप्राज्ञया नृपः

সাৱিত্ৰীৰ প্ৰসন্নতাৰে দানপ্ৰাপ্ত আৰু সাৱিত্ৰীৰ পূজাৰ ফলত লাভ কৰা সেই কন্যাৰ নাম নৃপতিয়ে ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপদেশমতে ‘সাৱিত্ৰী’ বুলিয়েই ৰাখিলে।

Verse 10

सा विग्राहवतीव श्रीः प्रावर्धत नृपात्मजा । सावित्री सुकुमारांगी यौवनस्था बभूव ह

সেই নৃপকন্যা সাৱিত্ৰী যেন সাক্ষাৎ শ্ৰী (লক্ষ্মী) মূৰ্তিমতী, তেনেকৈ বৃদ্ধি পালে। কোমল অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গযুক্তা তাই নিশ্চিতভাৱে যৌৱনৰ পূৰ্ণতালৈ উপনীত হ’ল।

Verse 11

या सुमध्या पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनी यथा । प्राप्तेयं देवकन्या वा दृष्ट्वा तां मेनिरे जनाः

সু-মধ্যা আৰু প্ৰশস্ত নিতম্বা সেই কন্যা সোণালী প্ৰতিমাৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল। তাক দেখি লোকসকলে ভাবিলে—“দেৱলোকৰ কোনো কন্যা নেকি ইয়ালৈ আহিল?”

Verse 12

सा तु पद्मा विशालाक्षी प्रज्वलतीव तेजसा । चचार सा च सावित्री व्रतं यद्भृगुणोदितम्

পদ্মা নামৰ সেই বিশাল-নয়না কন্যা অন্তৰ্জ্যোতিৰে যেন জ্বলন্ত আছিল। ভৃগু মুনিয়ে যিদৰে বিধান দিছিল, তেনেদৰে সি সাৱিত্ৰী-ব্ৰত পালন কৰিলে।

Verse 13

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयेद्वरवर्णिनी

তাৰ পাছত উপবাস কৰি, মূৰ ধুই স্নান সাৰি, সি দেৱতাৰ সন্নিধানলৈ গ’ল। বিধি মতে অগ্নিত আহুতি দি, সেই উত্তমবৰ্ণা কন্যাই ব্ৰাহ্মণসকলক পবিত্ৰ মন্ত্র-পাঠ কৰালে।

Verse 14

तेभ्यः सुमनसः शेषां प्रतिगृह्य नृपात्मजा । सखीपरिवृताऽभ्येत्य देवी श्रीवत्सरूपिणी

তেওঁলোকৰ পৰা অৱশিষ্ট সুগন্ধি ফুল গ্ৰহণ কৰি, ৰজাৰ কন্যা সখীসকলৰ মাজত ঘেৰাও হৈ উভতি আহিল। দেৱীৰ দৰে দীপ্তিময় সেই কন্যাৰ দেহত শ্ৰীবৎসৰ শুভ চিহ্ন প্ৰকাশ পাইছিল।

Verse 15

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषां पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता

সি পিতৃচৰণত প্ৰণাম কৰি, প্ৰথমে অৱশিষ্ট নিবেদন আগবঢ়ালে। তাৰ পাছত কৰযোৰে ভক্তিভাৱে, সেই কুলীন কন্যা ৰজাৰ কাষতে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 16

तां दृष्ट्वा यौवनप्राप्तां स्वां सुतां देवरूपिणीम् । उवाच राजा संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं सह मन्त्रिभिः

নিজ কন্যাক যৌৱনপ্ৰাপ্তা, দেৱীৰূপিণী তেজস্বিনী দেখি ৰজাই মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি কন্যাৰ ভবিষ্যৎ বিষয়ে ক’লে।

Verse 17

पुत्रि प्रदानकालस्ते न हि कश्चिद्वृणोति माम् । विचारयन्न पश्यामि वरं तुल्यमिहात्मनः

‘কন্যা, তোৰ বিবাহ-দানৰ সময় আহিল; তথাপি কোনোবাই মোৰ সৈতে সম্বন্ধ বিচাৰে নাহে। মই চিন্তা কৰিও ইয়াত মোৰ সমান যোগ্য বৰ নেদেখোঁ।’

Verse 18

देवादीनां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु । पठ्यमानं मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु च श्रुतम्

‘এনেদৰে কৰ যাতে দেৱতা আদি সন্মুখত মোৰ নিন্দাৰ কথা নকোৱা হয়। কন্যা, এই কথা মই ধৰ্মশাস্ত্ৰত পঢ়িছোঁ আৰু শুনিছোঁ।’

Verse 19

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । ब्रह्महत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता

‘যি কন্যাই পিতৃগৃহত অবিবাহিতা (বিবাহ-সংস্কাৰ নোহোৱাকৈ) ঋতুস্ৰাৱ দেখে, সেই পিতাৰ বাবে তাক ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ সম পাপ বোলা হয়; আৰু সেই কন্যাক “বৃষলী” বুলি স্মৰণ কৰা হয়।’

Verse 20

अतोऽर्थं प्रेषयामि त्वां कुरु पुत्रि स्वयंवरम् । वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छावधारय

‘সেইকাৰণে মই তোক পঠাইছোঁ; কন্যা, তই নিজে স্বয়ংৱৰ কৰ। বৃদ্ধ আৰু বিশ্বাসযোগ্য অমাত্যসকলৰ সৈতে শীঘ্ৰে যা—দৃঢ় সংকল্প কৰ।’

Verse 21

एवमस्त्विति सावित्री प्रोच्य तस्माद्विनिर्ययौ । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा

সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে, ‘এনেই হওক,’ আৰু তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে। তাই ৰাজর্ষিসকলৰ মনোৰম তপোবন-আশ্ৰমসমূহলৈ গ’ল।

Verse 22

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमाणि च

তাত থকা মান্য বৃদ্ধসকলৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি, তাৰ পাছত তাই সকলো তীৰ্থ আৰু সকলো আশ্ৰম দৰ্শন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 23

आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः । तत्रापश्यत देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्

পাছত সাৱিত্ৰী মন্ত্ৰী-সহচৰসকলৰ সৈতে পুনৰ নিজৰ নিবাসলৈ আহিল। তাত তাই সন্মুখত পৱিত্ৰ আৰু তেজস্বী দেবর্ষি নাৰদক থিয় হৈ থকা দেখিলে।

