Adhyaya 12
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে শব্দ-ব্যুৎপত্তিৰ সৈতে তীৰ্থৰ প্ৰামাণ্য আৰু মহিমা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে ‘ৰাজা/ৰাণী’ আৰু ‘ছায়া’ আদি শব্দৰ ধাতু-আধাৰিত অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰি দেখুৱায় যে নাম আৰু পৰিচয়ো তত্ত্বাৰ্থৰ সূচক। তাৰ পিছত বৰ্তমান মনুক বংশ-পরম্পৰাৰ প্ৰেক্ষাপটত স্থাপন কৰি শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী বৈষ্ণৱ-লক্ষণযুক্ত এক পুৰুষৰ উল্লেখ কৰে; লগতে যমক ‘হীন-পাদ’ দোষে পীড়িত বুলি কৈ তাৰ প্ৰতিকাৰৰ বাবে তপস্যাৰ প্ৰয়োজনীয়তা উত্থাপন কৰে। যম প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ গৈ দীঘলীয়া সময় তপস্যা কৰে আৰু অতি দীৰ্ঘ কাল লিঙ্গৰ আৰাধনা কৰে। তাতে প্ৰসন্ন হৈ ঈশ্বৰে বহু বৰ দান কৰি সেই স্থানক ‘যমেশ্বৰ’ নামে স্থায়ীভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতিৰূপে কোৱা হয়—যমদ্বিতীয়াৰ দিনা যমেশ্বৰ দৰ্শন কৰিলে যমলোক দৰ্শন/অনুভৱ নিবারিত হয়; এইদৰে প্ৰভাস তীৰ্থযাত্ৰাত তিথি-বিশেষৰ মোক্ষদায়ক গুৰুত্ব প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा
ঈশ্বৰ ক’লে: যি সঞ্জ্ঞা, সি ‘ৰাজ্ঞী’ বুলি স্মৰণীয়; আৰু যি ছায়া, সি ‘নিক্ষুভা’ বুলি কোৱা হয়। ‘ৰাজ্’ ধাতুৰ অৰ্থ ‘দীপ্তি/উজ্জ্বল হোৱা’; সেয়ে যি সদা দীপ্তিমান, সি ‘ৰাজা’ নামে পৰিচিত।
Verse 2
अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता
সি সকলো জীৱতকৈ শ্ৰেষ্ঠ; সেয়ে তাক ‘ৰাজা’ বুলি কোৱা হয়। আৰু যিহেতু সি ৰজাৰ পত্নী, সেয়ে সি ‘ৰাজ্ঞী’ নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 3
क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः
‘ক্ষুভ্’ ধাতু ‘চঞ্চলতা/আন্দোলন’ অৰ্থে ব্যৱহৃত; যিহেতু সি নিশ্চল, সেয়ে সি ‘নিক্ষুভা’ নামে পৰিচিত। অথবা, যিহেতু তাইৰ নিজ দেহৰ পৰা জন্মা সকলেই ক্ষুধামুক্ত হয়।
Verse 4
छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते
দিব্য ছায়া তাই (সঞ্জ্ঞা)ৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; সেয়ে তেওঁক তেনেই নিক্ষুভা নামে স্মৰণ কৰা হয়। আৰু যি মনু বৰ্তমান লোকত প্ৰৱৰ্তমান, হে মহামতে—
Verse 5
तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले
তেওঁৰ বংশধাৰাত শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণকাৰী এজন জন্মিল। কিন্তু যম, মাতৃৰ শাপে, ধৰণীত হীনপাদ অৰ্থাৎ বিকল পায়েৰে থাকিল।
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये
প্ৰভাসক্ষেত্ৰত উপনীত হৈ তেওঁ অতি বিপুল তপস্যা আচৰিলে। আৰু হে প্ৰিয়ে, দহ হাজাৰৰো অলপ অধিক বছৰ ধৰি তেওঁ লিঙ্গৰ পূজা কৰিলে।
Verse 7
तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति
মই সন্তুষ্ট হৈ তেতিয়া তেওঁক বৰৰ শতেক দান কৰিলোঁ। আজিও, হে দেবেশী, সেই স্থান ‘যমেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ বুলি শুনা যায়। আৰু যমদ্বিতীয়াত সেই প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে, যমলোক নেদেখে।
Verse 12
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশী হাজাৰ শ্লোকযুক্ত সংহিতাৰ অন্তৰ্গত, সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত ‘যমেশ্বৰ উৎপত্তি-বৰ্ণন’ নামক দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।