Adhyaya 111
ঈশ্বৰে দেৱীক পুষ্কৰৰ ওচৰৰ ‘অষ্টপুষ্কৰ’ নামৰ কুণ্ডৰ স্থানীয় মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—অসংযমী লোকৰ বাবে ই দুৰ্লভ, পাপহৰ আৰু মহাপুণ্যদায়ক। তাত ৰামে স্থাপন কৰা ‘ৰামেশ্বৰ’ লিঙ্গৰ কথা কোৱা হৈছে; কেৱল দৰ্শন-पूজনেই প্ৰায়শ্চিত্ত হয় আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ দৰে মহাপাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়। দেৱীয়ে বিস্তাৰে সোধে—সীতা-লক্ষ্মণসহ ৰাম কেনেকৈ তাত আহিল আৰু লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ হ’ল। ঈশ্বৰে ৰামকথাৰ পটভূমি কয়—ৰাৱণবধৰ উদ্দেশ্যে অৱতাৰ, তাৰ পিছত ঋষিশাপৰ বাবে বনবাস; যাত্ৰাপথে প্ৰভাসদেশত আগমন। বিশ্ৰামৰ পাছত ৰামে দশৰথক সপোনত দেখে; ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰামৰ্শ লয়। ব্ৰাহ্মণসকলে ইয়াক পিতৃসন্দেশ বুলি ধৰি পুষ্কৰ তীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ বিধান দিয়ে। ৰামে যোগ্য ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ কৰে, লক্ষ্মণক ফল আনিবলৈ পঠায়, সীতাই অৰ্পণসামগ্ৰী সাজে। শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত নিজৰ পিতৃকুলৰ সান্নিধ্য সাক্ষাৎ অনুভৱ কৰি সীতা লাজতে আঁতৰি যায়; সীতাৰ অনুপস্থিতিত ৰাম ক্ষণিক ক্ৰুদ্ধ হয়, পাছত সীতাই কাৰণ কয়—আৰু এই ঘটনাই পুষ্কৰৰ ওচৰত ৰামেশ্বৰ লিঙ্গস্থাপনৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি কোৱা হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে পৰম গতি লাভ হয়। বিশেষকৈ দ্বাদশী তিথি আৰু চতুৰ্থী/ষষ্ঠীৰ বিশেষ সংযোগত কৰা শ্ৰাদ্ধ অমিত ফলদায়ক; পিতৃতৃপ্তি বাৰ বছৰলৈ স্থায়ী হয়। অশ্বদানক অশ্বমেধসম পুণ্য বুলি কোৱা হৈছে। ই প্ৰভাস খণ্ডৰ এই অংশৰ ১১১তম অধ্যায় বুলি উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् । तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ঈশ্বৰে ক’লে: তাৰ পাছত, হে মহাদেৱি, উত্তম পুষ্কৰ অৰণ্যলৈ যোৱা উচিত। তাৰ পৰা ঈশান কোণত (উত্তৰ-পূব দিশে) ষাঠি ধনুৰ দূৰত্বত সেয়া অৱস্থিত।
Verse 2
तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् । सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
তাত, হে মহাদেৱী, ‘অষ্টপুষ্কৰ’ নামে এক পবিত্ৰ কুণ্ড আছে। হে দেৱী, ই সকলো পাপ হৰণ কৰে, কিন্তু অসংযত স্বভাৱৰ লোকৰ বাবে ই লাভ কৰা দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 3
तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता । स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्
তাত সেই কুণ্ডৰ ওচৰত, প্ৰাচীন কালত, জ্ঞানী ৰামেশে সেই মহালিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল; সেয়া “ৰামেশ্বৰ” নামে স্মৃত।
Verse 4
तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
সেই (ৰামেশ্বৰ লিঙ্গ) মাত্ৰ পূজা কৰিলেই ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 5
श्रीदेव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् । कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः
শ্ৰী দেৱীয়ে ক’লে: হে ভগৱান, ৰামেশ্বৰৰ উৎপত্তিৰ কথা বিস্তাৰে কওক। ৰাম সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ তাত কেনেকৈ আহিল?