Verse 24

आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा

আসনত বহা বিপ্ৰক প্ৰণাম কৰি, মৃদু হাসি সহ কোমল বাক্য ক’লে, যি কাৰণত তাই অৰণ্যলৈ গৈছিল সেই কথাই বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 25

सावित्र्युवाच । आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धो वभूव सः

সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে: ‘শাল্বসকলৰ মাজত এজন ধৰ্মাত্মা ক্ষত্ৰিয় নৃপতি আছিল, পৃথিৱীৰ অধিপতি, দ্যুমৎসেন নামে খ্যাত; দৈৱবশত সি অন্ধ হৈ পৰিল।’

Verse 26

आर्यस्य बालपुत्रस्य द्युमत्सेनस्य रुक्मिणा । सामन्तेन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा

সেই আৰ্য ধৰ্মিষ্ঠ দ্যুমৎসেনৰ, যদিও এটি বালক পুত্ৰ আছিল, তথাপি ৰুক্মিণ নামৰ সামন্ত—পূৰ্বশত্ৰু—এই দুৰ্বলতা দেখি সুযোগ লৈ ৰাজ্য হৰণ কৰিলে।

Verse 27

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्

তেওঁ বালক থকা পত্নীৰ সৈতে একেলগে বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 28

स तस्य च वने वृद्धः पुत्रः परमधार्मिकः । सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः

সেই বনতেই তেওঁৰ পুত্ৰ ডাঙৰ হ’ল—অতি ধৰ্মিষ্ঠ, সত্যবচন; আৰু সি-ই মোৰ হৃদয়ে কামনা কৰা স্বামী, মোৰ বাবে যোগ্য আৰু উপযুক্ত।

Verse 29

नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् । बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः

নাৰদে ক’লে: হায়! হে নৃপতি, সাবিত্ৰীয়ে মহা কষ্ট আহ্বান কৰিলে; কিয়নো যৌৱনৰ স্বভাৱত তেওঁ গুণৱান, সত্যবচন-পৰায়ণ পুৰুষক বাছি ল’লে।

Verse 30

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम्

ইয়াৰ পিতা সত্য কয়, মাতাো সত্য উচ্চাৰে। মুনিসকলে ক’লে, “ই সত্য কয়,” সেইবাবে সঁচাকৈ ইয়াৰ নাম ‘সত্যবান’ ৰখা হ’ল।

Verse 31

नित्यं चाश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्च मृन्मयान् । चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते

অশ্ব সদায় তেওঁৰ অতি প্ৰিয়; তেওঁ মাটিৰে অশ্ব গঢ়ে, আৰু চিত্ৰতো অশ্ব আঁকে; সেইবাবে তেওঁ ‘চিত্ৰাশ্ব’—অৰ্থাৎ ‘চিত্ৰিত অশ্বৰ অধিপতি’ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 32

सत्यवान्रंतिदेवस्य शिष्यो दानगुणैः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा

সত্যৱান ৰন্তিদেৱৰ শিষ্য, দান-গুণত তেওঁৰ সমান। তেওঁ ব্ৰাহ্মণ-ভক্ত আৰু সত্যবাদী—উশীনৰৰ পুত্ৰ শিবিৰ দৰে।

Verse 33

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली

যযাতিৰ দৰে তেওঁ উদাৰ; সোমৰ দৰে দৰ্শন-মধুৰ। ৰূপত তেওঁ অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয়ৰ তুল্য, আৰু তেওঁ দ্যুমৎসেনৰ বলৱান পুত্ৰ।

Verse 34

एको दोषोऽस्ति नान्यश्च सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति

এটা মাত্ৰ একেটা দোষ, আন একো নহয়: আজিৰ পৰা সত্যৱানৰ আয়ু ক্ষয় হ’বলৈ ধৰিছে। এক বছৰৰ ভিতৰত তেওঁ দেহ ত্যাগ কৰিব।

Verse 35

नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता प्राह पार्थिवम्

নাৰদৰ বচন শুনি, কন্যাই ৰজাক ক’লে।

Verse 36

सावित्र्युवाच । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति ब्राह्मणाः । सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে: ৰজাসকলে প্ৰতিজ্ঞাৰ বাক্য একেবাৰেই কয়; ব্ৰাহ্মণসকলেও একেবাৰেই কয়। কন্যাদানও একেবাৰেই হয়—এই তিনিটাই ‘এবাৰেই, এবাৰেই’ বুলি গণ্য।

Verse 37

दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्

দীৰ্ঘায়ু হওক বা অল্পায়ু, গুণৱান হওক বা গুণহীন—মই এবাৰ যাক স্বামী ৰূপে বাছিলোঁ, দ্বিতীয়জনক মই নুবাছোঁ।

Verse 38

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं हि मनस्ततः

প্ৰথমে মনত দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰা হয়; তাৰ পিছত বাক্যৰে ঘোষণা কৰা হয়; তাৰ পাছত কৰ্মৰে সম্পন্ন কৰা হয়। সেয়ে মনেই প্ৰকৃত প্ৰমাণ, সংকল্পৰ মূল।

Verse 39

नारद उवाच । यद्येतदिष्टं भवतः शीघ्रमेव विधीयताम् । अविघ्नेन तु सावित्र्याः प्रदानं दुहितुस्तव

নাৰদে ক’লে: যদি এইটো আপোনাৰ মনপসন্দ হয়, তেন্তে শীঘ্ৰেই ব্যৱস্থা কৰা হওক। আপোনাৰ কন্যা সাৱিত্ৰীৰ কন্যাদান অবিঘ্নে সম্পন্ন হওক।

Verse 40

एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारूदस्त्रिदिवं गतः । राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् । शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

এইদৰে কৈ নাৰদ উঠি ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল। তাৰ পাছত ৰজাই কন্যাৰ বাবে সকলো বৈৱাহিক ব্যৱস্থা কৰিলে—শুভ মুহূৰ্তত, কাষতে বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপস্থিতিত।

Verse 41

सावित्र्यपि च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्तितम् । मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्

সাৱিত্ৰীয়েও মনৰ অভিলাষিত স্বামীক লাভ কৰি, সুকোমল অঙ্গী হৈ অতিশয় আনন্দিত হ’ল; যেন পুণ্যবান জনে স্বৰ্গ লাভ কৰি উল্লসিত হয়।

