Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

দেৱীয়ে ক’লে: “হে ভগৱান, দেৱদেৱেশ, সংসাৰ-সমুদ্ৰ পাৰ কৰোৱা ত্ৰাতা! হে জগতপতি, অনুগ্ৰহ কৰি শ্ৰাদ্ধৰ পুণ্যময় বিধি বিস্তাৰে কওক।”

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

“দিনৰ কোন ভাগত শ্ৰাদ্ধকাৰীয়ে শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰিব—ইয়াত, এই সৰস্বতী তীৰ্থত, সৰ্বোত্তম প্ৰভাস ক্ষেত্ৰত?”

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

“কোন তীৰ্থত কৃত শ্ৰাদ্ধে বহুপুণ্যফল দিয়ে? হে মহাদেৱ, এই সকলো কথা যথাযথ আৰু ক্ৰমে ক’বলৈ আপুনি যোগ্য।”

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ঈশ্বৰে ক’লে: প্ৰাতঃকাল তিনিটা মুহূৰ্তৰ; সঙ্গৱ (পূৰ্বাহ্ন)ো সেই পৰিমাণেই। মধ্যাহ্ন তিনিটা মুহূৰ্ত, আৰু তাৰ পাছত অপৰাহ্ন হয়।

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

সায়াহ্ন তিনিটা মুহূৰ্তৰ; সেই সময়ত শ্রাদ্ধ কৰাব নালাগে। কোৱা হয়, সেই বেলা ৰাক্ষসীনীৰ অধিকাৰ, সেয়ে সকলো ধৰ্মকাৰ্যত নিন্দিত।

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

দিনত সদায় পন্ধৰটা মুহূৰ্ত বিখ্যাত। তাত যি অষ্টম মুহূৰ্ত, সেই কালক ‘কুতপ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

মধ্যাহ্নত ভাস্কৰ সদায় মৃদু হয়; সেয়েহে সেই সময়ত আৰম্ভ কৰা কৰ্ম অনন্ত ফলদায়ক হয়।

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

মধ্যাহ্ন, ‘খড্গ-পাত্র’ (শিঙৰ পাত্ৰ), আৰু আন—কালকম্বল, ৰূপ্য, দৰ্ভা-ঘাঁহ, তিল, গৰু, আৰু দৌহিত্ৰ—ইয়াত অষ্ট (শুভ সহায়) বুলি স্মৃত।

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

পাপক ‘কুৎসিত’ বুলিয়া কোৱা হয়—যি নিন্দনীয় আৰু দহন-যন্ত্ৰণা আনে। সেয়েহে ইহঁত আঠটা বুলি গণ্য, আৰু ‘কুতপা’ নামে খ্যাত।

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

কুতপা মুহূৰ্তৰ ওপৰত অহা চাৰি মুহূৰ্ত—আৰু পাঁচ মুহূৰ্তৰ এই বিস্তাৰ—‘স্বধা-ভৱন’ বুলি মানা হয়, পিতৃলোকলৈ অৰ্পণৰ উপযুক্ত আশ্ৰয়।

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

কুশা ঘাঁহ আৰু ক’লা তিল বিষ্ণুৰ নিজ দেহৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয়। দেৱতাসকলে কয়—ইহঁত শ্ৰাদ্ধৰ ৰক্ষাৰ্থে নিৰ্ধাৰিত।

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

তীৰ্থত বাস কৰা লোকসকলে পানীত থিয় হৈ তিল-মিশ্ৰিত জলৰ অঞ্জলি দান কৰিব। এক হাতে দৰ্ভ ধৰি শ্ৰাদ্ধ-কাৰ্য সম্পাদন কৰাটো অনুমোদিত।

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

শ্ৰাদ্ধত তিনিটা পবিত্ৰ—দৌহিত্ৰ, কুতপা আৰু তিল। আৰু ইয়াত তিনিটা গুণো প্ৰশংসিত—শুদ্ধি, অক্ৰোধ, আৰু অত্বৰা (অতিশয় তাড়াহুড়া নকৰা)।

