Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
Itinatag ng Kabanata 1 ang tagpuan ng pag-uusap at ang tanikala ng awtoridad para sa bahagi ng Prabhāsa sa Skanda Purāṇa. Binanggit si Vyāsa bilang pangunahing nakaaalam at guro ng kahulugang puraniko; hiniling ng mga pantas sa Naimiṣa kay Sūta (Romaharṣaṇa) na isalaysay ang Prabhāsa-kṣetra māhātmya, lalo na ang mga yātrā na Vaiṣṇavī at Raudrī matapos mapansin ang naunang tradisyon ng Brahmī yātrā. Nagbubukas ang kabanata sa mga taludtod ng panawagan na pumupuri kay Someśvara at sa isang metapisikong pagpupugay sa dalisay na kamalayan (cinmātra), kasunod ang motibong pangangalaga na inihahambing ang amṛta at viṣa. Pagkaraan, naghandog si Sūta ng papuring teolohikal kay Hari bilang anyo ng Omkāra—higit sa lahat ngunit nananahan sa lahat—at inilarawan ang inaasahang kathā bilang maayos ang balangkas, marikit ang pagpapahayag, at nakapagdudalisay. Itinakda rin ang pamantayang etikal: hindi ito dapat ituro sa nāstika; ito’y dapat bigkasin para sa may pananampalataya, mapayapa, at karapat-dapat (adhikārin), na may diin sa pagiging karapat-dapat ng brāhmaṇa ayon sa kakayahang gampanan ang mga ritwal ng yugto ng buhay at mabuting asal. Nagtatapos ang kabanata sa pagsasalaysay ng linya ng paglipat ng aral mula kay Śiva sa Kailāsa hanggang kay Sūta, na nagpapatibay sa bahaging ito bilang tala at tagapagdala ng tradisyon.
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
Sa Kabanata 2, nagaganap ang isang teknikal na pag-uusap: hinihiling ng mga ṛṣi ang mga pamantayan upang suriin ang kathā (salaysay na pang-dharma)—mga palatandaan nito, mga kabutihan at mga kapintasan, at kung paano makikilala ang isang komposisyong may awtoridad. Tumugon si Sūta sa pamamagitan ng maikling paglalatag ng kaayusan ng panitikang Purāṇa: ang sinaunang paglitaw ng Veda at Purāṇa, ang paniwalang dating napakalawak ng kalipunan ng Purāṇa, at ang pana-panahong pagsasaayos at paghahati ni Vyāsa nito sa labingwalong Mahāpurāṇa. Pagkaraan, inililista ng kabanata ang mahahalagang Purāṇa at Upapurāṇa, kadalasang may tantiyang bilang ng mga śloka at mga tagubiling nakatuon sa dāna—pagkopya ng teksto, pag-aalay o pagbibigay nito, at mga kaugnay na ritwal—upang iugnay ang pagpapasa ng kasulatan sa pagkamit ng merito. Itinatakda rin ang klasikong limang katangian ng Purāṇa (pañcalakṣaṇa: sarga, pratisarga, vaṃśa, manvantara, vaṃśānucarita) at ipinakikilala ang pag-uuri ayon sa guṇa (sāttvika/rājasa/tāmasa) na may katumbas na diin sa mga diyos. Sa wakas, pinagtitibay na ang mga Purāṇa ay matatag na sandigan sa pag-unawa sa kahulugan ng Veda sa pamamagitan ng tradisyong itihāsa–purāṇa, at itinatakda ang bahaging Prābhāsika sa loob ng pitong panloob na paghahati ng Skanda Purāṇa, bilang paghahanda sa sagradong heograpiyang nakabatay sa mga pook.
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
Nagsisimula ang Kabanata 3 sa paghingi ng mga pantas kay Sūta ng isang maayos at sistematikong salaysay tungkol sa mga tīrtha (banal na pook ng paglalakbay), matapos ang mga naunang paksa ng kosmolohiya. Inalala ni Sūta ang dating pag-uusap sa Kailāsa, kung saan nasaksihan ni Devī ang isang maringal na pagtitipon ng mga diyos at pinuri si Śiva sa isang mahabang stotra. Sumagot si Śiva sa pamamagitan ng matibay na pagtiyak sa ganap na di-pagkakahiwalay nina Śiva at Śakti, sa isang malawak na litanya ng pagkakakilanlan na sumasaklaw sa mga gampaning ritwal, tungkuling kosmiko, mga yunit ng panahon, at mga puwersa ng kalikasan. Pagkaraan, humiling si Devī ng praktikal na aral para sa mga nilalang na pinahihirapan sa Kali Yuga: isang tīrtha na ang darśana (pagkakita/pagdalaw na may debosyon) ay nagbibigay ng bunga ng lahat ng tīrtha. Ipinahayag ni Śiva ang mahahalagang pook-paglalakbay sa buong India at itinaas ang Prabhāsa bilang isang nakatagong, kataas-taasang kṣetra. May kasamang paalaalang etikal ang kabanata: ang mapagkunwari, marahas, o mapagwawalang-halaga sa dharma na manlalakbay ay hindi makakamit ang ipinangakong bunga, at ang kapangyarihan ng kṣetra ay sadyang binabantayan. Sa wakas, ibinunyag ang banal na liṅga na Someśvara at ang papel nito sa paglikha ng daigdig: ang tatlong śakti—icchā (kalooban), jñāna (kaalaman), kriyā (gawa)—ay lumilitaw upang gampanan ang mga tungkulin ng sanlibutan. Nagtatapos ito sa pahayag ng phala: ang masusing nakikinig nang may pananampalataya ay lilinisin at magkakamit ng makalangit na kalagayan.
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
Sa Kabanata 4, nagaganap ang isang maayos na diyalogong teolohikal: humihiling si Devī ng mas malawak na paliwanag kung bakit ang Prabhāsa ang pinakadakila sa mga tīrtha at kung bakit ang mga gawaing banal doon ay nagbubunga ng di-mauubos na merit. Sumagot si Īśvara na ang Prabhāsa ay isang natatanging kṣetra na lubhang minamahal Niya at doon Siya laging nananatili. Ipinaliwanag Niya ang tatlong antas ng sagradong espasyo—kṣetra, pīṭha, at garbhagṛha—na may papataas na bunga ng pagpapala. Itinakda ang mga hangganan at mga palatandaan sa apat na direksiyon, at inilarawan ang panloob na tatluhang paghahati ayon kina Rudra/Viṣṇu/Brahmā, kasama ang bilang ng mga tīrtha at mga uri ng yātrā (Raudrī, Vaiṣṇavī, Brāhmī) na inuugnay sa mga śakti: icchā, kriyā, at jñāna. Pinatitindi ng kabanata ang pangakong pangkaligtasan: ang disiplinadong paninirahan at taimtim na bhakti sa Prabhāsa ay sinasabing hihigit sa iba pang tanyag na pook-paglalakbay. Itinatampok si Somēśvara at si Kālabhairava/Kālāgnirudra bilang tagapangalaga at tagapaglinis ng karumihan, at itinuturing ang Śatarudriya bilang huwarang tekstong liturhiyang Śaiva. Binabanggit din ang mga bantay (Vināyaka, Daṇḍapāṇi, mga gaṇa) at ang wastong asal sa yātrā: paggalang sa mga diyos sa pintuan at pag-aalay ng tiyak na handog (hal. ghṛta-kambala) sa mga gabing mahalaga ayon sa kalendaryo.
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
Ang Kabanata 5 ay isang diyalogong teolohikal: matapos ang paglalatag ni Sūta, hiniling ni Devī ang mas malawak na salaysay tungkol sa kadakilaan ng Prabhāsa-kṣetra. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng paliwanag sa pinagmulan at sa mga gantimpalang espirituwal, na itinatanghal ang Prabhāsa bilang Kanyang pinakamamahal na kṣetra at bilang pook ng “para-gati” para sa mga yogin at mga walang pagkakapit na nag-aalay ng buhay roon. Tinutukoy ng kabanata ang mga dakilang ṛṣi—Mārkaṇḍeya, Durvāsas, Bharadvāja, Vasiṣṭha, Kaśyapa, Nārada, Viśvāmitra—na hindi lumilisan sa kṣetra at patuloy sa pagsamba sa liṅga. Inilalarawan din ang malalaking pagtitipon na nagsasagawa ng japa at pagsamba sa mga pook na pinangalanan: Agni-tīrtha, Rudreśvara, Kampardīśa, Ratneśvara, Arka-sthala, Siddheśvara, Mārkaṇḍeya, at Sarasvatī/Brahma-kunda, gamit ang mga bilang upang ipakita ang siksik na ritwal at kabanalan. Sa estilo ng phalaśruti, sinasabi na ang darśana sa Panginoong “may gasuklay na buwan” ay nagbibigay ng kabuuang bunga na pinupuri sa Vedānta; ang snāna at pūjā ay nagkakaloob ng yajnaphala; ang piṇḍa/śrāddha ay lalo pang nagpapataas sa kapakanan ng mga ninuno; at kahit ang di-sinasadyang pagdampi sa tubig ay may bisa. Binabanggit din ang mga tagapangalaga at hadlang (mga gaṇa na Vibhrama at Sambhrama; mga upasarga na tulad ni Vināyaka at “sampung kamalian”) at itinatakda ang debotong pagtanaw kay Daṇḍapāṇi bilang lunas sa mga balakid. Sa wakas, ipinahahayag na ang lahat ng varṇa—may pagnanasa man o walang pagnanasa—na mamatay sa Prabhāsa ay makaaabot sa banal na daigdig ni Śiva, at ang mga katangian ni Mahādeva ay di-masambit nang lubos.
