Adhyaya 273
ঈশ্বৰে দেৱীক শণ্ডতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই এক অনুপম তীৰ্থ, সৰ্বপাপ শমায় আৰু ইচ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে। পূৰ্বকথাত ব্ৰহ্মা পঞ্চশিৰা আছিল; এক বিশেষ পৰিস্থিতিত ঈশ্বৰে তেওঁৰ এটা মস্তক ছেদন কৰে। সেই ৰক্তপ্ৰবাহ আদি ঘটনাৰ ফলত স্থানটি পবিত্ৰ হয় আৰু তাত মহাতালবৃক্ষ উদ্ভৱ হয়; সেয়ে ই তালবন হিচাপে স্মৃত। ঈশ্বৰৰ হাতত কপাল লেগি থাকিল; তাৰ ফলত তেওঁ আৰু তেওঁৰ বৃষ ক’লা বৰ্ণ ধাৰণ কৰিলে। দোষভয়ত তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলেও ক’তো ভাৰ নোহোৱা নাছিল। শেষত প্ৰভাসত পূৰ্বমুখী সৰস্বতী (প্ৰাচী দেৱী)ৰ দৰ্শন হয়। বৃষে স্নান কৰামাত্ৰেই শ্বেত হৈ পৰে আৰু সেই ক্ষণতে ঈশ্বৰ হত্যাদোষৰ পৰা মুক্ত হয়; কপাল হাতৰ পৰা খহি পৰে আৰু তাত কপালমোচন লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পাছত প্ৰাচী দেৱীৰ ওচৰত শ্ৰাদ্ধৰ বিধান কোৱা হৈছে—পিতৃসকলৰ মহাতৃপ্তি হয়, বিশেষকৈ আশ্বযুজ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত বিধিপূৰ্বক, যোগ্য পাত্ৰক অন্ন, স্বৰ্ণ, দধি, কম্বল আদি দানসহ। বৃষৰ শ্বেতত্বপ্ৰাপ্তিৰ আধাৰত ‘শণ্ডতীৰ্থ’ নামকৰণৰ কাৰণো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शंडतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्
ঈশ্বৰে ক’লে: তাৰ পাছত, হে মহাদেৱী, অনুত্তম শণ্ডতীৰ্থলৈ যাব লাগে—ই সকলো পাপ শান্ত কৰে আৰু সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 2
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । पुरा पंचशिरा आसीद्ब्रह्मा लोकपितामहः
“ইয়াৰ উৎপত্তি মই ক’ম; হে প্ৰিয়ে, একাগ্ৰ মনেৰে শুনা। পূৰ্বে লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা পঞ্চশিৰা আছিল।”
Verse 3
शिरस्तस्य मया छिन्नं कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तत्र गंधवती जाता ब्रह्मणः सा च शोणितैः
কোনো এক কাৰণবশত মই তেওঁৰ এটা মূৰ ছেদন কৰিলোঁ। সেই কৰ্মৰ পৰা দুৰ্গন্ধ উঠিল, আৰু ব্ৰহ্মাৰ ৰক্তো তাত মিশিল।
Verse 4
तत्रोद्गता महातालास्तेन तालवनं स्मृतम् । अथ करतले लग्नं कपालं ब्रह्मणो मम
তাত মহাতাল গছ উগলি উঠিল; সেইবাবে তাক ‘তালবন’ বুলি কোৱা হ’ল। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ কপাল (খুলি) মোৰ হাতৰ তালুত আঁট খাই লাগিল।
Verse 5
शरीरं कृष्णतां यातं मम चैव वृषस्य च । अथ तीर्थान्यनेकानि गतोहं पापशंकया
মোৰ দেহ—আৰু মোৰ বৃষভৰ দেহো—কৃষ্ণবৰ্ণ হ’ল। তেতিয়া পাপৰ আশংকাত মই বহু তীৰ্থলৈ গ’লোঁ।
Verse 6
न क्वचिद्व्रजते पापं ततः प्रभासमागतः । क्षेत्रे तत्र मया दृष्टा प्राची देवी सरस्वती
ক’তোও পাপ দূৰ নহ’ল; সেয়ে মই প্ৰভাসলৈ আহিলোঁ। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত মই পূৰ্বমুখী দেবী সৰস্বতীক দৰ্শন কৰিলোঁ।
Verse 7
तत्र मे वृषभः स्नातुं प्रविष्टो जलमध्यतः । तत्क्षणाच्छ्वेतता प्राप्तो मुक्तोहमपि हत्यया
তাত মোৰ বৃষভে স্নান কৰিবলৈ পানীৰ মাজলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই ক্ষণতে সি পুনৰ শ্বেতবৰ্ণ হ’ল—আৰু মইও ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ।
Verse 8
करमध्ये च मे लग्नं कपालं पतितं तदा । कपालमोचनश्चासौ लिंगरूपी स्थितोऽभवत्
তেতিয়া মোৰ হাতৰ তালুৰ মাজত লাগি থকা কপালটো খহি পৰিল। সেই পবিত্ৰ স্থান ‘কপালমোচন’ নামে তাত লিঙ্গ-ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 9
तत्रापि यो ददेच्छ्राद्धं प्राचीदेव्यास्तु संनिधौ । मातृकं पैतृकं चैव तृप्तं कुलशतं तथा
সেই ঠাইতে যি জনে দেৱী প্ৰাচীৰ সন্নিধানত শ্ৰাদ্ধ দান কৰে, তেওঁৰ মাতৃক আৰু পিতৃক—দুয়ো বংশ তৃপ্ত হয়; নিশ্চয়েই কুলৰ শত পুৰুষ সন্তুষ্ট হয়।
Verse 10
भवेच्च तस्य तृप्तिस्तु यावत्कल्पास्तु सप्ततिः । मास आश्वयुजे देवि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । तत्र दद्यात्तु यः श्राद्धं दक्षिणामूर्तिमाश्रितः
তেওঁলোকৰ তৃপ্তি সত্তৰ কল্প পৰ্যন্ত স্থায়ী হয়। হে দেৱী, আশ্বযুজ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত যি জনে দক্ষিণামূৰ্তিৰ আশ্ৰয় লৈ তাত শ্ৰাদ্ধ দান কৰে, সি এই ফল লাভ কৰে।
Verse 11
यथावित्तोपचारेण सुपात्रे च यथाविधि । यावद्युगसहस्रं तु तृप्ताः स्युस्ते पितामहाः
নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে উপচাৰেৰে, আৰু বিধিমতে সুপাত্ৰক দান কৰিলে, তেওঁৰ পিতামহসকল হাজাৰ যুগ পৰ্যন্ত তৃপ্ত হৈ থাকে।
Verse 12
अन्नसुवर्णदानं च दधिकंबलमेव च । तत्र देयं विधानेन सर्वपापोपशुद्धये
সেই ঠাইতে বিধান অনুসাৰে অন্ন আৰু সোণ দান, লগতে দধি আৰু কম্বল দান কৰিব লাগে—সকলো পাপৰ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধিৰ বাবে।
Verse 13
कृष्णरूपी वृषो देवि यदा श्वेतत्वमागतः । शंडतीर्थमितिख्यातं तेन त्रैलोक्यपूजितम्
হে দেবী, যেতিয়া কৃষ্ণবৰ্ণ ৰূপধাৰী বৃষে শ্বেতত্ব লাভ কৰিলে, তেতিয়া সেই স্থান ‘শণ্ডতীৰ্থ’ বুলি খ্যাত হ’ল; সেই ঘটনাৰ বলতেই ত্ৰিলোকত পূজিত।