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

‘দৌহিত্ৰ’ বুলিলে ‘খড়্গ’ বুজায়—যি জন্তুৰ কপালত শিং থাকে। সেই শিঙৰ পৰা নিৰ্মিত পাত্ৰকেই ‘দৌহিত্ৰ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

দুধ দিয়া গাই—যদিও চিত্ৰা (দাগযুক্ত) হয়—তাৰ দুধৰ পৰা যি ঘিউ হয়, তাক ‘দৌহিত্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে। দেৱকাৰ্য আৰু পিতৃকাৰ্য দুয়োটাতে এই ঘিউ প্ৰশংসিত।

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

দৰ্ভা ঘাঁহৰ আগচূড়াক ‘দৈৱ’ বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু মূলসহ আগচূড়া থকা দৰ্ভা ‘পৈতৃক’ কৰ্মত বিধেয়। আৰু তাত যিবোৰ কুশা তৃণ তললৈ ওলমি থাকে, সিহঁতক ‘কুতপা’ কুশা বুলি জনা যায়।

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

দ্বিজসকলৰ শুদ্ধি সাতটা ক্ষেত্ৰত বুজিব লাগে—শৰীৰ, দ্ৰব্য-সম্পদ, পত্নী, ভূমি, মন, মন্ত্ৰ, আৰু দ্বিজসকলৰ আচৰণ—বিশেষকৈ শ্রাদ্ধকালত।

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

দ্ৰব্যশুদ্ধি সাত প্ৰকাৰৰ; আৰু সেয়া উত্তম, মধ্যম আৰু অধম বুলি বিভক্ত।

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

বিদ্যা, শৌৰ্য, তপস্যা, কন্যা, শিষ্য আদি আৰু বংশানুক্ৰমে লাভ কৰা ধন—এই সাত প্ৰকাৰ ‘ধন’ক ‘শুক্ল’ (পবিত্ৰ) বোলা হয়; আৰু সিহঁত লাভ কৰাৰ উপায়ো তেনেদৰেই পবিত্ৰ।

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

এই শ্ৰাদ্ধ-প্ৰসংগত কৃষি আৰু বাণিজ্য নিন্দনীয় বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু শিল্প-কৌশল আদি অনুসৰি চলোৱা জীৱিকা ‘শুক্ল’ (পবিত্ৰ) গণ্য। আৰু কৰা উপকাৰৰ প্ৰতিদানস্বৰূপে যি লাভ হয়, তাক ‘শম্বল’ (জীৱিকা-লাভ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

ঘুষৰ দ্বাৰা যি লাভ হয়, বল-জোৰ বা হিংসাৰ দ্বাৰা যি প্ৰাপ্ত হয়, আৰু ছল-প্ৰতারণামূলক অজুহাতে যি উপাৰ্জিত হয়—সেয়া ‘কৃষ্ণ’ (কলা), অৰ্থাৎ অপবিত্ৰ ধন বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

মানুহে অন্যায়ে উপাৰ্জিত ধনেৰে যেতিয়া শ্ৰাদ্ধ কৰে, তেতিয়া সেই অৰ্পণে চণ্ডালসকল—পুষ্কস আদি যোনিত জন্ম লোৱা—হে তৃপ্ত হয় (উদ্দিষ্ট পিতৃসকল নহয়)।

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

ভূমিত মানুহে যি অন্ন ছটিয়ায়, সেই কৰ্মে পিশাচত্ব লাভ কৰা সকলেই তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

হে পুত্ৰ, স্নানবস্ত্ৰৰ পৰা টোপা টোপা যি পানী মাটিত পৰে, সেই পানীৰ দ্বাৰাই যিসকলে বৃক্ষ-অৱস্থা লাভ কৰিছে, তেওঁলোকৰ তৃপ্তি জন্মে।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