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
Ang Kabanata 6 ay inilalahad bilang isang maayos na diyalogong teolohikal. Pinagtitibay ni Devī ang pambihirang katangian ng naunang salaysay at nagtatanong kung bakit higit ang bisa ni Someshvara kaysa sa ibang mga liṅga na pinupuri sa sansinukob, at kung ano ang natatanging kapangyarihan ng Prabhāsa-kṣetra. Sumagot si Īśvara na ang susunod na aral ay isang pinakamataas na “rahasya,” at itinanghal ang Prabhāsa-māhātmya bilang pinakadakila sa mga tīrtha, mga panata, pagbigkas (japa), pagninilay, at yoga. Pagkaraan, lumilipat ang paliwanag mula sa papuri sa pook tungo sa masinsing paglalarawang metapisikal at apophatic tungkol sa liṅga ni Someshvara: ito’y matatag at di-nagbabago, di-nasisira, walang takot, walang dungis, walang inaasahan, at lampas sa pagdami ng mga konsepto. Higit ito sa karaniwang papuri at diskursong salita, ngunit inihaharap bilang “ilawan ng kaalaman” para sa pagsasakatuparan. Pinag-uugnay ng kabanata ang metapisika ng tunog (praṇava/śabda-brahman), mga larawan ng panloob na kinalalagyan (lotus ng puso, dvādaśānta), at mga paglalarawang di-dalawahan (kevala, dvaita-varjita). Idinagdag ang sandigang Veda sa pamamagitan ng taludtod tungkol sa pagkilala sa “Mahān Puruṣa” na lampas sa kadiliman, at saka inamin na ang ganap na kadakilaan ni Someshvara ay di-masasabi kahit sa libo-libong taon. Nagtatapos ang phalaśruti nang bukás sa lahat: sinumang varṇa na bumibigkas o nagbabasa nito ay napapalaya sa mga kasalanan at nakakamit ang ninanais na layon.
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
Sa Kabanata 7, nagaganap ang isang teolohikal na pag-uusap nina Devī at Śaṅkara. Matapos marinig ang mga naunang papuri, tinanong ni Devī ang pinagmulan, katatagan, at pagbabago sa paglipas ng panahon ng pangalang “Som(e)śvara/Somnātha,” at inusisa rin ang mga dating at darating na pangalan ng liṅga. Sumagot si Īśvara sa paglalagay ng liṅga sa paikot na kosmolohiya: sa bawat yugto ng Brahmā, nag-iiba ang pangalan nito; inisa-isa Niya ang sunod-sunod na mga pangalan ayon sa magkakasunod na pagkakakilanlan ni Brahmā, hanggang sa kasalukuyang “Somnātha/Som(e)śvara” at sa panghinaharap na “Prāṇanātha.” Ipinaliwanag ang pagkalimot ni Devī bilang bunga ng paulit-ulit na pag-aavatāra sa maraming kalpa; binanggit ni Śiva ang mga pangalan at anyo ni Devī sa iba’t ibang siklo, iniuugnay ang pagkatao, katawan, at pagkalimot sa prakṛti at tungkuling kosmiko. Pagkatapos, nilinaw ang tila pagiging “di-nagbabago” ng Somnātha sa salaysay ng tapas ni Soma/Candra, ang kanyang pagsamba sa liṅga (na tinawag dito sa isang mabagsik na epíteto), at ang biyayang manatiling tanyag ang pangalang “Somnātha” sa buong siklo ni Brahmā para sa lahat ng susunod na “mayhawak” ng buwan. Lumipat ang kabanata sa paglalarawan ng banal na pook: itinakda ni Śiva ang sukat ng Prabhāsa, ang gitnang sagradong sona, ang mga hangganan ayon sa direksiyon, at ang kinalalagyan ng liṅga malapit sa dagat. Ipinahayag ang mapagpalayang bunga para sa mga nilalang na mamamatay sa loob ng sagradong bilog, nagbigay ng mahigpit na paalalang etikal—lalo na laban sa paggawa ng kasamaan sa pook—at ipinakilala ang pangangalagang pamamahala ni Vighnanāyaka upang supilin ang mabibigat na paglabag. Nagtatapos ito sa masidhing papuri: ang liṅga ni Som(e)śvara ay natatanging minamahal, tagpuan ng mga tīrtha at liṅga, at daan sa kalayaan sa pamamagitan ng debosyon, pag-alaala, at disiplinadong pagbigkas.
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
Sa Kabanata 8, nagaganap ang isang diyalogo nina Devī at Īśvara. Hinihiling ni Devī na muling isalaysay ang kadakilaan ni Śrī Someśvara bilang tagapaglinis ng kasalanan at ang teolohikong balangkas ng tatluhan (Brahmā–Viṣṇu–Īśa). Tumugon si Īśvara sa paglalarawan ng mga pambihirang pangyayari kaugnay ng Someśvara-liṅga: napakaraming ascetic na ṛṣi ang sinasabing pumasok/nagsanib sa liṅga, at mula rito’y lumitaw ang mga personipikadong biyaya at lakas na nagpapatatag—siddhi, vṛddhi, tuṣṭi, ṛddhi, puṣṭi, kīrti, śānti, lakṣmī. Ipinapaloob din ang talaan ng mantra-siddhi, mga tagumpay sa yoga, at mga rasang panggamot, pati mga natatanging kaalaman gaya ng lore ni Garuḍa, bhūta-tantra, at mga tradisyong khecarī/antarī bilang mga pag-agos na inuugnay sa banal na pook na ito. Binabanggit ang mga pangkat ng siddha (kabilang ang may ugnay sa Pāśupata) na nagkamit ng katuparan sa Someśvara sa Prabhāsa sa iba’t ibang yuga, at ipinahihiwatig na madalas hindi nakikilala ng karaniwang nilalang ang halaga nito dahil sa di-mabuting karma. Pagkaraan, inililista ang mga pighati—mga depekto ng mga planeta, mga panggugulo ng espiritu, at mga karamdaman—na napapawi sa pamamagitan ng Someśvara-darśana. Itinatangi si Someśvara sa mga pamagat na Paścimo Bhairava at Kālāgnirudra, at nagtatapos ang kabanata sa siksik na papuri: ang māhātmya ni Someśvara ay “sarva-pātaka-nāśana,” ang ganap na pagwasak ng lahat ng kasalanan sa wika ng teolohiya ng tīrtha.
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
Ang Kabanata 9 ay inilalahad bilang isang maayos na diyalogong teolohikal. Nagsimula si Devī sa mapitagang pagbati kay Śaṅkara sa Prabhāsa, binanggit si Somēśvara at inanyayahan ang pagtanaw sa anyong nakasentro sa Kālāgni. Pagkaraan ay inihayag niya ang pag-aalinlangan: paano ang Panginoong walang pasimula at lampas sa pagkalusaw ay nagdadala ng kuwintas na yari sa mga bungo. Sumagot si Īśvara sa paliwanag na kosmolohikal: di-mabilang na mga siklo ng paglikha at pagkalipol ang nagbubunga ng sunud-sunod na mga Brahmā at Viṣṇu; ang kuwintas ng mga bungo ay tanda ng Kanyang paghahari sa paulit-ulit na paglikha at pagwawakas. Inilarawan din ang anyo ni Śiva sa Prabhāsa: mapayapa at maningning, lampas sa simula–gitna–wakas; si Viṣṇu sa kaliwa at si Brahmā sa kanan; ang mga Veda ay nasa loob; at ang mga liwanag ng sansinukob ang nagsisilbing mga mata—kaya nalutas ang pagdududa ni Devī. Naghandog si Devī ng mahabang himno ng papuri, saka humiling ng mas ganap na salaysay tungkol sa kadakilaan ng Prabhāsa at nagtanong kung bakit nilisan ni Viṣṇu ang Dvārakā at doon sa Prabhāsa tinamo ang Kanyang wakas, kalakip ang maraming tanong tungkol sa mga tungkuling kosmiko at mga avatāra ni Viṣṇu. Itinatakda ni Sūta ang tagpo, at sinimulan ni Īśvara ang “lihim” na paliwanag: ang Prabhāsa ay higit sa ibang tīrtha sa bisa; natatanging pinagbubuklod nito ang Brahma-, Viṣṇu-, at Raudra-tattva, at binabanggit ang bilang na 24/25/36 na iniuugnay sa presensya nina Brahmā, Viṣṇu, at Śiva. Sa wakas, pinalalawak ang aral ng bunga: ang pagkamatay sa Prabhāsa ay sinasabing nagdudulot ng mataas na kalagayan kahit sa iba’t ibang uri ng nilalang, kabilang ang may mabibigat na kasalanan, na nagpapakita ng kapangyarihang nagpapadalisay ng banal na kṣetra.