Verse 6
कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे । एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्
পুষ্কৰত—যি পাপৰ চোৰ—লিঙ্গ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল? এই সকলো বিস্তাৰে কওক, আৰু তাৰ মাহাত্ম্যযুক্ত ফলও বৰ্ণনা কৰক।
Verse 7
ईश्वर उवाच । चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा । पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः
ঈশ্বৰে ক’লে: চৌব্বিশতম যুগত দাশৰথি ৰাম, ৰাজপুৰোহিত বশিষ্ঠসহ, ৰাৱণ-বিনাশৰ উদ্দেশ্যে জন্ম গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 8
ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः । ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः
তাৰ পাছত, হে দেবী, কিছু কাল অন্তৰে ঋষিৰ শাপৰ ফলত মহাতপস্বী দাশৰথি ৰাম সীতাসহ লক্ষ্মণসহ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 9
वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः
বনবাসৰ বাবে ওলাই, দিৱ্য ব্ৰহ্মর্ষিসকলৰ দ্বাৰা বেষ্টিত হৈ, তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে তেওঁ প্ৰভাস পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 10
तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह । अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले
সেই দেশত উপস্থিত হৈ তেওঁ অতিশয় ক্লান্ত হৈ বহিল; তাৰ পাছত সূৰ্য অস্ত যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া ভূমিত পাতা বিছাই ল’লে।
Verse 11
सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् । स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्
তাৰ পাছত, ৰাতিৰ অন্ত ওচৰ হ’লে তেওঁ শুই পৰিল আৰু স্বপ্নত নিজৰ পিতৃ দাশৰথক দেখিলে, হে দেবী—সৌম্য ৰূপ, মহা তেজে দীপ্ত।
Verse 12
प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना
প্ৰাতে উঠি সেই মহাত্মাই ব্ৰাহ্মণসকলক সকলো কথা জনালে—কেনেকৈ তেওঁ স্বপ্নত দশৰথক দর্শন কৰিছিল।
Verse 13
ब्राह्मणा ऊचुः । वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव । दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “হে ৰাঘৱ! তোমাৰ পিতৃগণ কল্যাণ আৰু বংশবৃদ্ধি কামনা কৰি, বৰদাতা হৈ, নিজৰ বংশজাতক স্বপ্নান্তে নিশ্চয় দর্শন দান কৰে।”
Verse 14
एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः । पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्
“এই তীৰ্থ মহাপুণ্যময়, শাৰ্ঙ্গধন্বন (বিষ্ণু) দ্বাৰা সুৰক্ষিত। ই ‘পুষ্কৰ’ নামে খ্যাত; সেয়ে ইয়াত শ্ৰাদ্ধ দান কৰা হওক।”
Verse 15
नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते । त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः
“নিশ্চয়েই ৰাজা দশৰথ এই তীৰ্থতেই ফল কামনা কৰে। তোমাৰ দিয়া শুভ পিণ্ডৰ ফলত সেয়ে তেওঁ দর্শন দিছে।”
Verse 16
ईश्वर उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्
ঈশ্বৰ ক’লে: তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি পদ্মনয়ন ৰামে তেতিয়া শ্ৰাদ্ধাৰ্হ শুভ ব্ৰাহ্মণসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰিলে।
Verse 17
अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् । फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः
কাষ্ঠে নতশিৰে কাষ্ঠে দাঁড়াই থকা লক্ষ্মণক তেওঁ ক’লে: “হে সৌমিত্ৰে, শ্ৰাদ্ধৰ অৰ্থে ফল আনিবলৈ শীঘ্ৰে যোৱা।”
Verse 18
स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः । आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च