ধৰণীতলত পৰি থকা সুগন্ধি জলকণিকাবোৰে, যিসকলে দেৱত্ব-অৱস্থা লাভ কৰিছে, তেওঁলোকক পোষণ কৰি সতেজ কৰে।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

পিণ্ড উঠাই লোৱাৰ পাছতো মাটিত ৰৈ যোৱা অন্নৰ দানা আৰু সৰু কণিকাবোৰে, কুলধাৰাত তিৰ্যক-জন্ম (পশু-জন্ম) লাভ কৰা পিতৃলোককো পোষণ কৰি তৃপ্ত কৰে।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

আৰু কুলৰ যিসকল দাহ-সংস্কাৰ নোহোৱা বালক, আৰু যিসকল স্ত্ৰীও বিধিসম্মত সংস্কাৰ নাপালে—বিপদগ্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে নিবেদনৰ ছিটা-ছিটা অৱশিষ্ট আৰু ঝাড়ু-মাৰণৰ কণিকালৈও লালসাৰে ধাৱিত হয়।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

ভোজনৰ পাছত আচমন কৰা জল হওক বা দৈনিক আচাৰ-অনুষ্ঠানত সেৱন কৰা জল হওক, আৰু ব্ৰাহ্মণক দান কৰা অন্নও—সেই সকলোৰে দ্বাৰাই তেওঁলোক (পিতৃগণ) তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

যিসকলে পিশাচত্ব লাভ কৰিছে আৰু যিসকলে কৃমি-কীট ৰূপ পাইছে—এতিয়া মই কৰ্ম-কাণ্ডৰ উপযুক্ত সময়সমূহ ক’ম; মই যি ক’বলৈ ধৰিছোঁ, সেয়া মন দি বুজা।

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

অমাৱস্যাত শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত, প্ৰতিমাহে চন্দ্ৰক্ষয়ৰ সময়ত; তদুপৰি অষ্টকা দিনসমূহত, যোগ্য ব্ৰাহ্মণ আহিলে, আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ গ্ৰহণৰ সময়তো।

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

অয়ন, বিষুৱ, যুগ্ম (বিশেষ) উপলক্ষ আৰু সূৰ্য-সংক্রমণৰ সময়তো; আৰু বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষত অমাৱস্যা আৰু অষ্টকাত—শ্ৰাদ্ধ অতি প্ৰশংসিত।

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

আৰ্দ্ৰা, মঘা আৰু ৰোহিণী নক্ষত্ৰৰ দিনসমূহত; দ্ৰব্য (সামৰ্থ্য) আৰু ব্ৰাহ্মণৰ সুসংযোগ ঘটিলে; ব্যতীপাত আৰু গজচ্ছায়াত; আৰু বিষ্টি আৰু বৈধৃতি যোগযুক্ত দিনতো—(শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত)।

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

বৈশাখৰ তৃতীয়া তিথিত, কাৰ্ত্তিকৰ নবমীত; মাঘৰ পঞ্চদশীত, আৰু নভস্যৰ ত্ৰয়োদশীত—এইসমূহো পবিত্ৰ দান আৰু পিতৃকৰ্মৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট উপলক্ষ।

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

এইসমূহক ‘যুগৰ আৰম্ভণি’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়; এই উপলক্ষে দিয়া দান অক্ষয় (অক্ষয়) পুণ্যৰ কাৰণ হয়।

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

মাঘ মাহৰ সপ্তমী তিথি—যেদিন মন্বন্তৰৰ আৰম্ভণিতে দিবাকৰ (সূৰ্য) ৰথত আৰূঢ় হয় বুলি কোৱা হয়—সেই দিনেই ৰথসপ্তমী নামে পৰিচিত।