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
Ang kabanatang ito ay pagtuturo ni Īśvara kay Devī na ginagawang “mapa ng paglalakbay-pananampalataya” ang mga aral na metapisikal tungkol sa mga tīrtha ng Prabhāsa. Sa simula, iniuugnay ang mga kosmikong “bahagi” o saklaw ng mga elemento—lupa, tubig, tejas (apoy/liwanag), hangin, at kalawakan—sa mga namumunong diyos (Brahmā, Janārdana, Rudra, Īśvara, Sadāśiva), at ipinahahayag na ang mga tīrtha sa bawat saklaw ay nakikibahagi sa presensya ng kani-kanilang diyos. Pagkaraan, inililista ang mga pangkat ng tīrtha (lalo na ang mga pangkat na tig-walo) na nakaayon sa tubig, tejas, hangin, at kalawakan, at nililinaw na ang prinsipyo ng tubig ay lalong minamahal ni Nārāyaṇa, na tinatawag na “Jalaśāyī” (ang Nahihimlay sa Tubig). Isang mahalagang pook ang ipinakikilala: Bhallukā-tīrtha—banayad at mahirap makilala kung walang gabay ng śāstra, subalit ang simpleng darśana (pagkakita/pagdalaw na may debosyon) ay nagbibigay ng bunga na katumbas ng malawak na pagsamba sa liṅga. Pinalalawak din ng teksto ang usaping pangkalendaryo at pang-astronomiya: mga pagtalima buwan-buwan, ang ika-8 at ika-14 na araw ng buwan, mga panahon ng eklipse, at ang Kārttikī, kung kailan ang mga liṅga sa Prabhāsa ay sinasamba nang higit na marangal. Inilalarawan din ang pagsasama-sama ng maraming tīrtha sa tagpuan ng Ilog Sarasvatī at ng karagatan. Sumusunod ang mahabang talaan ng iba’t ibang pangalan ng kṣetra sa iba’t ibang kalpa, at ang paglalarawan sa kasaganaan ng mga sub-kṣetra na may sari-saring hugis at sukat. Sa wakas, muling pinagtitibay na ang Prabhāsa ay banal na pook na nananatili kahit matapos ang pralaya (pagkalusaw), at na ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay ay nakapaglilinis ng asal at budhi. Sa phalaśruti, ipinapangako ang mataas na hantungan matapos mamatay para sa mga nakikinig sa “rauddra” na banal na kasaysayang ito.
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
Ang Kabanata 11 ay isang paliwanag na teolohikal na umuusad sa pamamagitan ng tanong at sagot. Si Devī, bagaman nalulugod, ay humihingi pa ng mas ganap na salaysay tungkol sa Prabhāsa-kṣetra. Sumagot si Īśvara sa paglalatag muna ng balangkas ng kosmograpiya: inilalarawan ang Jambūdvīpa at Bhārata-varṣa sa sukat at hangganan, at itinatanghal ang Bhārata bilang pangunahing karmabhūmi kung saan malinaw na gumagana at nagbubunga ang puṇya at pāpa. Pagkaraan, iniuugnay ang kaayusan ng mga bituin sa heograpiya sa pamamagitan ng modelong kūrma (pagong): ang mga pangkat ng nakṣatra, ang mga puwesto ng rāśi, at ang pamumuno ng mga graha ay itinatapat sa “katawan” ng Bhārata, kaya’t nabubuo ang tuntuning panghula—kapag napipinsala ang graha/nakṣatra, napipinsala rin ang kaugnay na rehiyon, at inirerekomenda ang mga gawaing tīrtha bilang lunas. Sa loob ng ganitong pagmamapa, itinatakda ang Saurāṣṭra at kinikilala ang Prabhāsa bilang natatanging bahaging malapit sa dagat, na may pīṭhikā sa gitna kung saan nananahan si Īśvara sa anyong liṅga—mas minamahal pa kaysa Kailāsa at binabantayang parang lihim. Ibinibigay ang maraming paliwanag sa pangalang “Prabhāsa”: ningning, pagiging pangunahin sa mga liwanag at mga tīrtha, presensiya ng araw, at muling pagbabalik ng kislap. Pagkatapos ay tinanong ni Devī ang pinagmulan sa kasalukuyang kalpa; sinimulan ni Īśvara ang salaysay: mga pag-aasawa ni Sūrya (Dyauḥ/Prabhā at Pṛthivī/Nikṣubhā), ang pagdurusa ni Saṃjñā sa di-matiis na tejas ni Sūrya, ang pagpapalit ni Chāyā, mga kapanganakan kabilang sina Yama at Yamunā, ang pagbubunyag kay Sūrya, at ang “pag-ahit/pagpapahinà” ni Viśvakarmā sa ningning ng araw. Sa wakas, itinatampok ang mahalagang paglalokal: isang bahagi ng solar na liwanag na ṛk-maya ang sinasabing bumagsak sa Prabhāsa, na siyang saligan ng pambihirang kabanalan at lohika ng pangalan ng kṣetra.
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
Ang kabanatang ito, na binigkas ni Īśvara, ay pinagsasama ang paliwanag na etimolohikal at ang pagpapatibay sa kabanalan ng tīrtha. Una, binibigyang-kahulugan ang mga salitang kaugnay ng paghahari at pagkareyna (rājā/rājñī) at ang diwa ng “anino” (chāyā), sa pamamagitan ng pag-uugat sa dhātu, upang ipakitang ang pangalan at pagkakakilanlan ay may bigat na teolohikal. Pagkaraan, inilalagay ang kasalukuyang Manu sa hanay ng lahi at ipinakikilala ang isang pigurang may mga tanda ng Vaiṣṇava (śaṅkha-cakra-gadā-dhara). Kasabay nito, si Yama ay inilalarawang may kapinsalaang “hīna-pāda,” kaya’t may suliraning nangangailangan ng lunas sa pamamagitan ng ritwal. Tumungo si Yama sa Prabhāsa-kṣetra at nagsagawa ng mahabang tapas, sumamba sa isang liṅga sa napakahabang panahon. Nalugod si Īśvara, nagkaloob ng maraming biyaya, at itinatag ang pangmatagalang pamagat ng pagsamba: ang pook ay tinatawag na “Yameśvara.” Sa dulo ay may pahayag na tulad ng phalaśruti: sa araw ng Yama-dvitīyā, ang pagtanaw sa Yameśvara ay sinasabing nagliligtas sa tao mula sa pagtanaw/pagdanás ng Yama-loka, na nagpapakita ng kahulugang pangkaligtasan at pangkalendaryo sa paglalakbay-dambana sa Prabhāsa.
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
Ang kabanatang ito ay isang banal na pag-uusap nina Devī at Īśvara. Itinanong ni Devī ang naunang pangyayari: habang gumagalaw ang Araw sa Śākadvīpa, ito raw ay “nakayod/nahiwa” ng talim na parang labaha na kaugnay ng motibong banal na biyenan, at kung ano ang nangyari sa saganang tejas (ningning-kapangyarihan) na bumagsak sa Prabhāsa. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng paglahad ng isang “dakilang Sūrya-māhātmya” na ang pakikinig ay sinasabing nag-aalis ng kasalanan. Isinalaysay na ang sinaunang bahagi ng radiance ng Araw ay bumagsak sa Prabhāsa at nag-anyong pook (sthālākāra), sa simula’y gintong jāmbūnada at kalaunan ay naging tila bundok dahil sa bisa ng māhātmya. Doon nagpakita ang Araw bilang anyong arka na larawan/ikono para sa kapakanan ng mga nilalang. Ibinigay ang mga pangalan ayon sa yuga: Hiraṇyagarbha (Kṛta), Sūrya (Tretā), Savitā (Dvāpara), at Arkāsthala (Kali), at itinakda ang pagdating sa panahon ng ikalawang Manu, si Svārociṣa. Pagkatapos ay inilalarawan ang sagradong kṣetra sa pagkalat ng alikabok ng tejas (reṇu) sa sukat na yojana at sa mga hanggahang may pangalan (kabilang ang mga ilog at dagat), at inihihiwalay ang mas malawak na pook ng banayad na liwanag. Ipinahayag ni Īśvara na ang kaniyang tahanan ay nasa gitna ng tejas-maṇḍala, tulad ng balintataw sa mata, at ipinaliwanag ang katanyagan ng pangalang “Prabhāsa” sapagkat ang kaniyang bahay ay naliliwanagan ng tejas ng Araw. Sa phalaśruti: ang pagdarśana sa Araw sa anyong arka ay nagbibigay ng paglaya sa kasalanan at pagdakila sa Sūrya-loka; ang gayong pilgrim ay itinuturing na parang naligo na sa lahat ng tīrtha at nakapagsagawa ng malalaking yajña at dakilang dāna. May mga tuntuning etikal: ang pagkain sa ibabaw ng dahon ng arka sa Arkāsthala ay mariing kinokondena at itinuturing na nagdudulot ng matinding karumihan, kaya dapat iwasan. Sa unang pagtanaw kay Arkabhāskara, iniuutos ang pag-aalay ng isang kalabaw sa isang marunong na brāhmaṇa, na may banggit sa kulay-tansong anyo/pulang tela at sa kaugnay na sulok ng apoy sa paligid. Binanggit din ang liṅga na Siddheśvara (kilala sa Kali, dating Jaigīṣavyeśvara) na nagbibigay ng mga katuparan kapag nakita. Sa huli, inilalarawan ang isang bukana sa ilalim ng lupa na kaugnay ng mga rākṣasa na sinunog ng ningning ng Araw; sa Kali ito’y nananatiling “pintuan” na binabantayan ng mga yoginī at mga Inang-Diyosa. Sa gabi ng Māgha kṛṣṇa caturdaśī may ritwal ng pag-aalay ng bali, mga bulaklak, at upahāra upang makamit ang siddhi. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na ang nakikinig at nagsasagawa ng aral na ito ay tutungo sa daigdig ng Araw sa wakas ng buhay.