Verse 42

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तु पश्यतां किञ्चिदतिचक्राम पार्वति

এইদৰে সেই আশ্ৰমত সৎজনসকল বাস কৰি থাকোঁতে, হে পাৰ্বতী, তেওঁলোকৰ চকুৰ সন্মুখতেই সময় অলপ আগবাঢ়ি গ’ল।

Verse 43

सावित्र्यास्तु तदा नार्यास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते

কিন্তু সাৱিত্ৰী, সেই সৎনাৰী, দিন-ৰাতি অচলভাৱে স্থিৰ থাকোঁতে, নাৰদে কোৱা বাক্যসমূহ তাইৰ মনত সদায় বৰ্তি থাকিল।

Verse 44

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः कालोऽथ मर्तव्यो यत्र सत्यव्रतो नृपः

তাৰ পাছত বহুদিন পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছত, কোনো এক সময়ত সেই নিয়তিৰ ক্ষণ আহিল—যেতিয়া ৰজা সত্যব্ৰতক মৃত্যুবৰণ কৰিব লাগিছিল।

Verse 45

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे । गणयंत्याश्च सावित्र्या नारदोक्तं वचो हृदि

জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত, সন্ধ্যা নামি অহাৰ সময়ত, সাৱিত্ৰীয়ে সময় গণনা কৰি থাকোঁতে নাৰদে কোৱা বাক্য তাইৰ হৃদয়ত স্থিৰ হৈ থাকিল।

Verse 46

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽश्रमे

“চতুৰ্থ দিনা তেওঁ মৰিব লাগিব,” বুলি চিন্তা কৰি ভামিনী নাৰীয়ে ত্ৰিৰাত্ৰ-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে আৰু আশ্ৰমত দিন-ৰাতি স্থিৰে থাকিল।

Verse 47

ततस्त्रिरात्रं न्यवसत्स्नात्वा संतर्प्य देवताम् । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी

তাৰ পাছত তাই ত্ৰিৰাত্ৰ পালন কৰিলে; স্নান কৰি আৰু দেৱতাক নৈবেদ্য-অৰ্ঘ্যৰে সন্তুষ্ট কৰি, সুমধুৰ হাঁহিৰ নাৰীজনে শ্বশুৰ-শ্বাশুৰীৰ চৰণত বন্দনা কৰিলে।

Verse 48

अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् । सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छंतं पृष्ठतोऽन्वयात्

তাৰ পাছত সত্যৱান কুঠাৰ হাতত লৈ বনলৈ ৰওনা হ’ল; আৰু সাবিত্ৰীও স্বামীৰ গমনপথত পিছে পিছে চলি তেওঁৰ অনুসৰণ কৰিলে।

Verse 49

ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् । अथ शुष्काणि चादाय काष्ठभारमकल्पयत्

তাৰ পাছত তাই তৎপৰতাৰে ফল, ফুল, সমিধ আৰু কুশ ঘাঁহ গোটালে; আৰু শুকান কাঠো লৈ কাঠৰ এটা ভাৰ সাজি ল’লে।

Verse 50

अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना । काष्ठभारं क्षणात्त्यक्त्वा वटशाखावलंबितः

তাৰ পাছত কাঠ ফালি থাকোঁতে তেওঁৰ মূৰত বেদনা উঠিল। ক্ষণতে কাঠৰ ভাৰ এৰি বটগছৰ ডালত ভৰ দি তেওঁ আশ্ৰয় ল’লে।

Verse 51

सावित्रीं प्राह शिरसो वेदना मां प्रबाधते । तवोत्संगे क्षणं तावत्स्वप्तुमिच्छामि सुन्दरि

তেওঁ সাৱিত্ৰীক ক’লে, “মোৰ মূৰত বেদনা মোক বৰকৈ পীড়া দিছে। হে সুন্দৰী, তোমাৰ কোলাত ক্ষণেকলৈ শুবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।”

Verse 52

विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता । पश्चादपि गमिष्यामि ह्याश्रमं श्रमनाशनम्

দুঃখিত সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে, “হে মহাবাহু, অলপ জিৰা লওক। তাৰ পাছত মই শ্ৰম নাশ কৰা আশ্ৰমলৈ যাবোঁ।”

Verse 53

यावदुत्संगगं कृत्वा शिरोस्य तु महीतले । तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम्

যেতিয়াই সাৱিত্ৰীয়ে মাটিত নিজৰ কোলাত তেওঁৰ মূৰ থ’লে, তেতিয়াই তাই ক’লা-হালধীয়া আভাযুক্ত এজন পুৰুষক দেখিলে।

Verse 54

किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् । तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुराक्षरम्

মুকুটধাৰী, পীতবস্ত্ৰ পৰিহিত, উদিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান—তাক সাৱিত্ৰীয়ে প্ৰণাম কৰি মধুৰ বাক্যে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 55

कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः । न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्माद्देव रोधितुम्

“তুমি কোন—দেৱ নে দানৱ—যি মোক অপমান/আক্রমণ কৰিবলৈ আহিছা? হে দিব্যজন, মোৰ নিজ ধৰ্মৰ পৰা মোক কোনেও ৰোধ কৰিব নোৱাৰে।”

Verse 56

विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव

হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, মোক অগ্নিৰ দীপ্ত শিখাৰ দৰে বুলি জানিবা।

Verse 57

यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः

যমে ক’লে: মই যম, সংযমন; সকলো লোকৰ বাবে ভয়ংকৰ।

Verse 58

क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः

হে পতিব্ৰতা, তোমাৰ এই স্বামীজনৰ আয়ু ক্ষয় হ’ল। তোমাৰ সন্মুখতে মোৰ দাসে তাক নিবলৈ নোৱাৰে; সেয়ে মই নিজে আহিলোঁ।

Verse 59

एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्

এইদৰে কৈ, পাষধাৰী যমে সত্যব্ৰতৰ দেহৰ পৰা বলপূৰ্বক অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ পুৰুষক টানি উলিয়ালে।

Verse 60

अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् । सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह

তাৰ পাছত তেওঁ পিতৃসেৱিত পথত যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে; আৰু সুন্দৰ নিতম্বা সাবিত্ৰীও পিছফালে অনুসৰণ কৰিলে।

Verse 61

पतिव्रतत्वाच्चाश्रांता तामुवाच यमस्तथा । निवर्त गच्छ सावित्रि मुहूर्तं त्वमिहागता

পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ বলত তাই ক্লান্ত নহ’ল; তেতিয়া যমে ক’লে— “সাৱিত্ৰী, উভতি যা। তুমি ইয়ালৈ কেৱল এটা মুহূৰ্তৰ বাবে আহিছা।”

Verse 62

एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते

“হে বিশাল-নয়না নাৰী, এই পথ যিকোনো জনে অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰে।”

Verse 63

सावित्र्युवाच । न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते । भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ

সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে— “মোৰ কেতিয়াও ক্লান্তি বা মূৰ্ছা নহয়; কিয়নো মই মোৰ স্বামীৰ পিছে পিছে গৈ আছোঁ আৰু মহৎজনৰ সান্নিধ্যত আছোঁ।”

Verse 64

सतां सन्तो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः । वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः

“সৎলোকৰ বাবে সজ্জনৰ বাহিৰে আন কোনো আশ্ৰয় নাই; নাৰীৰ বাবে স্বামী সদায় আশ্ৰয়। বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ লোকৰ বাবে বেদ আশ্ৰয়, আৰু শিষ্যৰ বাবে গুৰু আশ্ৰয়।”

Verse 65

सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले । भर्त्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः

“সকলো জীৱৰ পৃথিৱীত নিজ নিজ স্থান আছে; কিন্তু নাৰীৰ বাবে, কেৱল স্বামীক বাদ দি আন কোনো ন্যায়সঙ্গত আশ্ৰয় নাই।”

Verse 66

एवमन्यैः सुमधुरैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं वाक्यमब्रवीत्

এইদৰে ধৰ্ম-অৰ্থে সংযুক্ত বহু মধুৰ বাক্যৰে সূৰ্যপুত্ৰ যম সন্তুষ্ট হ’ল আৰু সাৱিত্ৰীক এই বাক্য ক’লে।

Verse 67

यम उवाच । तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि । सापि वव्रे च राज्यं स्वं विनयावनतानना

যমে ক’লে— “মই তোমাত সন্তুষ্ট; তোমাৰ মঙ্গল হওক। হে ভদ্ৰা নাৰী, এটা বৰ বাছি লোৱা।” তেতিয়া সিও বিনয়ে মুখ নত কৰি নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভৰ বৰ বাছিলে।

Verse 68

चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं श्वशुरस्य महात्मनः । पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः

সিয়ে মহাত্মা শ্বশুৰৰ বাবে দৃষ্টিশক্তি পুনৰ লাভ আৰু ৰাজ্য লাভ বিচাৰিলে; পিতৃৰ বাবে শত পুত্ৰ; আৰু নিজৰ বাবে পুত্ৰবংশত শত পুত্ৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 69

जीवितं च तथा भर्तुर्धर्मसिद्धिं च शाश्वतीम् । धर्मराजो वरं दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः

সিয়ে স্বামীৰ জীৱন আৰু ধৰ্মত চিৰস্থায়ী সিদ্ধিও প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। ধৰ্মৰাজে বৰ দান কৰি তাৰ পাছত তাক আগবঢ়াই পঠিয়ালে।

Verse 70

अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा । जगाम स्वाश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला

তাৰ পাছত স্বামীক পুনৰ পাই সাৱিত্ৰী আনন্দিত মনৰে, স্বামীৰ সৈতে নিৰাকুল হৈ, নিজৰ আশ্ৰমস্থানলৈ গ’ল।

Verse 71

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां च तया चीर्णं व्रतं त्विदम् । माहात्म्यतोऽस्य नृपतेश्चक्षुःप्राप्तिरभूत्पुरः

জ্যেষ্ঠ মাহৰ পূৰ্ণিমাৰ দিনা তাই এই ব্ৰত বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে। এই ব্ৰতৰ মহাত্ম্যৰ প্ৰভাৱত, হে নৃপতি, ৰজাই শীঘ্ৰে পুনৰ দৃষ্টিশক্তি লাভ কৰিলে।

Verse 72

ततः स्वदेशराज्यं च प्राप निष्कण्टकं नृपः । पितास्याः पुत्रशतकं सा च लेभे सुताञ्छतम्

তাৰ পাছত ৰজাই নিজৰ দেশ-ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰিলে, যি নিস্কণ্টক—শত্ৰু আৰু দুঃখ-কষ্টবিহীন। আৰু তাইৰ পিতাই শত পুত্ৰ লাভ কৰিলে, আৰু তাই নিজেও শত পুত্ৰ জন্ম দিলে।

Verse 73

एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथितं सकलं मया

এইদৰে মই এই ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণ মহাত্ম্য সকলোখিনি বৰ্ণনা কৰিলোঁ।

Verse 74

देव्युवाच । कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या चरितं महत् । तस्मिंस्तु ज्येष्ठमासे हि विधानं तस्य कीदृशम्

দেৱীয়ে ক’লে: “হে দেৱ! সাৱিত্ৰীয়ে আচৰিত সেই মহান ব্ৰত কেনেকুৱা? আৰু জ্যেষ্ঠ মাহত তাক পালন কৰাৰ বিধান কেনেকুৱা?”

Verse 76

का देवता व्रते तस्मिन्के मन्त्राः किं फलं विभो । विस्तरेण महेश त्वं ब्रूहि धर्मं सनातनम्

“সেই ব্ৰতত কোন দেৱতাৰ পূজা হয়, কোন কোন মন্ত্ৰ জপ কৰিব লাগে, আৰু তাৰ ফল কি, হে প্ৰভু? হে মহেশ, এই সনাতন ধৰ্ম বিস্তাৰে কৃপা কৰি কওক।”

Verse 77

त्रयोदश्यां तु ज्येष्ठस्य दन्तधावनपूर्वकम् । त्रिरात्रं नियमं कुर्यादुपवासस्य भामिनि

জ্যেষ্ঠ মাহৰ ত্ৰয়োদশীত দন্তধাৱন কৰি আৰম্ভ কৰি, হে সুন্দৰী, তিনিৰাতি উপবাসসহ নিয়ম-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।

Verse 78

अशक्तस्तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः । अयाचितं चतुर्दश्यां ह्युपवासेन पूर्णिमाम्