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

তদ্ৰূপে বৈশাখৰ তৃতীয়া তিথি, ফাল্গুনৰ কৃষ্ণপক্ষৰ তিথি, আৰু চৈত্র মাহৰ পঞ্চমী তিথি—এইসমূহো সেই বিশেষ দিনসমূহৰ ভিতৰত গণ্য, অন্তিম দিনসহ।

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

মাঘৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশী, আৰু কাৰ্ত্তিকৰ সপ্তমী; লগতে কাৰ্ত্তিকী, ফাল্গুনী, চৈত্রী আৰু জ্যৈষ্ঠী পূৰ্ণিমা (পঞ্চদশী)—এইসমূহ ‘মন্বন্তৰ’ দিন বুলি স্মৃত; এই দিনত দিয়া দান অক্ষয় ফলদায়ক।

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

শ্ৰাৱণৰ কৃষ্ণ অষ্টমী আৰু আষাঢ়ৰ পূৰ্ণিমা; তদ্ৰূপে পঞ্চদশী পূৰ্ণিমা তিথিসমূহ—কাৰ্ত্তিকী, ফাল্গুনী, চৈত্রী আৰু জ্যৈষ্ঠী—এইসমূহো উল্লেখযোগ্য তাৰিখ।

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

এইবোৰ মন্ব-দিন আদি বুলি স্মৰণীয়—দানক অক্ষয় ফলদায়ক কৰে। মই মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ নবমীসহ এনে সাতটা তিথি স্মৰণ কৰোঁ।

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

হে দেবী, কল্প-দিন আদি দানক অক্ষয় ফলদায়ক কৰে; তদ্ৰূপে মন্বন্তৰৰ আৰম্ভণিতো, হে সুন্দৰ-মুখী, নিশ্চয় বাৰটা উত্তম অৱসৰ আছে।

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

শ্ৰাদ্ধৰ প্ৰকাৰ বৰ্ণিত হৈছে: নিত্য (দৈনিক), নৈমিত্তিক (উপলক্ষ্যভিত্তিক), কাম্য (ইচ্ছাপূৰণাৰ্থ), বৃদ্ধি-শ্ৰাদ্ধ, সপিণ্ডক বিধি, পাৰ্বণ বিধি, ‘অতিবিজ্ঞান’ প্ৰকাৰ, আৰু গোষ্ঠ-শ্ৰাদ্ধ—শুদ্ধিৰ বাবে উত্তম।

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

নৱমটো ‘কৰ্মাঙ্গ’ বুলি কোৱা হৈছে, দশমটো ‘দৈৱক’ বুলি স্মৃত। একাদশটো ‘ক্ষয়াহ’ (ক্ষয়-হানি নিবাৰণাৰ্থ), আৰু দ্বাদশটো পুষ্টি-সমৃদ্ধিৰ বাবে কৰা বুলি স্মৃত।

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

সকলো শ্ৰাদ্ধৰ মাজত সাঁৱৎসৰ (বাৰ্ষিক) শ্ৰাদ্ধক শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্মৃত। আৰু যি শ্ৰাদ্ধ দিনেদিনে কৰা হয়, তাক ‘নিত্য’ (দৈনিক) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

যি শ্ৰাদ্ধ বৈশ্বদেৱ অৰ্পণবিহীন, আৰু অক্ষমতাত কেৱল জলৰে কৰা হয়—একমাত্ৰ এক পিতৃলৈ উদ্দেশিত একোद्दিষ্ট শ্ৰাদ্ধক ‘নৈমিত্তিক’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

যি শ্ৰাদ্ধ বিশেষ কামনাৰে, অভিপ্ৰেত অৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে বিধান কৰা হয়, তাক ‘কাম্য’ শ্ৰাদ্ধ বোলা হয়। আৰু বৃদ্ধি-সমৃদ্ধিৰ উপলক্ষে যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, তাক ‘বৃদ্ধি-শ্ৰাদ্ধ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘য়ে সমানা…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা দুটা মন্ত্র-পংক্তিৰ দ্বাৰা যি শ্ৰাদ্ধ সপিণ্ডন (পিতৃসমূহক পিণ্ড-অৰ্পণত একত্ৰ কৰা) ৰ সৈতে যুক্ত, সেয়া সূচিত। আৰু অমাৱস্যাৰ দিনা যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, তাক ‘পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