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Devī at Īśvara, na humihiling ng masusing paliwanag tungkol sa kabanalan ng Prabhāsa na kaugnay ng Araw, ang pinagmulan at dangal ng Arka-sthala bilang palamuti ng lupain, at ang wastong pamantayan ng pagsamba—mga mantra, pamamaraan, at takdang panahon ng mga pagdiriwang. Tumugon si Īśvara sa pamamagitan ng pagsasalaysay ng sinaunang halimbawa noong Kṛta-yuga. Isinalaysay niya ang rishi na si Jaigīṣavya, anak ni Śatakalāka, na dumating sa Prabhāsa at nagsagawa ng sunod-sunod na matitinding austeridad sa napakahabang panahon: pamumuhay na hangin lamang, tubig lamang, pagkain ng mga dahon, at mga panatang umiikot ayon sa buwan. Sa huli, umabot siya sa mahigpit na disiplina at taimtim na bhakti sa pagsamba sa isang liṅga. Nagpakita si Śiva at nagkaloob ng “yoga ng kaalaman” na pumuputol sa saṃsāra, kasama ang mga haliging etikal—kawalan ng pagmamataas, pagtitiis, at pagpipigil-sa-sarili—at nangakong igagawad ang kapangyarihang yogic at ang darśana ng banal sa hinaharap. Pagkaraan, pinalawak ang bisa ng pook sa iba’t ibang yuga: sa Kali-yuga, ang liṅga ay kilala bilang Siddheśvara. Ang pagsamba at pagsasanay ng yoga sa yungib ni Jaigīṣavya ay sinasabing nagbibigay ng mabilis na pagbabagong-loob, paglilinis, at kapakinabangan para sa mga ninuno. Sa phalaśruti, ipinahahayag na ang pagsamba sa Siddha-liṅga ay nagbubunga ng pambihirang merit, na inilarawan sa mga paghahambing na kosmiko.
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang maikling tala teolohikal at pang-ritwal tungkol sa liṅga na tinatawag na “pāpa-hara/pāpa-nāśana,” ang nag-aalis ng kasalanan. Sa tinig ng Diyos (Īśvara), inilulugar ang liṅga sa sagradong Prabhāsa-kṣetra: sinasabing ito’y naitatag (pratiṣṭhita) malapit sa Siddha-liṅga at iniuugnay kay Aruṇa, ang anyo ng bukang-liwayway na kaugnay ni Sūrya. May isa pang pahayag na ang nagtatag ay ang kutsero ng karwahe ni Sūrya, na lalo pang nagpapatibay ng ugnayang solar, habang ang liṅga ni Śiva ang nananatiling sentro ng pagsamba. Ibinibigay din ang tiyak na tuntuning pangkalendaryo: sambahin sa Trayodaśī (ika-13 araw) ng maliwanag na kalahati (śukla pakṣa) sa buwan ng Caitra, ayon sa wastong paraan (vidhivat) at may debosyon (bhaktyā). Ang gantimpalang bunga ay inihahambing o itinuturing na katumbas ng “Puṇḍarīka,” bilang sukatan ng kabutihang-loob na karaniwan sa panitikang tīrtha. Sa hulí, kinikilala ng kolofon na ito ang ikalabinlimang kabanata ng unang Prabhāsa-kṣetra-māhātmya sa Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang māhātmya ng isang dakilang pātāla-vivara—siwang patungo sa ilalim ng daigdig—na nasa malapit ng Arkasthala sa Prabhāsa. Nagsisimula ang kabanata sa pinagmulan: sa panahon ng dilim, sumibol ang di-mabilang na makapangyarihang rākṣasa na kaaway ng Sūrya. Hinarap nila ang sumisikat na Divākara sa panlilibak; tumugon ang Araw sa makatarungang poot. Sa tindi ng Kanyang titig, nalaglag ang mga rākṣasa mula sa langit na parang humihinang mga planeta, inihalintulad sa bungang nahuhulog o batong pinakakawala—pahiwatig na ang adharma ay nagwawasak at bumabagsak. Dahil sa hangin at bagsak, nabiyak nila ang lupa at lumusong sa rasātala, hanggang makarating sa Prabhāsa; ang pagbagsak na ito ang iniuugnay sa paglitaw at pagkakakita ng siwang. Inilarawan ang Arkasthala bilang banal na pook na nagbibigay ng “lahat ng siddhi,” at ang pātāla-vivara bilang pangunahing katabing tanda; marami pang ganitong bukana ang natabunan ng panahon, ngunit ito’y nananatiling hayag. Ang lugar ay tinawag na gitnang bahagi ng tejas ni Sūrya, may ginintuang katangian, binabantayan ni Siddheśa, at lalo pang mabisa sa mga kapistahang pang-araw; binanggit din ang tri-saṅgama—tagpuan ng Brāhmī, Hiraṇyā at dagat—na may bungang tulad ng koṭi-tīrtha. Sa wakas, itinakda ang disiplinadong pagsamba sa tarangkahang Śrīmukha-dvāra: sa araw ng caturdaśī, sa loob ng isang taon, sambahin ang Mātṛgaṇa (simula kay Sunandā) na may handog ayon sa lumang ritwal (hayop/pagkain), bulaklak, insenso, ilawan, at pagpapakain sa mga brāhmaṇa, na nangangakong magdudulot ng siddhi. Ang pakikinig sa māhātmya na ito’y sinasabing nagpapalaya sa mabuting tao mula sa kapahamakan at mga pagsubok.
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
Ang Kabanata 17 ay isang diskursong pang-ritwal at pang-teolohiya kung saan itinuturo ni Īśvara kay Devī ang sistemang pagsamba (pūjāvidhi) kay Bhāskara/Sūrya sa Arkasthala sa loob ng Prabhāsa. Itinatatag muna ang batayang kosmolohikal: si Āditya ang inilalarawang pinakapanguna sa mga diyos, siyang nagpapanatili, lumilikha, at lumulutas sa mundong gumagalaw at di-gumagalaw, kaya ang ritwal ay nakaugat sa kaayusang kosmiko. Pagkaraan ay inilalahad ang sunod-sunod na programa ng pagsasagawa: paunang pagpapadalisay (bibig, kasuotan, katawan), masusing tuntunin sa dantakāṣṭha (mga kahoy na pinahihintulutan at kaukulang bunga; mga bawal; wastong upo; mantra sa paglilinis ng ngipin; tamang pagtatapon). Sinusundan ito ng mga tagubilin sa pagligo gamit ang binasbasang lupa/tubig at mga kilos na nakaayos ayon sa mantra; kasama ang tarpaṇa, sandhyā, at pag-aalay ng arghya sa Araw, na may matitibay na pahayag ng phalaśruti tungkol sa pag-alis ng kasalanan at pagdami ng merit. Para sa hindi makagawa ng mas malawak na mga panimulang pamamaraan, ibinibigay ang opsyong “Veda-mārga” na naglilista ng mga mantrang Vedic para sa pag-anyaya at pagsamba. Inilalarawan din ang paglalagay batay sa maṇḍala na may aṅga-nyāsa, paglalagay at pagsamba sa mga graha at dikpāla, at dhyāna na naglalarawan sa anyo ni Āditya. Nagpapatuloy ito sa mūrti-pūjā (pagsamba sa imahen) kabilang ang mga sangkap ng abhiṣeka at sunud-sunod na handog (upavīta, tela, insenso, pabango/unguent, ilawan, ārātrika), pati tala ng mga bulaklak, samyo, at ilawang kanais-nais at mga hindi dapat ihandog, na may paalalang etikal laban sa kasakiman at maling paghawak ng mga alay. Sa wakas, ipinaliliwanag ang Rahu at eklipse bilang pagtabon at hindi literal na paglamon, binibigyang-diin ang pag-iingat sa pagpapasa ng aral, at ang mga gantimpala ng pakikinig/pagbigkas na nagdudulot ng kabutihang panlipunan, kabuhayan, at proteksiyon sa iba’t ibang pamayanan.