কিন্তু যদি ত্ৰয়োদশীত সম্পূৰ্ণ উপবাস কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে ইন্দ্ৰিয়-সংযমী হৈ নক্ত (ৰাতি একবাৰ আহাৰ) পালন কৰিব। চতুৰ্দশীত অযাচিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰি, পূৰ্ণিমাত উপবাস কৰিব।

Verse 79

नित्यं स्नात्वा तडागे वा महानद्यां च निर्झरे । पांडुकूपे तु सुश्रोणि सर्वस्नानफलं लभेत्

নিতৌ স্নান কৰক—পুখুৰীত হওক, মহানদীত হওক বা ঝৰ্ণাত হওক—তথাপি, হে সুশ্ৰোণী, পাণ্ডুকূপত স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থস্নানৰ ফল লাভ হয়।

Verse 80

विशेषात्पूर्णिमायां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः

আৰু বিশেষকৈ পূৰ্ণিমাত সৰ্ষপ আৰু মৃৎ-মল (শোধন মাটি) মিহলি জলৰে স্নান কৰিব লাগে।

Verse 81

गृहीत्वा वालुकं पात्रे प्रस्थमात्रे यशस्विनि । अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम्

হে যশস্বিনী, পাত্ৰত এক প্ৰস্থ পৰিমাণ বালুকা লৈ; অথবা যৱ, শালি-চাউল, তিল আদি ধান্য লৈ—

Verse 82

ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते । सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभिताम्

তাৰ পাছত বাঁহৰ পাত্ৰত, দুটা বস্ত্ৰেৰে মেৰিয়াই, সাৱিত্ৰীৰ প্ৰতিমা গঢ়িব লাগে—সকলো অংগ-প্ৰত্যংগ যথাযথ সৌন্দৰ্য্যে শোভিত।

Verse 83

सौवर्णीं मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या दारुनिर्मिताम् । रक्तवस्त्रद्वयं दद्यात्सावित्र्या ब्रह्मणः सितम्

নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণৰ, বা মাটিৰ, বা কাঠেৰে নিৰ্মিত (প্ৰতিমা) অৰ্পণ কৰিব লাগে। সাৱিত্ৰীৰ বাবে ৰঙা বস্ত্ৰযুগল আৰু ব্ৰহ্মাৰ বাবে শুভ শ্বেত বস্ত্ৰ দান কৰিব।

Verse 85

पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः । नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः

পক্ক আৰু ভৰপূৰ কোশাতক ফল, কূষ্মাণ্ড (কুমৰা) আৰু কাকুৰিৰ ফল, নাৰিকল আৰু খেজুৰ, আৰু শুভ কপিত্থ আৰু ডালিমেৰে—নৈবেদ্য সজাব লাগে।

Verse 86

जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा । जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च

জাম্বু ফল, জাম্বীৰ (চিট্ৰন) আৰু নাৰিংগী (কমলা), আখৰোট আৰু পনস (কঁঠাল); লগতে জীৰা, তীক্ষ্ণ মসলা, গুড় আৰু লোণেও—পূজা সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে।

Verse 87

विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः । रंजयेत्पट्टसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः

আৰু সাত ধান্যৰ অংকুৰিত ৰূপ বাঁহৰ পাত্ৰত সজাই; শুভ পট্টসূত্ৰেৰে, লগতে কুংকুম আৰু সুগন্ধি কেশৰেৰে (বেদী/স্থান) ৰঞ্জিত কৰি শোভা বঢ়াব লাগে।

Verse 88

अवतारं करोत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया

এইদৰে সাৱিত্ৰী—ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয়া—অৱতাৰ ধৰি প্ৰকাশ পায়।

Verse 89

तामर्च्चयीत मन्त्रेण सावित्र्या ब्रह्मणा समम् । इतरेषां पुराणोक्तो मंत्रोऽयं समुदाहृतः

মন্ত্ৰেৰে তামক আৰাধনা কৰিব লাগে, সাৱিত্ৰী আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে একেলগে। আনসকলৰ বাবেও পুৰাণত কোৱা এই মন্ত্ৰ এতিয়া উচ্চাৰিত হৈছে।

Verse 90

ओंकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि । वेदांबिके नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे

ওঁকাৰ-পূৰ্বকে, হে দেবী, বীণা আৰু পুথি ধাৰিণী, বেদাম্বিকে! তোমাক নমস্কাৰ; মোক অৱৈধব্যৰ বৰ দিয়া।

Verse 91

एवं संपूज्य विधिवज्जागरं तत्र कारयेत् । गीतवादित्रशब्देननरनारीकदंबकम् । नृत्यद्धसन्नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः

এইদৰে বিধিমতে সম্পূজনা কৰি, তাত ৰাতিৰ জাগৰণ কৰাব লাগে। গীত আৰু বাদ্যৰ ধ্বনিত নৰ-নাৰীৰ সমাৱেশে নাচি-হাঁহি ৰাতি কটাব, নৃত্যশাস্ত্ৰত নিপুণ লোকৰ নেতৃত্বত।

Verse 92

सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान् । यावत्प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह

সাৱিত্ৰীৰ আখ্যানো উত্তম দ্বিজসকলৰ দ্বাৰা পাঠ কৰাব লাগে, প্ৰভাতসময়লৈকে, ভক্তি আৰু ৰস-ভাবভৰা গীতৰ সৈতে।

Verse 93

विवाहमेवं कृत्वा तु सावित्र्या ब्रह्मणा सह । परिधाप्य सितैर्वस्त्रैर्दंपतीनां तु सप्तकम्

এইদৰে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সাবিত্ৰীৰ বিবাহ-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত সাত জোৰ দম্পতীক শুভ্ৰ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰাব।

Verse 94

सावित्रीं ब्रह्मणा सार्धमेवं शक्त्या प्रपूजयेत् । गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः

এইদৰে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সাবিত্ৰীক যথাবিধি পূজা কৰিব; সুগন্ধি, সুগন্ধিত পুষ্প, ধূপ, নৈবেদ্য আৰু দীপ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 95

अथ सावित्रीकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके । दैवज्ञे ह्युञ्छवृत्तिस्थे दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि

তাৰ পাছত সাবিত্ৰী-কল্পজ্ঞ, সাবিত্ৰীৰ আখ্যাণ পাঠক, বিদ্বান দৈৱজ্ঞ (জ্যোতিষী), উঞ্ছবৃত্তিত জীৱনযাপন কৰা, এজন দৰিদ্ৰ আৰু অগ্নিহোত্ৰী—এইসকলক (অন্বেষণ কৰিব)।