যি শ্ৰাদ্ধ গোষ্ঠী, অৰ্থাৎ সভা বা সামূহিক সমাৱেশত কৰা হয়, তাক ‘গোষ্ঠী-শ্ৰাদ্ধ’ বোলা হয়। আৰু পাপশুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, তাক ‘শুদ্ধি-শ্ৰাদ্ধ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

নিষেক-সংস্কাৰৰ সময়ত, সোম-সম্পৰ্কীয় কৰ্মত, সীমন্তোন্নয়ন (কেশ-বিভাজন) ত, আৰু পুংসৱন সংস্কাৰত—শ্ৰাদ্ধ সেই সংস্কাৰসমূহৰ অঙ্গ হিচাপে অৱশ্যে কৰিব লাগে।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

দেৱতাক উদ্দেশ্য কৰি যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, তাক ‘দৈৱক-শ্ৰাদ্ধ’ বোলা হয়। আৰু যি জনে অন্য দেশ/অঞ্চললৈ যাত্ৰা কৰিব, তাৰ বাবে ঘিউৰে শ্ৰাদ্ধ কৰাটো বিধেয়।

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

এই (যাত্ৰাগামীজনৰ বাবে ঘিউৰে শ্ৰাদ্ধ) পুষ্টি আৰু মঙ্গলাৰ্থে বুলি বুজিব লাগে; স্মৃতিত ইয়াক ‘ক্ষয়াহ’ নামৰ ‘দ্বাদশ’ কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে। কিন্তু যি জনে পিতৃৰ মৃত্যু-দিনত আদৰে শ্ৰাদ্ধ নকৰে—

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

হে সুন্দৰ কটিযুক্তা, তেনেদৰে মাতৃৰ মৃত্যু-দিনত, বছৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে—হে মহাদেৱী—মই সেই জনৰ পূজা গ্ৰহণ নকৰোঁ, আৰু হৰিও গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

যদি কোনো মানুহে মৃত্যু-দিনটো নিশ্চিতভাৱে নাজানে, তেন্তে অমাৱস্যাত, মাঘ মাহত, অথবা মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত।

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

এতিয়া মই শ্ৰাদ্ধত নিমন্ত্ৰণযোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ কথা ক’ম: যি জন বিশিষ্ট, শ্ৰোত্ৰিয় পণ্ডিত, যোগী, আৰু বেদবিদ্যা তথা পবিত্ৰ শাস্ত্ৰ-জ্ঞানৰে সমন্বিত।

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

যিজনে ত্ৰিণাচিকেত অগ্নিকাৰ্য তিনিবাৰ সম্পন্ন কৰিছে, যি ‘ত্ৰিমধু’ৰ তত্ত্ব জানে, যি ‘ত্ৰিসুপৰ্ণ’ বুজে, আৰু যি বেদৰ ষড়ঙ্গৰ (ষড়ঙ্গ) জ্ঞানী—তদুপৰি কন্যাৰ পুত্ৰ (দৌহিত্ৰ), জোঁৱাই (জামাতা), ভগ্নীৰ পুত্ৰ (স্বস্ৰীয়) আৰু তেনেদৰে শ্বশুৰ (শ্বশুৰ)—শ্ৰাদ্ধ-ক্ৰিয়াত যোগ্য বুলি গণ্য।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

পঞ্চাগ্নি-তপস্যাত নিষ্ঠাৱান আৰু তপত স্থিৰ মাতুল; পিতৃ-মাতৃভক্ত ব্যক্তি; আৰু শিষ্য-সম্পৰ্ক তথা আত্মীয়তাৰ দ্বাৰা যুক্ত বংশীয় বান্ধৱ—এনেবোৰক সন্মান কৰা উচিত।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

