
এই অধ্যায়ত দেবিকা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত এক পৱিত্ৰ তীৰ্থৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে, য’ত ‘ভূধৰ’ দৰ্শন-ভ্ৰমণ কৰিবলগীয়া বুলি কোৱা হৈছে। নামৰ ব্যাখ্যা পৌৰাণিক কাহিনী আৰু যজ্ঞ-ৰূপকৰ জৰিয়তে কৰা হয়—পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰা বৰাহক স্মৰণ কৰাই এই স্থানক বিস্তৃত যাগিক আলংকাৰ ৰূপে বুজোৱা হৈছে। বৰাহদেহক যজ্ঞৰ অংগসমূহৰ সৈতে মিলাই বৰ্ণনা কৰা হৈছে: বেদ পাদ, যূপ দন্ত/দংষ্ট্ৰা, স্ৰুৱ-স্ৰুচ মুখ/বদন, অগ্নি জিহ্বা, দৰ্ভ কেশ, ব্ৰহ্ম শিৰ—ইত্যাদি; ইয়াৰ দ্বাৰা বিশ্বতত্ত্ব আৰু যজ্ঞ-গঠন একাত্ম বুলি প্ৰতিপন্ন হয়। পিছৰ অংশত শ্ৰাদ্ধবিধি নিৰ্দিষ্ট—পুষ্য মাহ, অমাৱস্যা, একাদশী, ঋতুসন্দৰ্ভ আৰু সূৰ্যৰ কন্যা ৰাশিত প্ৰৱেশকালত কৰণীয় কৰ্ম। গুড় মিহলি পায়স, গুড় মিহলি হবিষ্য আদি অৰ্ঘ্য-নৈবেদ্য, পিতৃদেৱতালৈ আহ্বান-সংস্কাৰ, ঘিউ-দই-দুধ আদি খাদ্যৰ বাবে পৃথক মন্ত্র, তাৰ পিছত বিদ্বান বিপ্ৰভোজন আৰু পিণ্ডদানৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ইয়াত বিধিপূৰ্বক কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক দীঘলীয়া কাল তৃপ্ত কৰে আৰু গয়া নাযায়ো গয়া-শ্ৰাদ্ধসম ফল প্ৰদান কৰে; সেয়ে এই তীৰ্থৰ মুক্তিদায়িনী মহিমা বিশেষভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 1
तत्रैव संस्थितं पश्येद्भूधरंनाम नामतः । उद्धृत्य पृथिवीं यस्माद्दंष्ट्राग्रेण दधार सः
সেই ঠাইতেই ‘ভূধৰ’ নামে খ্যাত পবিত্ৰ সত্তাক দৰ্শন কৰিব লাগে; কিয়নো তেওঁ পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰি দঁতৰৰ আগত তুলি ধৰি ৰাখিছিল।
Verse 2
भूधरस्तेन चाख्यातो देविकातटसंस्थितः । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तः स्रुचीमुखः
সেয়েহে তেওঁ ‘ভূধৰ’ নামে খ্যাত, দেৱিকা নদীৰ তীৰত অৱস্থিত—যাৰ পদযুগল বেদ, দঁতৰা যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ), দাঁত ক্ৰতু (যজ্ঞক্ৰিয়া), আৰু মুখ স্ৰুচি (আহুতি-চামুচ) স্বৰূপ।
Verse 3
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः
তেওঁৰ জিহ্বা অগ্নি, ৰোম দৰ্ভা ঘাঁহ, মূৰ ব্ৰহ্মা; তেওঁ মহাতপস্বী—দিন-ৰাত সদা সজাগ, শ্ৰুতি আৰু বেদাঙ্গৰ অলংকাৰৰে ভূষিত।
Verse 4
आद्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमा न्नानादीक्षाविराजितः
তাঁৰ নাসিকা আদিকালীন; তাঁৰ থুঁটি হোমৰ স্ৰুৱ (আহুতি-চামুচ) সদৃশ; আৰু মহাশব্দ সামবেদৰ সামঘোষৰ ধ্বনি। তাঁৰ দেহ যজ্ঞবেদীৰ বাঁহৰ কাঠামোৰ দৰে, নানা দীক্ষাৰে দীপ্তি আৰু শোভাৰে উজ্জ্বল।
Verse 5
दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान् । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः