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
Ipinagpapatuloy ng Kabanata 18 ang salaysay na nakaangkla sa pagsasalaysay ni Sūta. Matapos marinig ang malawak na paliwanag tungkol sa kadakilaan ng Prabhāsa-kṣetra, ipinahayag ni Devī ang pagbabagong pangkaligtasan at pangkaalaman na iniuugnay niya sa turo ni Śaṅkara: pagkapawi ng pagkalito at pag-aalinlangan, pagkatatag ng isip na nakatuon sa Prabhāsa, at pagkatupad ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno). Pagkaraan, nagtanong siya tungkol sa pinagmulan at panahon ng paglitaw ng buwan (candra) na nakapatong sa ulo ni Śiva. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng kosmolohikal na pagtukoy, inilalagay ang pangyayari sa Varāha Kalpa at sa mga unang yugto ng sansinukob; iniuugnay niya ang paglitaw ng buwan sa pag-uga o paghalo sa Dagat ng Gatas (kṣīroda-manthana), kung saan lumitaw ang labing-apat na kayamanan, at ang buwan ay inilarawang isang maningning na bunga. Ipinahayag ni Śiva na siya ang nagdadala ng buwan bilang palamuti, at ikinabit ito sa pangyayaring pag-inom ng lason (viṣa-pāna), na nagpapahiwatig ng sagisag na nakatuon sa paglaya. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na si Śiva ay nananatili roon bilang liṅga na kusang nahayag (svayaṃbhū), tagapagkaloob ng lahat ng siddhi, at nananatili sa buong kalpa.
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
Sa Kabanata 19, naganap ang isang teknikal na pag-uusap: tinanong ni Devī kung bakit hindi laging bilog ang buwan, at ipinaliwanag ni Īśvara ang labing-anim na bahagi (ṣoḍaśa kalā/tithi) ng panahon at mga yugto ng buwan, mula amā (bagong buwan) hanggang pūrṇimā (kabilugan). Sa ganitong paraan, iniuugnay ang oras ng mga ritwal sa takbo ng sansinukob. Pagkaraan, inilatag ni Īśvara ang hagdang sukat ng panahon—mula truṭi, lava, nimeṣa, kāṣṭhā, kalā, muhūrta, araw-gabi, kalahating buwan, buwan, ayana, taon, yuga, manvantara, hanggang kalpa—upang ipakita ang ugnayan ng panahong pangsamba at ng kosmikong tagal. Itinuro rin Niya ang māyā/śakti bilang gumaganap na prinsipyo ng paglikha, pag-iingat, at pagkalusaw, at pinagtibay na ang lahat ng lumilitaw ay bumabalik sa pinagmulan. Pagkatapos, nag-usisa si Devī tungkol sa lāñchana (tanda) ni Soma, bagaman siya’y nagmula sa amṛta at iginagalang ng mga deboto. Ipinaliwanag ni Īśvara na ang tanda ay bunga ng sumpa ni Dakṣa, at inilagay ang salaysay sa malawak na pag-uulit ng kosmolohiya: di-mabilang na mga buwan, brahmāṇḍa, at kalpa ang sumisilang at naglalaho; tanging ang Kataas-taasang Īśvara ang iisang tagapamahala ng sarga at saṃhāra. Sa huling bahagi, binanggit ang mga pagkakalugar sa panahon sa iba’t ibang kalpa/manvantara, tinukoy ang mga naunang pagpapakita, at inilarawan ang sunod-sunod na pagdating ng mga avatāra ni Viṣṇu—kabilang si Kalki sa hinaharap bilang puwersang magwawasto—para sa pagpapanumbalik ng dharma ayon sa batas ng kosmikong panahon.
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
Sa kabanatang ito, isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang sunod-sunod na pag-angat ng kapangyarihan ng mga asura/rākṣasa sa napakahabang panahon, binanggit sina Hiraṇyakaśipu at Bali bilang huwarang mga hari, at inilagay ang kanilang paghahari sa siklong tulad ng yuga—panahong nangingibabaw ang kadiliman at muling naibabalik ang dharma. Sumunod, lumipat ang salaysay sa mga usaping panghari at pangangkan: ang linya ni Pulastya at ang pagsilang ng mahahalagang tauhan gaya nina Kubera at Rāvaṇa, kasama ang mga paglalarawang nagpapaliwanag sa kanilang pangalan at pagkakakilanlan. Pagkaraan, isinalaysay ang paglitaw ni Soma (Chandra) kaugnay ng tapas ni Atri, ang kosmikong pagharap sa “pagbagsak” ni Soma, ang pagpasok ni Brahmā, at ang pagtatalaga kay Soma sa pagkahari at dangal sa mga ritwal—sa balangkas ng rājasūya at sa pagbibigay ng dakṣiṇā. Sa huli, inilahad ang pinagmulan ng mga oṣadhi (mga halaman, butil, at munggo), na itinatanghal si Soma bilang tagapagtaguyod ng daigdig sa pamamagitan ng liwanag ng buwan (jyotsnā) at bilang panginoon ng mga pananim, na nagdurugtong sa kosmolohiya at sa buhay-agraryo at ritwal.
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
Ang Kabanata 21 ay isang teolohikong pag-uusap nina Devī at Īśvara na pinagsasama ang talaangkanan, bunga ng asal, at pagtuturo ng banal na pook. Nagtanong si Devī tungkol sa natatanging tanda/kalagayan ni Soma at ang sanhi nito. Isinalaysay ni Īśvara ang mga supling ni Dakṣa at ang pag-aasawa ng mga anak na babae sa Dharma, Kaśyapa, Soma at iba pa; saka pinalawak sa mga tala ng lahi: mga asawa at anak ni Dharma, ang mga Vasu at kanilang mga inapo, ang mga Sādhya, ang labindalawang Āditya, ang labing-isang Rudra, at ilang angkan ng asura (gaya ng linya ni Hiraṇyakaśipu). Pagkaraan, tumuon ang salaysay sa pag-aasawa ni Soma sa dalawampu’t pitong Nakṣatra, at sa kanyang labis na paglingap kay Rohiṇī. Dahil napabayaan, dumulog ang ibang mga asawa kay Dakṣa. Pinayuhan ni Dakṣa si Soma na maging patas; nangako si Soma ngunit muling bumalik sa pagkiling kay Rohiṇī. Kaya isinumpa ni Dakṣa si Soma: sasapitin niya ang yakṣmā (nakapapahina at nakapapayat na karamdaman), at unti-unting liliit ang kanyang ningning at lakas (kṣaya). Nang magdusa at manghina ang liwanag ni Soma, humingi siya ng payo; itinuro ni Rohiṇī na magpakumbaba sa may-akda ng sumpa at sa huli ay kumupkop kay Mahādeva. Nakiusap si Soma kay Dakṣa, ngunit sinabi ni Dakṣa na di ito mababawi sa karaniwang paraan at inutusan siyang magpuri kay Śaṅkara. Mahalaga, ibinigay ni Dakṣa ang tiyak na pook: sa panig ni Varuṇa, malapit sa dagat at sa lupang latian (anūpa), naroon ang isang liṅga na kusang nagpakita, napakamakapangyarihan, may maningning na palatandaan at anyong natatangi; ang pagsamba rito nang may bhakti ay magdudulot ng paglilinis at pagbabalik ng ningning. Sa gayon, pinagtatahi ng kabanata ang aral laban sa pagkiling, ang kosmikong tala, at ang banal na hantungan sa pook ng Prabhāsa.
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
Isinasalaysay ng Kabanata 22 ang paglalakbay ni Soma (Diyos ng Buwan) mula sa pagdurusa tungo sa muling pagbangon sa banal na heograpiyang ritwal ng Prabhāsa. Bagaman pinahintulutan na ni Dakṣa, nanatiling lugmok si Soma at dumating sa Prabhāsa, kung saan nasilayan niya ang bantog na Bundok Kṛtasmar(a), inilarawang hitik sa mapalad na halaman, mga ibon, mga musikero ng langit, at pagtitipon ng mga ascetic at dalubhasa sa Veda. Pagkaraan, ipinakita ang debosyonal na pagsasanay ni Soma: paulit-ulit na pag-ikot (circumambulation) at taimtim na pagsamba sa tabi ng dagat, malapit sa isang liṅga na kaugnay ng “Sparśa” (paghipo/pagkakatagpo). Nagsagawa siya ng mahabang tapas, nabubuhay sa prutas at ugat, at naghandog ng maayos na himno na pumupuri kay Śiva—ang lampas sa anyo—at sa maraming banal na pangalan, kabilang ang sunod-sunod na mga pangalang tumutukoy sa iba’t ibang yugto ng kosmos. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya: ang paghina at paglakas ni Soma ay magpapalitan sa bawat kalahating buwan, upang manatili ang bisa ng sumpa ni Dakṣa ngunit mapahinahon ang tindi nito. May mahabang aral na etikal na nagtatampok sa awtoridad ng mga brahmana bilang mahalaga sa katatagan ng daigdig at sa bisa ng mga ritwal. Sa wakas, may tagubilin tungkol sa isang liṅga na nakatago sa karagatan at sa pag-aangat at paglalagak nito, at ipinaliwanag ang pangalang “Prabhāsa” bilang pook kung saan naibabalik ang liwanag (prabhā) sa dating nawalan ng ningning na Soma.