বেদাৰ্থ-জ্ঞ আৰু উপদেশক; ব্ৰহ্মচাৰী; সহস্ৰদাতা—উদাৰ দানশীল; তেনেদৰে সৎগুণী আত্মীয়; কন্যাৰ পুত্ৰ; আৰু কন্যাৰ স্বামী (জোঁৱাই)—এইসকলকো সন্মান কৰিব লাগে।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

বিশেষকৈ ভগ্নীৰ পুত্ৰক, আৰু নিজৰ বান্ধৱ-গণকো, কেতিয়াও উপেক্ষা নকৰিব। হে সুন্দৰ-মুখী, মানুহে এইসকলক—যদিও অজ্ঞ হোৱাই—অতিক্ৰম নকৰা উচিত।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

দেৱকাৰ্য উপস্থিত থাকিলে ব্ৰাহ্মণসকলক পৰীক্ষা নকৰিব; কিন্তু পিতৃকাৰ্য (শ্ৰাদ্ধ) আৰম্ভ হ’লে যথাসাধ্য যত্নে আৰু সাৱধানে পৰীক্ষা কৰিব।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

যিসকল চোৰ, ধৰ্মাচৰণৰ পৰা পতিত, অযোগ্য ‘ক্লীব’, আৰু নাস্তিক আচৰণে জীৱন যাপন কৰে—মনুৱে ঘোষণা কৰে যে তেনে ব্ৰাহ্মণ হব্য (দেৱাৰ্পণ) আৰু কব্য (পিতৃকাৰ্য) উভয়তে অনৰ্হ।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

জটা-ধাৰী কিন্তু অধ্যয়নহীন, অযোগ্য দুৰ্বল, জুৱাৰী, আৰু যিসকলে শূদ্ৰৰ বাবে যজ্ঞ কৰায়—তেওঁলোকক শ্ৰাদ্ধত সন্মান নকৰিব।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

চিকিৎসক, বেতনৰ বাবে দেৱালয়-সেৱক (দেৱলক), মাংস বিক্ৰেতা, আৰু হাট-বজাৰৰ বাণিজ্যে জীৱিকা কৰা লোক—হব্য আৰু কব্য উভয় কৰ্মত বর্জনীয়।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

বর্জনীয়: দাস-চাকৰ, গ্ৰাম্য/অশিষ্ট লোক, ৰজাৰ সেৱাত থকা, বিকৃত নখযুক্ত, ক’লা দাঁতযুক্ত, ধৰ্মকাৰ্য বাধা দিয়া, গুৰুবিৰোধী, পবিত্ৰ অগ্নি ত্যাগ কৰা, আৰু সূদখোৰ।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

বর্জনীয়: যক্ষ্মাৰোগী, পশুপাল/গোপাল, পৰিবেত্তা (ডাঙৰ ভাতৃ থাকোঁতে আগতে বিয়া কৰা), নিৰাকৃত/বহিষ্কৃত, ব্ৰহ্মদ্ৰোহী, পৰিবিত্তি (যাৰ সৰু ভাতৃ আগতে বিয়া কৰে), আৰু কুখ্যাত দলে অন্তৰ্ভুক্ত লোক।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

তদ্ৰূপ দুৰাচাৰী, কণা, শূদ্ৰা নাৰীৰ পতি, পুনৰ্বিবাহিতা নাৰীৰ পুত্ৰ, অবৈধ সন্তান, জুৱাৰী আৰু মদ্যপায়ী ব্যক্তিক পৰিহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

পাপৰোগী, ভণ্ড, ৰস বিক্ৰেতা, ধনু-শৰ নিৰ্মাতা আৰু পুনৰ্বিবাহিতা নাৰীৰ পতি - এওঁলোক দান গ্ৰহণৰ বাবে নিন্দনীয়।