Verse 96

एवं दत्त्वा विधानेन तस्यां रात्रौ निमन्त्रयेत् । पौर्णमास्यां वटाधस्ताद्दंपतीनां चतुर्दश

এইদৰে বিধি অনুসাৰে দান দি, সেই ৰাতি পূৰ্ণিমাত বটগছৰ তলত চৌদ্দ জোৰ দম্পতীক নিমন্ত্ৰণ কৰিব।

Verse 97

ततः प्रभातसमये उषःकाल उपस्थिते । भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलमानयेत्

তাৰ পাছত প্ৰভাতসময়ত, উষাকাল উপস্থিত হ’লে, ভক্ষ্য-ভোজ্য আদি সকলো সামগ্ৰী সাবিত্ৰীস্থললৈ আনিব।

Verse 98

पाकं कृत्वा तु शुचिना रक्षां कृत्वा प्रयत्नतः । ब्राह्मणान्गृहिणीयुक्तांस्तत आह्वानयेत्सुधीः

শুচিতাৰে পাক ৰান্ধি, যত্নেৰে ৰক্ষা-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, বুদ্ধিমান জনে তাৰ পিছত গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণসকলক পত্নীসহ আমন্ত্ৰণ কৰিব।

Verse 99

सावित्र्याः स्थलके तत्र कृत्वा पादाभिषेचनम् । सुस्नातान्ब्राह्मणांस्तत्र सभार्यानुपवेशयेत्

তাত সাৱিত্ৰীৰ পবিত্ৰ স্থলত পাদধৌত কৰি, ভালদৰে স্নান কৰা ব্ৰাহ্মণসকলক পত্নীসহ বহুৱাব।

Verse 100

सावित्र्याः पुरतो देवि दंपत्योर्भोजनं ददेत् । तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशय

হে দেবি, সাৱিত্ৰীৰ সন্মুখত সেই দম্পতীক ভোজন অৰ্পণ কৰিব; তেনে কৰিলে মই নিজেই তাত ভোজিত হওঁ—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 101

द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः । लक्ष्म्याः सहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति

যি জনে দ্বিতীয়বাৰ (দ্বিতীয় দম্পতীক) ভোজন কৰায়, তেনে জনৰ দ্বাৰা কেশৱ ভোজিত হয়; লক্ষ্মীসহ বৰদাতা প্ৰভু তেনে জনক ইচ্ছিত বৰ দান কৰে।

Verse 102

सावित्र्या सहितो ब्रह्मा तृतीये भोजितो भवेत् । एकैकं भोजनं तत्र कोटिभोजसमं स्मृतम्

তৃতীয় ভোজনত সাৱিত্ৰীসহ ব্ৰহ্মা ভোজিত বুলি গণ্য হয়। তাত একেকটা ভোজন-দান কোটি ভোজনৰ সমান বুলি স্মৃত।

Verse 103

अष्टादशप्रकारेण षड्रसीकृतभोजनम् । देव्यास्तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ

তাত, হে মহাদেৱী, সাৱিত্ৰীৰ পবিত্ৰ স্থলৰ সন্নিধানত দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অষ্টাদশ প্ৰকাৰৰ, ষড়ৰসে সম্পূৰ্ণ কৰা ভোজন নিবেদন কৰিব লাগে।

Verse 104

विधवा न कुले तस्य न वंध्या न च दुर्भगा । न कन्याजननी चापि न च स्याद्भर्तुरप्रिया । अष्टौ दोषास्तु नारीणां न भवंति कदाचन

তেওঁৰ কুলত কেতিয়াও বিধৱা নহয়, ন বন্ধ্যা, ন দুৰ্ভাগ্যপীড়িতা; ন কেৱল কন্যা-সন্তান জন্ম দিয়া জননী, ন স্বামীৰ অপ্ৰিয় হোৱা। সঁচাকৈ, নাৰীৰ বুলি কোৱা অষ্ট দোষ তাত কদাচিৎ উদ্ভৱ নহয়।

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे च भोजनम् । दातव्यं सर्वदा देवि कटुनीलविवर्जितम्

সেয়ে, হে দেৱী, সকলো প্ৰয়াসে সাৱিত্ৰীৰ আগত সদায় ভোজন দান কৰিব লাগে—কটু বস্তু আৰু ‘নীল’ (কৃষ্ণ/নিষিদ্ধ) দ্ৰব্য বর্জিত কৰি।

Verse 106

न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन । पंचप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतम्

স্ত্ৰীসকলৰ বাবে কেতিয়াও টেঙা ভোজন বা ক্ষাৰযুক্ত (খাৰা-কঠোৰ) প্ৰস্তুতি পৰিবেশন কৰা উচিত নহয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে পাঁচ প্ৰকাৰৰ মধুৰ, হৃদয়প্ৰিয় আৰু সুসংস্কৃত সকলো বস্তু প্ৰদান কৰিব লাগে।

Verse 107

घृतपूर्णापूपकाश्च बहुक्षीरसमन्विताः । पूपकास्तादृशाः कार्या द्वितीयाऽशोकवर्तिका

ঘৃতভৰ্তি আপূপ (পিঠা) আৰু বহুখীৰে সমন্বিত কৰি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। তেনে ধৰণৰ পূপকেই বনাব; দ্বিতীয় বস্তু হৈছে ‘অশোক-ৱৰ্তিকা’ নামৰ বৰ্তিকা (প্ৰদীপৰ সলিতা/ৰোল-অৰ্পণ)।

Verse 108

तृतीया पूपिका कार्या खर्जुरेण समन्विताः । चतुर्थश्चैव संयावो गुडाज्याभ्यां समन्वितः

তৃতীয় ভোগ হিচাপে খেজুৰ মিহলাই পূপিকা (মিঠাই কেক) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। চতুৰ্থ ভোগ সংযাৱ, যি গুড় আৰু ঘিউৰে সৈতে ৰন্ধা হয়।

Verse 109

आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा । धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलम् । पूपकैस्तु कुलं तस्या जायते नात्र संशयः

এনে ভোগে পুৰুষসকল আনন্দিত হয় আৰু স্ত্ৰীসকলৰো অতি প্ৰিয় হয়। তেন্তে তেঁওৰ গৃহ ধন-ধান্য আৰু লোকবলেৰে সমৃদ্ধ হৈ শত শত নাৰী-নৰৰে পৰিপূৰ্ণ হয়। এই পূপিকাৰ দানে তেঁওৰ বংশ নিশ্চয়েই বিকশিত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 110