“তথাই হওক” বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি ৰঘুনন্দন গ’ল; আৰু সি শীঘ্ৰে নানা প্ৰকাৰৰ ফল আনিলে।
Verse 19
बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः । बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये
বহুল পৰিমাণে বিল্ব, কপিত্থ আৰু তিন্দুক ফল আছিল; আৰু হে প্ৰিয়ে, বদৰ, কৰীৰ আৰু কৰমৰ্দো আছিল।
Verse 20
चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा । नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च
চিৰ্ভট আৰু পৰূষ ফলও আছিল, আৰু মাতুলিঙ্গো তেনেদৰে; শুভ্ৰ নাৰিকেল আৰু ইঙ্গুদীৰ পৰা জন্মা ফলও আছিল।
Verse 21
अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी । ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः
তাৰ পাছত জনকনন্দিনী সীতাই এইবোৰ শীঘ্ৰে ৰান্ধিলে। তাৰ পিছত কূতপ-কালে স্নান কৰি, বল্কল পৰিধান কৰি, শুচি হৈ (ক্ৰিয়াৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’ল)।
Verse 22
ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् । गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः
তেওঁ শ্ৰাদ্ধ-সন্মানযোগ্য শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলক আনিলে—গালৱ, দেৱল, ৰৈভ্য, যৱক্ৰীট আৰু পৰ্বত মুনিও।
Verse 23
भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः । एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः
ভৰদ্বাজ, বসিষ্ঠ, জাৱালি, গৌতম, ভৃগু—আৰু বহুতো অন্য ব্ৰাহ্মণ, যিসকল বেদত পাৰদৰ্শী, তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 24
श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत
তেওঁলোকে অক্লিষ্ট আৰু নিৰ্দোষ কৰ্মৰ ৰামৰ শ্ৰাদ্ধ-কাৰ্যৰ বাবে তাত উপস্থিত হ’ল। ঠিক সেই সময়তে ৰামে সীতাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 25
एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् । एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः
“আহা, হে বৈদেহী; ব্ৰাহ্মণসকলৰ পাদ-প্ৰক্ষালনৰ জল দিয়া।” এই কথা শুনি সীতা গছৰ মাজলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 26
गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता । मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत
গুল্মৰ আঁৰত নিজকে ঢাকি সীতা ৰামৰ দৃষ্টিৰ বাহিৰে থাকিল। তেতিয়া ৰামে বাৰে বাৰে মাতিলে—“সীতা! সীতা!”
Verse 27
ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् । स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्
তাই নষ্ট হোৱা বুলি জানি আৰু ক্ৰোধে আৱিষ্ট ৰাঘৱক দেখি, লক্ষ্মণে তেতিয়া নিজেই ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰাপ্য বিধি-বিধান অনুসাৰে প্ৰতিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 28
अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके । आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः
তাৰ পাছত বিপ্ৰসকলে ভোজন সম্পন্ন কৰি পিণ্ড-প্ৰদানৰ ক্ৰিয়া শেষ হোৱাত, জানকী সীতা ৰাম য’ত আসীন আছিল তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 29
तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः । धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् । क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते
তাক দেখি ৰাঘৱে কঠোৰ বাক্যৰে ভৰ্ৎসনা কৰিলে— “ধিক্ ধিক্, হে পাপিনী! দ্বিজসকলক ত্যাগ কৰি আৰু পিতৃকাৰ্যৰ এই মহামঙ্গল কৰ্তব্য এৰি—শ্ৰাদ্ধকাল উপস্থিত থাকোঁতে মোক এৰি তুমি ক’লৈ গ’লা?”