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
Isinasalaysay ng Kabanata 23 ang sunod-sunod na pangyayaring ritwal at pangkasaysayan sa Prabhāsa-kṣetra. Si Soma (Candra), matapos tumanggap ng dakilang liṅga mula kay Śambhu, ay nanirahan sa Prabhāsa nang may taimtim na bhakti at pagkamangha. Inatasan niya si Viśvakarman (Tvaṣṭṛ), ang banal na panday, na magbantay at magtakda ng wastong pook para sa liṅga, habang siya’y bumalik sa Candraloka upang tipunin ang napakalawak na paghahanda para sa yajña. Pinangasiwaan ng ministro na si Hemagarbha ang mga kailangan: tinipon ang mga brāhmaṇa na may sagradong apoy, inihanda ang mga sasakyan at saganang handog, at nagpalaganap ng paanyaya para sa lahat—mga deva, dānava, yakṣa, gandharva, rākṣasa, mga hari ng pitong pulo, at maging ang mga naninirahan sa ilalim na daigdig. Sa Prabhāsa, mabilis na itinayo ang mga pasilidad ng ritwal—mga maṇḍapa, yūpa, at maraming kuṇḍa—at sinundan ng pamantayang paghahanda (samid na panggatong, kuśa, mga bulaklak, ghee, gatas; mga sisidlang ginto), na wari’y isang masaganang kapistahang banal. Iniulat ni Hemagarbha ang kahandaan kay Soma at kay Brahmā. Dumating si Brahmā kasama ang mga ṛṣi at si Bṛhaspati bilang purohita; ipinaliwanag niya ang paulit-ulit niyang papel sa Prabhāsa sa iba’t ibang kalpa at ang mga pangalan nito, at inutusan ang mga brāhmaṇa na tumulong sa pratiṣṭhā, sapagkat may dating pagkukulang na dapat ituwid at ibalik sa kaayusan. Sumunod ang masusing pag-aayos ng liturhiya: pagtatayo ng maraming maṇḍapa, pagtatalaga ng mga tungkuling ṛtvij, dīkṣā kay Soma na si Rohiṇī ang patnī, pamamahagi ng japa-mantra ayon sa mga sangay ng Veda, pagbuo ng mga kuṇḍa sa itinakdang hugis at direksiyon, at pagtindig ng mga dhvaja at mga punong sagrado. Sa rurok, pumasok si Brahmā sa lupa, inihayag ang liṅga, inilagay sa brahma-śilā, isinagawa ang mantra-nyāsa, at tinapos ang pag-aangkin at paglalagak kay Somēśa. Lumitaw ang mga palatandaang mapalad—apoy na walang usok, mga tambol na makalangit, at ulang bulaklak—sinundan ng masaganang dakṣiṇā, mga kaloob na panghari at mga bigay-lupa; at si Soma’y patuloy na sumasamba sa naitatag na diyos nang tatlong ulit bawat araw.
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Devī at Īśvara na naglalagay sa liṅga ng Somnātha sa banal na kronolohiya (sa panahon ng Tretā-yuga) at nagpapatibay sa kapangyarihan nito sa pamamagitan ng tapas at tuluy-tuloy na pagsamba ni Soma. Naghandog si Soma ng stuti kay Śiva na may maraming pamagat (sarili-bilang-kaalaman, sarili-bilang-yoga, sarili-bilang-tīrtha, sarili-bilang-yajña); pagkatapos ay pinagkalooban siya ni Śiva ng biyaya ng walang hanggang paglapit sa loob ng liṅga, at pormal na ipinangalan ang pook na “Prabhāsa” at ang diyos na “Somnātha.” Sumunod ang malinaw na pagtuturo ng phala: ang darśana sa Somnātha ay itinuturing na katumbas, o higit pa, sa malalaking pag-aayuno at pagninilay, pagbibigay-dāna, paglalakbay sa mga tīrtha, at mahahalagang ritwal—kaya’t itinatampok ang debosyonal na pagharap sa loob ng kṣetra. Nagbibigay rin ang kabanata ng teknikal na talaan ng mga bulaklak at dahong dapat ialay at dapat iwasan, kasama ang tuntunin sa kasariwaan, mga patakaran sa gabi/araw, at mga ipinagbabawal. Matapos gumaling, isinalaysay ang programa ni Soma sa pagtatayo ng lungsod-templo: mga prāsāda at mga pagkakaloob para sa pamayanan. Pagkaraan, nabahala ang mga Brahmin tungkol sa “dumi” mula sa paghawak ng nirmālya ni Śiva, at sinundan ito ng paliwanag-doktrina (sa pamamagitan ni Nārada na nagbalik-tanaw sa usapan nina Gaurī–Śaṅkara) hinggil sa bhakti, mga ugaling ayon sa guṇa, at ang di-dalawang ugnayang pangwakas nina Śiva at Hari. Sa wakas, inihahanda ang pagpasok sa Somavāra-vrata (panata tuwing Lunes) bilang mapagpasiyang pagsasanay, at ipinakikilala ang isang kuwentong halimbawa tungkol sa pamilyang Gandharva na humantong sa lunas sa pamamagitan ng pagsamba kay Somnātha.
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
Ang kabanatang ito ay isang pagtuturo sa ritwal at teolohiya sa anyo ng diyalogo. Ipinakikilala ni Īśvara ang isang Gandharva na nagnanais magpalugod kay Bhava (Śiva) at nagtatanong tungkol sa Somavāra-vrata, ang panata tuwing Lunes. Pinupuri ni Ṛṣi Gośṛṅga ang panatang ito bilang kapaki-pakinabang sa lahat, at isinasalaysay ang pinagmulan: si Soma, na dumanas ng sumpa ni Dakṣa at nagkasakit, ay sumamba kay Śiva sa matagal na pagninilay; nalugod si Śiva at ipinagkaloob ang pagtatatag ng isang liṅga na mananatili hangga’t naroroon ang araw, buwan, at mga bundok, at si Soma ay gumaling at muling nagningning. Pagkaraan, ibinibigay ang gabay sa pagsasagawa: pumili ng Lunes sa maliwanag na kalahati ng buwan, magsagawa ng paglilinis, magtatag ng pinalamuting kalaśa at lugar ng ritwal, at sambahin si Someśvara kasama si Umā at ang mga anyo ayon sa mga direksiyon. Maghandog ng puting bulaklak at itinakdang pagkain/prutas, at bigkasin ang mantra para kay Śiva na maraming mukha at maraming bisig, kaisa ni Umā. Inilalarawan ang sunod-sunod na pagtalima tuwing Lunes (pagpili ng dantakāṣṭha para sa pagsisipilyo, mga handog, at disiplina sa gabi gaya ng pagtulog sa damong darbha at paminsang pagpupuyat), na nagtatapos sa ikasiyam na araw na udhyāpana: pagtatayo ng maṇḍapa, kuṇḍa, lotus-maṇḍala, walong kalaśa sa walong direksiyon, gintong larawan, homa, guru-dāna, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at mga kaloob (tela, baka). Ipinapangako ng phalāśruti ang pag-alis ng karamdaman, kasaganaan, kabutihan sa angkan, at pag-abot sa Śiva-loka; sa wakas, isinagawa ng Gandharva ang panata sa Prabhāsa/Someśvara at tumanggap ng mga biyaya.
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang isang lokal na salaysay ng pinagmulan ng dambana sa anyong pagtuturo ng tradisyong Śaiva. Isinalaysay ni Īśvara na ang Gandharva na si Ghanavāhana, matapos tumanggap ng biyaya, ay naging “kṛtārtha” (ganap at natupad) at nakahanay sa debosyon, kaya’t nagtatag siya ng isang liṅga. Ang liṅga ay kinilalang Gandharveśvara, na hayagang tinawag na tagapagkaloob ng mga bungang biyaya na may kaugnayan sa mga Gandharva. Itinakda rin ang kinalalagyan nito sa mga banal na palatandaan: sa hilaga ng Someśa at malapit kay Daṇḍapāṇi. Nagbibigay ang kabanata ng praktikal na tagubilin sa pagsamba na nakaangkla sa heograpiyang ritwal: sa bahaging iniuugnay kay Varuṇa (varuṇa-bhāga), sa pook na inilalarawang nasa gitna ng “pañcaka” ng limang pana, ang pagsamba sa ikalimang araw ng buwan (pañcamī) ay sinasabing nagliligtas sa sumasamba mula sa pagdurusa at dalamhati. Sa hulihan, pinatutunayan ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 taludtod, sa ikapitong Prabhāsa Khaṇḍa at sa seksiyong Prabhāsa-kṣetra-māhātmya, kaya’t ang kabanatang ito’y isang munting tuldok sa mas malawak na mapa ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara kay Devī at isinalaysay ang isang liṅga na itinatag ni Gandharvasenā malapit kay Gaurī. Tinawag Niya itong Vimaleśvara at inilarawan bilang tagapag-alis ng lahat ng karamdaman (sarva-roga-vināśana). Nagbigay rin ang salaysay ng mga palatandaan sa banal na heograpiya: ang sukat na “tatlong busog” (dhanuṣāṃ tritaye) at ang pahiwatig na nasa silangang bahagi (pūrvavibhāga), na nagsisilbing gabay sa mga manlalakbay-panata. Ipinahihiwatig ang debosyonal na gawain sa pamamagitan ng pagsamba (pūjayitvā), at itinatakda ang tumpak na panahon ng ritwal sa ikatlong tithi (tṛtīyā tithi). Ayon sa phalaśruti, ang babaeng magsasagawa nito ay makakalaya sa kamalasan (daurbhāgya) at matatamo ang ninanais, kabilang ang pagpapatuloy ng angkan (anak at apo) at ang pagtatatag ng dangal at panrelihiyong katayuan (pratiṣṭhā). Nagtatapos ang kabanata sa pag-uuri nito bilang salaysay ng vrata na kapag napakinggan ay sumisira ng kasalanan (pātaka-nāśana), at inilalagay sa panahon ng Tretā-yuga upang patatagin ang awtoridad ng Purāṇa sa estilong kolofon.