न ज्वरो न च संतापो दुःखं च न वियोगजम् । अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः

ন জ্বৰ থাকে, ন দাহজনিত সন্তাপ, আৰু ন বিচ্ছেদজনিত দুখ। অশোক-ৱৰ্তি দান কৰিলে কুলৰ একুশ পুৰুষলৈকে কল্যাণ হয়।

Verse 111

वधूभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनन्तकैः । पूरितं च कुलं तस्याः पूरिका या प्रयच्छति

যি পুৰিকা (মিঠা ভৰ্তি ৰুটি/কেক) দান কৰে, তেঁওৰ কুল বোৱাৰী আৰু পুত্ৰেৰে, আৰু অগণন দাসী-দাসেৰে পৰিপূৰ্ণ হয়।

Verse 112

पुत्रिण्यो वै दुहितरो वधूभिः सहिताः कुले । शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः

শিখৰিণী দান কৰা যুৱতীসকলৰ ক্ষেত্ৰত নিশ্চিত যে কুলত কন্যাসকল পুত্ৰৱতী হ’ব আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে বোৱাৰীসকলেও আহিব—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 113

मोदते च कुलं सर्वं सर्वसिद्धिप्रपूरितम् । मोदकानां प्रदानेन एवमाह पितामहः

মোদক দান কৰিলে সমগ্ৰ কুল আনন্দিত হয় আৰু সকলো সিদ্ধিৰে পৰিপূৰ্ণ হয়। এইদৰে পিতামহ ব্ৰহ্মাই কৈছিল।

Verse 114

एतच्च गौरिणीनां तु भोजनं हि विशिष्यते

এইটো নিশ্চয়েই গৌৰী-নাৰীসকলৰ (সুহাগিনী ভক্তিনী) বাবে ভোজন কৰোৱাত সৰ্বোত্তম বুলি গণ্য হয়।

Verse 115

सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता । सहस्रभोजिनी देवि भवेज्जन्मनिजन्मनि

হে দেবী, তাই কৰিলে সি সুভাগিনী, পুত্ৰৱতী, সাধ্বী, ধন-ঋদ্ধিৰে সমন্বিত হয়; আৰু জন্মে জন্মে হাজাৰজনক ভোজন কৰোৱা জনী হয়।

Verse 116

पानानि चैव मुख्यानि हृद्यानि मधुराणि च । द्राक्षापानं तु चिंचायाः पानं गुडसमन्वितम्

মুখ্য পানীয়সমূহো ৰুচিকৰ আৰু মধুৰ হ’ব লাগে—যেনে দ্ৰাক্ষাৰ পানীয়, আৰু গুড় মিশ্ৰিত তেঁতুলৰ পানীয়।

Verse 117

सरसेन तु तोयेन कृतखण्डेन वै शुभम् । सुवासिनीनां पेयं वै दातव्यं च द्विजन्मनाम्

সুগন্ধিত জল আৰু পৰিশোধিত চেনিৰে প্ৰস্তুত এই শুভ পানীয় সুহাগিনীসকলক পান কৰাব লাগে, আৰু দ্বিজসকলকো দান কৰিব লাগে।

Verse 118

इतरैरितराण्येव वर्णयोग्यानि यानि च । सुरभीणि च पानानि तासु योग्यानि दापयेत्

আন আন গোটকক তেওঁলোকৰ অৱস্থাৰ উপযোগী বস্তু দান কৰিব; তদুপৰি সেই নাৰীসকলৰ বাবে যোগ্য সুগন্ধি পানীয়ো প্ৰদান কৰিব।

Verse 119

प्रतिपूज्य विधानेन वस्त्रदानैः सकंचुकैः । कुङ्कुमेनानुलिप्तांगाः स्रग्दामभिरलंकृताः । गंधैर्धूपैश्च संपूज्य नालिकेरान्प्रदापयेत्

বিধি অনুসাৰে তেওঁলোকক প্ৰতিপূজা কৰি—কঞ্চুকসহ বস্ত্ৰ দান কৰি—কুঙ্কুমে অঙ্গ অনুলিপ্ত কৰি, মালা আৰু পুষ্পদামেৰে অলংকৃত কৰি; গন্ধ আৰু ধূপেৰে পূজা কৰি পাছত নাৰিকেল প্ৰদান কৰিব।

Verse 120

नेत्राणां चाञ्जनं कृत्वा सिन्दूरं चैव मस्तके । पूगीफलानि हृद्यानि वासितानि मृदूनि च । हस्ते दत्त्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्

চকুত অঞ্জন লগাই আৰু মস্তকত সিন্দূৰ ধৰি, সুগন্ধিত আৰু কোমল, মনোহৰ পূগীফল (সুপাৰী) পাত্ৰসহ তেওঁলোকৰ হাতে দিব; তাৰ পাছত প্ৰণিপাত কৰি সন্মানেৰে বিদায় দিব।

Verse 121

स्वयं च भोजयेत्पश्चाद्बंधुभिर्बालकैः सह

তাৰ পাছত নিজেও বন্ধু-বান্ধৱ আৰু শিশুসকলৰ সৈতে একেলগে ভোজন কৰিব।

Verse 123

एवमेव पितॄणां च आगम्य स्वे च मन्दिरे । पिण्डप्रदानपूर्वं तु श्राद्धं कृत्वा विधानतः । पितरस्तस्य तुष्टा वै भवन्ति ब्रह्मणो दिनम्

এইদৰে নিজ মন্দিৰলৈ উভতি আহি, প্ৰথমে পিণ্ড-প্ৰদান কৰি, বিধি অনুসাৰে পিতৃসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিব; তেতিয়া তেওঁৰ পিতৃগণ ব্ৰহ্মাৰ এক দিন পৰ্যন্ত সন্তুষ্ট থাকে।

Verse 124

तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे । न च पश्यन्ति वै नीचाः श्राद्धं दत्तं द्विजातिभिः

তীৰ্থত দান কৰাতকৈ নিজৰ গৃহত শুভভাৱে দান কৰিলে অষ্টগুণ পুণ্য হয়। আৰু নীচচিত্ত লোকসকলে দ্বিজসকলৰ দ্বাৰা দিয়া শ্ৰাদ্ধ দেখা নাপায়।