Verse 30
ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी
ঈশ্বৰে ক’লে—তাৰ সেই বাক্য শুনি জানকী ভয়ত আতংকিত হ’ল।
Verse 31
कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत । मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो
তেতিয়া তেওঁ কৃতাঞ্জলি হৈ কঁপিবলৈ কঁপিবলৈ ক’লে— “হে কল্যাণময়! ক্ৰোধ নকৰিবা; হে প্ৰভু! মোক ভৰ্ৎসনা নকৰিবা।”
Verse 32
शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् । दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः
শুনা, হে বিভো মহাশক্তিমান! তোমাৰ সান্নিধ্য ত্যাগ কৰি মই আন ঠাইলৈ গৈছিলোঁ, কিয়নো তাত আজি মই মোৰ পিতাক আৰু লগতে মোৰ পিতামহকো দৰ্শন কৰিলোঁ।
Verse 33
तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः । अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्
তেওঁৰ আগৰ পিতৃ-পুৰুষসকলো—মাতামহ আদি—ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ যাজকসকলৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত পৃথক পৃথককৈ অধিষ্ঠান কৰিছিল।
Verse 34
ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन । पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च
তেতিয়া, হে ৰঘুনন্দন, তাত মোৰ অন্তৰত লজ্জা জাগিল। আৰু তাতেই, হে মহাবাহু, মোৰ পিতাই মনোহৰ আৰু শুভ বস্তুসমূহৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 35
तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये । लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्
তাত পুষ্কৰৰ সান্নিধ্যত, দক্ষিণ দিশে তিন ধনুৰ পৰিমাণ দূৰত, তেওঁ এটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; যি ‘ৰামেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ বুলি শুনা যায়।
Verse 36
भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च । स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च । भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्
‘তেওঁ গুণৱন্ত আৰু পুষ্টিকৰ আহাৰেই খাই আহিছে; তেন্তে তেওঁ কেনেকৈ কষায়, ক্ষাৰযুক্ত আৰু তীক্ষ্ণ আহাৰ খাব?’ হে ৰাজেন্দ্ৰ, এইদৰে দুখ মোৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 37
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् । विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे
তাইৰ বাক্য শুনি ৰাঘৱ বিস্মিত হ’ল। তেতিয়া পুষ্কৰ তীৰ্থত তেওঁ বিশেষ যত্ন আৰু বিধিমতে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 39
यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः
যি জনে ভক্তিৰে গন্ধ-পুষ্প আদি বিধিমতে ক্ৰমে ক্ৰমে অৰ্ঘ্য দি তাঁক পূজা কৰে, সি সেই পৰম ধাম লাভ কৰে য’ত প্ৰভু জনাৰ্দন নিবাস কৰে।
Verse 40
किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् । न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি প্ৰয়োজন? দ্বাদশীত যি দান কৰোৱা হয়, তাৰ পুণ্য ত্ৰিলোকতো পৰিমাপ কৰিব নোৱাৰি।
Verse 41
शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् । षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्
হে সুন্দৰী, যদি কেতিয়াবা চতুৰ্থী শুক্ৰ আৰু মঙ্গলবাৰৰ সৈতে যুক্ত হয়, অথবা ইয়াত ষষ্ঠী হয়, তেন্তে সেই সময়ত কৰা শ্ৰাদ্ধে মহৎ ফল দিয়ে।
Verse 42
यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः । तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे
নিজ কুলত জন্ম লোৱা জনে পুষ্কৰত তৰ্পণ কৰিলে পিতৃ আৰু পিতামহ তৃপ্ত হয়; তেতিয়া বাৰ বছৰলৈকে তেওঁলোকে আন একো নেচায়।
Verse 43
तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
তাত যি মানুহে যথাযথ ভক্তিসহ অশ্ব দান কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 44
इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् । रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि
হে সুন্দৰী, এইদৰে মই তোমাক দেৱ ৰামেশ্বৰ আৰু পুষ্কৰৰ পাপনাশক মাহাত্ম্য যথাযথভাৱে ক’লোঁ।
Verse 111
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি-সহস্ৰ শ্লোকীয়া সংহিতাৰ সপ্তম প্ৰভাসখণ্ডত, প্ৰথম প্ৰভাসক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ পুষ্করমাহাত্ম্য অন্তৰ্গত ‘ৰামেশ্বৰক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যবৰ্ণন’ নামৰ একশ এগাৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।