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

মিত্ৰদ্ৰোহী, দৃতৰ বৃত্তিধাৰী, পুত্ৰৰ শিক্ষক, ভ্ৰমৰী, মণ্ডপালী, চিত্ৰাঙ্গ আৰু পৰচৰ্চাকাৰী - এওঁলোকেও নিন্দনীয় বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

উন্মাদ, অন্ধ, বধিৰ, বেদ নিন্দুক, ঘোঁৰা ব্যৱসায়ী, ঘোঁৰা আৰু উট প্ৰশিক্ষক আৰু নক্ষত্ৰ গণনা কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা ব্যক্তি অযোগ্য।

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

চৰাই পোহা ব্যক্তি, যুদ্ধৰ শিক্ষক, জলস্রোত বা বান্ধ ভঙা ব্যক্তি আৰু বেশ্যাৰ উপাৰ্জনত নিৰ্ভৰশীল ব্যক্তিও নিন্দনীয়।

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

যিয়ে ঘৰত গোপনে প্ৰৱেশ কৰায়, বাৰ্তাবাহক, কৃষি কৰ্মত নিয়োজিত, চিকাৰী, শেন চৰাই পোহা ব্যক্তি আৰু কন্যা দূষকক পৰিহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

হিংসুক, শূদ্ৰৰ পুত্ৰ, সমূহৰ বাবে পূজা কৰা পুৰোহিত, আচৰণহীন, নপুংসক আৰু সদায় যজ্ঞৰ ব্যৱসায় কৰা ব্যক্তি—এওঁলোকো নিন্দনীয়।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

কৃষিজীৱী, হাতীৰ দৰে ভৰি থকা ৰোগী (গোদ ৰোগ), সজ্জনৰ দ্বাৰা নিন্দিত, মেষপালক, মহিঁষপালক, পুনৰ বিবাহিতা তিৰোতাৰ স্বামী আৰু প্ৰেত খেদোৱা ব্যক্তি—এওঁলোকক যত্ন সহকাৰে পৰিহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

এই নিন্দনীয় আচৰণকাৰীসকল, যিসকল পংক্তিত বহিবলৈ অনুপযুক্ত আৰু দ্বিজসকলৰ মাজত অধম—যদি যোগ্য দ্বিজ পোৱা যায়, তেন্তে এওঁলোকক সৰ্বতোপ্ৰকাৰে বৰ্জন কৰিব লাগে।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

ওকনিৰ বাবে অন্ধ হোৱা, বিকলাঙ্গ, কণা, কুষ্ঠৰোগী আৰু শূদ্ৰ তিৰোতাৰ স্বামী—এনে পাপৰোগীয়ে দাতাৰ হাজাৰ গুণ দানৰ ফল নাশ কৰে।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

শূদ্ৰৰ বাবে যজ্ঞ-ক্ৰিয়া কৰা পুৰোহিতৰ অঙ্গ-স্পৰ্শে যিমানজন ব্ৰাহ্মণ স্পৰ্শিত হয়, সিমানজনৰ পৰিমাণে দাতাৰ পৰলোকত পিতৃ-ফল লাভ নহয়।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

আৰম্ভত মাহীষকক, মাজত বৃষলীপতিক, আৰু অন্তত বাৰ্ধুষিকক দেখি—পিতৃসকল আশা ভঙ্গ হৈ নিৰাশ মনে প্ৰস্থান কৰে।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

‘মহিষী’ বোলা হয় সেই স্ত্ৰীক, যি বৈধব্যত থাকিও অবৈধ আচৰণ কৰে। যি তাৰ দোষ দূৰ কৰে বা দোষ-নিবাৰণত লিপ্ত হয়, তাক ‘মাহীষক’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