Verse 125

एकान्ते तु गृहे गुप्ते पितॄणां श्राद्धमिष्यते । नीचं दृष्ट्वा हतं तत्तु पितॄणां नोपतिष्ठति

গৃহৰ ভিতৰত একান্ত, গোপন আৰু সুৰক্ষিত স্থানত পিতৃসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত। নীচলোকৰ দৃষ্টিত পৰিলে সেই শ্ৰাদ্ধ নষ্ট হয় আৰু পিতৃলোকলৈ নপৰে।

Verse 126

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तं च कारयेत् । पितॄणां तृप्तिदं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा

সেয়ে সকলো প্ৰযত্নে শ্ৰাদ্ধ গোপনে কৰাব লাগে। পিতৃসকলৰ তৃপ্তিদায়ক বুলি এই কথা স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই নিজে ঘোষণা কৰিছে।

Verse 127

गौरीभोज्यादिका या तु उत्सर्गात्क्रियते क्रिया । राजसी सा समाख्याता जनानां कीर्तिदायिनी

কিন্তু গৌৰী-ভোজ আদি যি ক্ৰিয়া লোকদেখুৱাকৈ উৎসৰ্গৰূপে কৰা হয়, সেয়া ‘ৰাজসী’ বুলি কোৱা হয়; ই জনসমাজত কীৰ্তি দান কৰে।

Verse 128

इदं दानं सदा देयमात्मनो हित मिच्छता । श्राद्धे चैव विशेषेण यदीच्छेत्सात्त्विकं फलम्

যি নিজৰ সত্য হিত কামনা কৰে, তেওঁ এই দান সদায় দিব লাগে—বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত—যদি সাত্ত্বিক, পবিত্ৰ ফল বিচাৰে।

Verse 129

इदमुद्यापनं देवि सावित्र्यास्तु व्रतस्य च । सर्वपातकशुद्ध्यर्थं कार्यं देवि नरैः सदा । अकामतः कामतो वा पापं नश्यति तत्क्षणात्

হে দেবী, এইটো সাৱিত্ৰীৰ ব্ৰতৰ উদ্যাপন (সমাপ্তি-ক্ৰিয়া)। সকলো পাপ শুদ্ধিৰ বাবে, হে দেবী, মানুহে সদায় এইটো কৰা উচিত। কামনা নথকা বা কামনাসহ—পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ হয়।

Verse 130

इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं वराः स्त्रियः । भवंति विविधास्तेषां यैर्यात्रा तत्र वै कृता

এই লোকতেই তেওঁলোকে সৌভাগ্য লাভ কৰে—ধন, ধান্য আৰু উত্তম জীৱনসঙ্গী; নানা ৰূপে এই সকলো পায়, যিসকলে তাত যাত্ৰা সম্পন্ন কৰিছে।

Verse 131

इदं यात्राविधानं तु भक्त्या यः कुरुते नरः । शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते

যি নৰে ভক্তিৰে এই যাত্ৰাবিধান পালন কৰে—অথবা কেৱল শুনে—সেইজন সকলো পাপৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হয়।

Verse 132

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलके शुभे । प्रदक्षिणा यः कुरुते फलदानैर्यथाविधि

জ্যেষ্ঠ মাহৰ পূৰ্ণিমাত, শুভ সাৱিত্ৰী-স্থলত, যি জনে বিধিমতে ফল দান কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰে—

Verse 133

अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धार्धं तदर्धकम् । यः करोति नरो देवि सृष्ट्वा तत्र प्रदक्षिणाम्

হে দেবী, তাত যি নৰে একশ আঠটা প্ৰদক্ষিণা কৰে—অথবা তাৰ আধা, বা পুনৰ তাৰ আধা—আৰু সেই স্থানত প্ৰদক্ষিণা সম্পূৰ্ণ কৰে—

Verse 134

अगम्यागमनं यैश्च कृतं ज्ञानाच्च मानवैः । अन्यानि पातकान्येवं नश्यंते नात्र संशयः

যিসকল মানুহে জ্ঞানতে অগম্যস্থানলৈ গমন কৰাৰ পাপ কৰিছে, আৰু আন আন পাপো তেনেদৰে—এইদৰে সিহঁতৰ পাপ নাশ হয়; ইয়াত একো সন্দেহ নাই।

Verse 135

यैर्गत्वा स्थलके संध्या सावित्र्याः समुपासिता । स्वपत्न्याश्चैव हस्तेन पांडुकूपजलेन च

যিসকলে সেই স্থানলৈ গৈ সাৱিত্ৰীৰ সন্ধ্যা-উপাসনা কৰে, আৰু পত্নীৰ সৈতে নিজৰ হাতে পাণ্ডুকূপৰ জল লৈ—সিহঁতে সেই পবিত্ৰ স্থানে বিধিবদ্ধ সন্ধ্যা সত্যই সম্পন্ন কৰে।

Verse 136

भृंगारकनकेनैव मृन्मयेनाथ भामिनि । आनीय तु जलं पुण्यं संध्योपास्तिं करोति यः । तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या ह्युपासिता

হে সুন্দৰী, যি কোনোবাই সোণৰ ভৃঙ্গাৰ-পাত্ৰত বা মাটিৰ ঘটত সেই পুণ্য জল আনি সন্ধ্যা-উপাসনা কৰে, তাৰ বাবে বাৰ বছৰৰ সন্ধ্যা উপাসনা কৰা বুলিয়েই গণ্য হয়।

Verse 137

अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा । उपवासे त्वनंतं च कथायाः श्रवणे तथा

এই পবিত্ৰ স্থানে স্নান কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়; দান কৰিলে তাৰ দহগুণ পুণ্য; উপবাসে অনন্ত পুণ্য; আৰু কথা-শ্ৰৱণতো তেনেদৰেই মহিমা লাভ হয়।

Verse 166

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीव्रतविधिपूजनप्रकारोद्यापनादिकथनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশি হাজাৰ শ্লোকযুক্ত সংহিতাত, সপ্তম প্ৰভাস খণ্ডৰ প্ৰথম বিভাগ ‘প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য’ত, ‘সাৱিত্ৰী-ব্ৰতৰ বিধি, পূজন-প্ৰকাৰ, উদ্যাপন আদি বিষয়ৰ বৰ্ণনা’ নামৰ একশ ছিয়াষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।