তেওঁ যোগী, যাঁৰ হৃদয় দক্ষিণা-ক্ৰিয়া; আৰু তেওঁ মহান, মহাসত্র-যজ্ঞত শয়ন কৰি অৱস্থিত। তেওঁৰ ওঁঠ উপাকৰ্মৰ দৰে দীপ্ত; আৰু তেওঁ প্ৰৱৰ্গ্য-ক্ৰিয়াৰ আৱৰ্ত (ঘূৰ্ণি) অলংকাৰৰে ভূষিত।
Verse 6
नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः । भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ तत्र स्थाने स्थितोऽभवत्
তাঁৰ গতি বহু বৈদিক ছন্দৰ পথসমূহ; আৰু তাঁৰ পদক্ষেপ ব্ৰহ্মাই উচ্চাৰিত ক্ৰম অনুসাৰে। তেওঁ যজ্ঞৱৰাহ ৰূপে ভূত হৈ, সেই স্থানতেই সুস্থিৰভাৱে অৱস্থিত হ’ল।
Verse 7
पुष्यमासे ह्यमावास्यामेकादश्यामथापि वा । प्राप्ते प्रावृषि काले च ज्ञात्वा कन्यागतं रविम्
পুষ্য মাহত—অমাৱস্যাত, অথবা একাদশীতেও—আৰু বৰ্ষা-ঋতু আহিলে, সূৰ্য কন্যা ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰিছে বুলি জানি…
Verse 8
पायसं गुडसंयुक्तं हविष्यं च गुडप्लुतम् । नमो वः पितरो रसाय अन्नाद्यमभिमंत्रयेत्
গুড়-মিশ্ৰিত পায়স আৰু গুড়ত সিক্ত হৱিষ্য—এই অন্ন-আহুতি মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত কৰিব, এই বুলি: “হে পিতৃগণ, ৰস (পোষক সাৰ) দানৰ বাবে তোমালোকক নমস্কাৰ।”
Verse 9
तेजोऽसिशुक्रमित्याज्यं दधिक्राव्णेन वै दधि । क्षीरमाज्याय मन्त्रेण व्यञ्जनानि च यानि तु
ঘৃতৰ বাবে “তেজো’সি শুক্ৰম” মন্ত্ৰ জপিব; দধিৰ বাবে “দধিক্ৰাৱণ” ক’ব; ক্ষীৰৰ বাবে “আজ্য” মন্ত্ৰ—আৰু যি যি আন ব্যঞ্জন থাকে, সিহঁতৰ বাবেও একে বিধি।
Verse 10
भक्ष्यभोज्यानि सर्वाणि महानिन्द्रेण दापयेत् । संवत्स रोनियो मंत्रं जप्त्वा तेनोदकं द्विजः
সকলো ভক্ষ্য-ভোজ্য বস্তু মহা ভক্তি-আদৰে অৰ্পণ কৰাব। “সংৱৎসৰ-ৰোনিয়” মন্ত্ৰ জপি, দ্বিজে সেই মন্ত্ৰ-সংস্কৃত জল ব্যৱহাৰ কৰিব।
Verse 11
एवं संभोज्य वै विप्रान्पिण्डदानं तु दापयेत् । इत्यनेन विधानेन यस्तत्र श्राद्धकृद्भवेत्
এইদৰে বিধিপূৰ্বক বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাই, পিণ্ডদান (চাউলৰ পিণ্ড) কৰাব। যি কোনোবাই তাত এই বিধান অনুসাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰে—
Verse 12
तस्य तृप्तास्तु पितरो यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । गयाश्राद्धं विनापीह गयाश्राद्धफलं लभेत्
তেওঁৰ পিতৃসকল চৌদ্দ ইন্দ্ৰ যিমান দিন থাকে, তিমান দিন তৃপ্ত থাকে। ইয়াত গয়া-শ্ৰাদ্ধ নকৰিলেও গয়া-শ্ৰাদ্ধৰেই ফল লাভ হয়।
Verse 277
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्ये भूधरयज्ञवराहमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি হাজাৰ শ্লোকসম্বলিত সংহিতাৰ সপ্তম গ্ৰন্থ প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম অংশ প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত দেবিকামাহাত্ম্যত “ভূধৰ-যজ্ঞ আৰু বৰাহৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা” নামক দুইশ সাতসত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।