‘বৃষলী’ বুলি শূদ্ৰী স্ত্ৰীক কোৱা হয়; আৰু যি তাৰ পতি হয়—তাৰ ওঁঠৰ লালাৰ সংস্পৰ্শত—সেইজন পতিত বুলি গণ্য হয় আৰু ‘বৃষলীপতি’ নামে পৰিচিত।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

নিজ পতিক ত্যাগ কৰি আনক ‘বৃষ’ (সঙ্গী) ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে তাই ‘বৃষলী’ বুলি জানিব লাগে; কেৱল জন্মৰ বাবে শূদ্ৰী স্ত্ৰী ‘বৃষলী’ নহয়।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

ধৰ্ম-শাস্ত্ৰীয় বৰ্গীকৰণত ‘বৃষলী’ৰ সাত প্ৰকাৰ কীৰ্তিত: চণ্ডালী, বন্ধকী, বেশ্যা, ৰজঃস্থ কন্যা, কুটিলা, নিজ গোত্ৰীয়া নাৰী, আৰু বৃষলী—এই সাত ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

যি কন্যা অবিবাহিতা অৱস্থাত পিতৃগৃহতে ৰজঃদৰ্শন কৰে, তেন্তে তাৰ পিতৃলোক পতিত বুলিয়া কোৱা হয়; সেই কন্যা ধৰ্ম-শাস্ত্ৰীয় বৰ্গত ‘বৃষলী’ হয়।

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

কিন্তু যি ব্ৰাহ্মণে জ্ঞানপূৰ্বক সেই কন্যাক বিবাহ কৰে, তাক অশ্ৰাদ্ধেয় আৰু অপাংক্তেয় বুলি জানিবা; সি ‘বৃষলীপতি’ বুলি পৰিচিত।

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

‘গৌৰী’ কন্যা শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য; ‘কন্যকা’ মধ্যম বুলি মতা; ‘ৰোহিণী’ তাক সমান বুলি জানিবা; আৰু ‘ৰজস্বলা’ অধম বুলি ধৰা হয়।

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

ৰজঃপ্ৰাপ্তিৰ আগতে সি ‘গৌৰী’; ৰজঃপ্ৰাপ্ত হ’লে সি ‘ৰোহিণী’। যাৰ দেহত যৌৱনৰ লক্ষণ প্ৰকাশ নাপায় সি ‘কন্যা’; আৰু যাৰ স্তন বিকশিত নহয় সি ‘নগ্নিকা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

সাত বছৰত তাই ‘গৌৰী’ বুলি কোৱা হয়; ন’বছৰত ‘নগ্নিকা’; দহ বছৰত ‘কন্যা’; আৰু তাৰ ওপৰত তাই ‘ৰজস্বলা’ বুলি গণ্য হয়।

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

অযথা ব্যঞ্জনে তাই পুত্ৰসন্তানক বিনাশ কৰে; স্তন-আসক্তিৰে কুল-ধাৰা নষ্ট কৰে। ৰজঃ-অশৌচে পিতাৰ ইষ্ট গতি আৰু ধৰ্মেৰে লাভ কৰিব খোজা লোকসমূহ বাধা পায়।

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

যি ৰজোযুক্তা (ৰজস্বলা) নাৰীক বিবাহ কৰে, সি ‘বৃষলীপতি’—ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰ পৰা পতিত স্বামী—বুলি জনা উচিত।

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

বৃষলীৰ সৈতে সঙ্গ কৰি এক ৰাতিত দ্বিজে যি পাপ অৰ্জন কৰে, সি তিনিবছৰ ভিক্ষা-আহাৰ গ্ৰহণ কৰি আৰু নিত্য জপ কৰি সেই পাপ দূৰ কৰে।

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশী-হাজাৰ শ্লোকীয় সংহিতাৰ সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডৰ প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধকল্প অংশত ‘শ্ৰাদ্ধৰ অযোগ্য ব্ৰাহ্মণ পৰীক্ষণৰ বিৱৰণ’ নামক দুইশ পাঁচ নম্বৰ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।