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
Binubuksan ng Kabanata 28 ang paghingi ni Devī ng tiyak na salaysay tungkol sa paglalakbay-pananampalataya sa Somnātha: tamang panahon, paraan, at mga disiplina. Sumagot si Īśvara na maaaring isagawa ang yātrā sa iba’t ibang panahon kapag sumibol ang panloob na paninindigan, at binigyang-diin na ang bhāva (taos na layon at damdaming debosyonal) ang pangunahing sanhi. Inilatag ang mga paghahandang pagtalima: pagyukod kay Rudra sa isip, pagsasagawa ng śrāddha kung nararapat, pradakṣiṇā, pananahimik o pagpipigil sa pananalita, wastong pagkain, at pagtalikod sa galit, kasakiman, kamangmangan, inggit, at kaugnay na kapintasan. Ipinahayag ang mahalagang aral: ang tīrthānugamana (paglalakbay sa mga banal na pook, lalo na ang paglalakad) ay itinatanghal na higit sa ilang anyo ng sakripisyong ritwal sa Kali-yuga, at ang Prabhāsa ay inilalarawang walang kapantay sa mga tīrtha. Ibinabatay ang bunga sa paraan at katapatan ng paglalakbay (lakad o sasakyan), sa antas ng austeridad (pagpipigil na nakasandig sa bhikṣā), at sa kalinisan ng asal. Nagbabala rin ang teksto laban sa maruming gawi tulad ng di-wastong pagtanggap ng handog (pratigraha) at pagkomersiyo ng pag-aaral ng Veda. May mga tuntunin din sa pag-aayuno ayon sa varṇa/āśrama, mga paalala laban sa mapagkunwaring yātrā, at isang kalendaryong dāna na nakaayos ayon sa tithi ng buwan sa Prabhāsa. Sa wakas, pinagtitibay na kahit kulang sa mantra o dukha, ang mamatay sa Prabhāsa ay makaaabot sa kaharian ni Śiva; at ibinigay ang pangkalahatang sunod-sunod na mantra para sa tīrtha-snāna, patungo sa susunod na paksa: aling tīrtha ang unang paliliguan pagdating.
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
Ang kabanatang ito ay may dalawang magkakaugnay na galaw. (1) Ritwal na gabay at pamamaraan: Itinuturo ni Īśvara ang manlalakbay-panrelihiyon sa Agnitīrtha sa mapalad na dalampasigan, at kinikilala ang Padmaka tīrtha sa timog ng Somnātha bilang tanyag na pook na pumupuksa ng kasalanan. Ibinibigay ang tiyak na tuntunin ng pagligo at vapanam (pagputol/pag-ahit ng buhok na kaugnay ng panata): pagninilay kay Śaṅkara sa isip, paglalagak ng buhok sa itinakdang lugar, pag-uulit ng snāna, at pagsasagawa ng tarpaṇa nang may pananampalataya. Tinutukoy rin ang mga hangganang ayon sa kasarian at kalagayang maybahay, at nagbababala laban sa maling pagdikit sa dagat—kung walang mantra, hindi tamang panahon ng kapistahan, at hindi sinusunod ang itinakdang ritwal. Ipinakikilala rin ang mga anyo ng mantra sa paglapit sa dagat at ang pag-aalay ng gintong pulseras (kankaṇa) sa dagat bilang bahagi ng gawain. (2) Pinagmulan at aral: Tinanong ni Devī kung bakit nagkakaroon ng “doṣa” ang karagatan gayong ito ang pahingahan ng mga ilog at kaugnay nina Viṣṇu at Lakṣmī. Isinalaysay ni Īśvara ang pangyayari noon: matapos ang mahabang sakripisyo sa Prabhāsa, ang mga deva ay nagtago sa dagat dahil sa panggigipit ng mga brahmin na humihingi ng dakṣiṇā; pinakain ng dagat ang mga brahmin ng nakatagong karne, kaya isinumpa ang dagat na maging “hindi dapat hipuin/hindi dapat inumin” maliban sa mga takdang kundisyon. Nakipag-ayos si Brahmā at nagtakda ng lunas: sa mga panahong parva, sa mga tagpuan ng ilog, sa Setubandha, at sa piling tīrtha, ang pagdikit sa dagat ay nagiging nagpapadalisay at nagdudulot ng dakilang gantimpala; bumabawi ang dagat sa pamamagitan ng mga hiyas. Nagtatapos ang kabanata sa paglalarawan ng Vāḍavānala (apoy sa ilalim ng dagat, tila gintong banga na ‘umiinom’ ng tubig) at sa pagdakila sa Agnitīrtha bilang binabantayang lihim na may mataas na bisa—ang pakikinig tungkol dito’y nakapaglilinis kahit sa mabibigat na makasalanan.
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
Ang Adhyāya na ito ay isang pagtuturo sa ritwal at pananampalataya, na inilahad sa anyo ng pagtatanong ni Devī at pagsagot ni Īśvara kung paano makatitiyak ang isang manlalakbay-dambana ng paglalakbay na walang sagabal matapos maligo sa mga Agni-tīrtha. Itinatakda ang sunod-sunod na gawain: maligo ayon sa vidhāna at maghandog ng arghya sa mahoodadhi (karagatan), saka sumamba gamit ang pabango, bulaklak, kasuotan at mga pamahid; ayon sa kakayahan, ihulog sa banal na tubig ang isang palamuting ginto/pulseras na ginto, at magsagawa ng tarpaṇa para sa mga ninuno. Pagkaraan ay pumunta sa Kapardin (Śiva) at maghandog ng arghya na may mantrang kaugnay ng gaṇa, at binibigyan ng patnubay tungkol sa pag-abot sa mga mantra, kabilang ang pagbanggit sa walong-pantig na mantra para sa Śūdra. Sumunod ang pagdalaw kay Som(e)śvara: abhiṣeka at pagbigkas ng Śatarudriya at iba pang mga pag-awit kay Rudra; pagpapaligo gamit ang gatas, yogurt/curd, ghee, pulot, katas ng tubo, at paglalagay ng kunkuma, camphor, vetiver, musk at sandal. Binabanggit din ang insenso, pag-aalay ng kasuotan, naivedya, ārātrika, musika at sayaw, at darśana/pagbigkas na nakatuon sa dharma. Itinatagubilin ang pagkakawanggawa sa mga “dalawang ulit na isinilang,” mga ascetic, mahihirap, bulag at mga salat, at ang disiplina ng upavāsa na kaugnay ng tithi ng pagtanaw kay Som(e)śvara. Ipinapangako ang bunga: paglinis ng kasalanan sa iba’t ibang yugto ng buhay, pag-angat ng angkan, pagkalaya sa kahirapan at kamalasan, at masidhing bhakti, lalo na sa mahirap na Kali-yuga.
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
Ang kabanatang ito ay isang pag-uusap nina Devī at Īśvara na humihingi ng paliwanag sa sanhi ng: (1) “sa-kāra-pañcaka” na naituro na, (2) pag-iral at paglitaw ni Sarasvatī sa kṣetra, at (3) pinagmulan at panahon ng pag-usbong ng motibong vādavānala. Sumagot si Īśvara na si Sarasvatī ay nagpakita sa Prabhāsa bilang kapangyarihang nagpapadalisay, na inilalarawan sa limang pangalan: Hiraṇyā, Vajriṇī, Nyaṅku, Kapilā, at Sarasvatī. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa isang kuwentong nagpapaliwanag ng pinagmulan: matapos humupa ang tunggalian ng mga deva at asura dahil sa isang sanhi na may kaugnayan kay Soma, ibinalik ni Candra si Tārā ayon sa utos ni Brahmā. Tumingin ang mga deva sa daigdig at nakita ang isang āśrama na tila langit—ang tanyag na ermitanyo ni Maharṣi Dadhīci, hitik sa mga bulaklak ng panahon at mababangong halaman. Dahil sa paggalang, lumapit sila nang may pagpipigil na parang tao, tinanggap sa arghya/pādya na parangal at pinaupo. Hiniling ni Indra na tanggapin ng pantas ang kanilang mga sandata upang ingatan; una’y pinayuhan sila ni Dadhīci na bumalik sa langit, ngunit iginiit ni Indra na dapat itong makuha muli sa oras ng pangangailangan. Pumayag si Dadhīci at nangakong ibabalik sa panahon ng digmaan; si Indra, nagtitiwala sa katotohanan ng salita ng pantas, ay iniwan ang mga sandata at umalis. Sa huling taludtod na phalaśruti, sinasabing ang sinumang makikinig sa salaysay na ito nang may disiplina at pagtuon ay magkakamit ng tagumpay sa labanan, magkakaroon ng marangal na supling, at matatamo ang dharma, artha, at mabuting pangalan.
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
Inilalahad ng Kabanata 32 ang magkakaugnay na pangyayari tungkol sa buhay-ascetiko, pamamahalang maka-diyos, at sanhi-bungang karma. Pagkaalis ng mga deva, nanatili si Dadhīci, ang brāhmaṇa-rishi, sa mahigpit na tapas at lumipat sa hilaga upang manirahan sa isang āśrama sa pampang ng ilog. Ang kanyang tagapaglingkod na si Subhadrā, habang naliligo, ay di-sinasadyang nakatagpo ng itinapong bahag na may semilya at kalaunan ay natuklasang nagdadalang-tao; sa hiya, nanganak siya sa isang gubat ng aśvattha at nagwika ng sumpang may kundisyon laban sa di-kilalang may gawa. Samantala, lumapit ang mga lokapāla at si Indra kay Dadhīci upang bawiin ang mga sandatang ipinagkatiwala noon. Ipinaliwanag ni Dadhīci na nasipsip na niya ang bisa ng mga iyon at iminungkahi na ang mga sandata ay likhain mula sa kanyang mga buto. Kusang iniwan niya ang katawan alang-alang sa banal na tungkuling magtanggol. Kumuha ang mga deva ng limang banal na baka (Surabhī) upang linisin ang mga labi; dahil sa pagtatalo, nagkaroon ng sumpa kay Sarasvatī na nagsisilbing paliwanag sa mga kaugalian ng “di-kadalisayan” sa ritwal. Pagkaraan, ginawa ni Viśvakarman ang mga sandata ng mga lokapāla—vajra, cakra, śūla, at iba pa—mula sa mga buto ni Dadhīci. Nang maglaon, natagpuan ni Subhadrā ang bata na buhay; sinabi ng bata na ito’y pangangailangan ng karma at pinangalanang Pippalāda, sapagkat nabuhay sa katas ng aśvattha. Nang malaman niyang pinaslang ang kanyang ama para sa paggawa ng sandata, nagpasya siyang maghiganti at nagsagawa ng tapas upang lumikha ng mapanirang kṛtyā; mula sa kanyang hita lumitaw ang nilalang na nagliliyab na kaugnay ng apoy na Vāḍava. Humingi ng kanlungan ang mga deva; namagitan si Viṣṇu sa pamamagitan ng pag-aayos na “kainin nang paisa-isa,” upang ang nagngangalit na kapahamakan ay maging isang pinamamahalaang kaayusang kosmiko. Nagtatapos ang kabanata sa pangakong bunga: ang taimtim na pakikinig ay nag-aalis ng takot sa kasalanan at tumutulong sa kaalaman at paglaya.
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
Nagsisimula ang kabanatang ito sa pagtatanong ni Devī tungkol sa naunang pangyayari, at isinalaysay ni Īśvara na kailangang pigilan at ilipat ng mga diyos ang napakalakas na apoy na Vāḍava sapagkat nagbabanta ito sa kaayusan ng sansinukob. Nagplano si Viṣṇu: itinalaga niya si Sarasvatī bilang sasakyang tagapagdala (yāna-bhūtā) at humingi ng tulong sa mga diyosang-ilog; subalit si Gaṅgā at iba pa ay nagsabing hindi nila kayang tiisin ang mapanirang lakas ng apoy. Si Sarasvatī, dahil sa pagtalima sa ama at sa hanggahang ritwal (hindi kikilos nang walang utos ng ama), ay tumanggap ng pahintulot mula kay Brahmā, na nagtakda ng daang ilalim-lupa at nagpaliwanag na kapag napagod siya dahil sa apoy ay mahahayag siya sa lupa bilang prācī, upang mabuksan ang mga tīrtha para sa mga deboto. Isinunod ang paglalarawan sa paglalakbay ni Sarasvatī: ang mapalad na pag-alis, mga pahiwatig ng pakikipagsama, ang paglitaw niya bilang ilog mula sa lupain ng Himalaya, at ang paulit-ulit na paglipat sa pagitan ng pagdaloy sa ilalim ng lupa at paglitaw sa ibabaw. Sa Prabhāsa, ipinakilala ang apat na ṛṣi (Harina, Vajra, Nyaṅku, Kapila). Dahil sa habag at upang magbigay ng kapakinabangan ng puṇya, naging pañca-srotas si Sarasvatī at nagkaroon ng limang pangalan (Harīṇī, Vajriṇī, Nyaṅku, Kapilā, Sarasvatī), kasama ang tuntunin ng paglilinis: ang ilang mabibigat na kasalanan ay iniuugnay sa bawat tubig, at ang pagligo/pag-inom ayon sa itinakda ay sinasabing nakapapawi ng matitinding pāpa. May isa pang tagpo kung saan hinarang siya ng bundok na Kṛtasmarā at sinikap siyang piliting magpakasal; sa talinong paraan, hiniling ni Sarasvatī na hawakan muna ng bundok ang apoy, kaya ito’y nawasak sa pagdikit. Ipinaliwanag din na ang mga batong lumambot mula roon ay maaaring gamitin sa paggawa ng dambana sa tahanan. Sa karagatan, nagkaloob ng biyaya ang apoy na Vāḍava; sa payo ni Viṣṇu, hiniling ni Sarasvatī na maging “karayom ang bibig” (sūcī-mukha) ang apoy upang makainom ng tubig nang hindi nilalamon ang mga diyos—pagtatapos na nagpapakita ng banal na karunungan at makatarungang pamamahala. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti na nangangakong dakilang pag-unlad espirituwal sa pakikinig o pagbigkas nito.
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang isang pangyayaring teolohikal na nakaugat sa banal na pook ng Prabhāsa. Si Sarasvatī, matapos tumanggap ng biyayang may kaugnayan sa Vaḍavānala (mapanirang “apoy sa ilalim ng dagat”), ay sumunod sa utos na banal, nagtungo sa Prabhāsa, at tinawag ang Karagatan. Inilarawan ang Karagatan na may maka-diyos na kagandahan at mga kasamang nilalang; kinilala siya ni Sarasvatī bilang sinaunang sandigan ng lahat ng nilalang at hiniling na tanggapin niya ang apoy na Vaḍava para sa layunin ng mga diyos. Nagmuni ang Karagatan at pumayag, tinanggap ang apoy; nangamba ang mga nilalang-dagat sa tindi ng ningas. Dumating si Viṣṇu (Acyuta/Daitiyasūdana), pinayapa ang mga nilalang-tubig, at iniutos kay Varuṇa/sa Karagatan na ihagis ang Vaḍavānala sa pinakamalalim na tubig, upang manatili roon na “umiinom” sa dagat sa ilalim ng pagpipigil. Nang matakot ang Karagatan na mauubos ang tubig, ginawa ni Viṣṇu na hindi mauubos ang mga tubig, at pinatatag ang balanse ng sansinukob. Pagkaraan, itinatakda ang pagsasagawa ng paglalakbay-dambana: pumasok si Sarasvatī sa dagat sa isang pinangalanang daan, naghandog ng arghya, at itinatag si Arghyeśvara; sinasabing nakatayo siya malapit kay Somēśa sa timog-silangan, taglay ang ugnay sa Vaḍavānala. Nagtatapos ang kabanata sa mga tagubilin sa Agnitīrtha—pagligo, pagsamba, pag-aalay ng damit at pagkain sa mga mag-asawa, at pagsamba kay Mahādeva—kasunod ang tala ng mga manvantara (Cākṣuṣa at Vaivasvata) at ang bunga: ang pakikinig sa salaysay ay nag-aalis ng kasalanan at nagpaparami ng kabutihan at dangal.
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang diyalogong teolohikal: tinanong ni Devī ang pinagmulan ng Bhārgava na si Oūrva sa kasalukuyang Manvantara. Isinalaysay ni Īśvara ang ugat na puno ng karahasan at ganti: pinapatay ng mga kṣatriya ang mga brāhmaṇa dahil sa yaman; isang babae lamang ang nakapagsalba ng sanggol sa sinapupunan sa pamamagitan ng pagtatago nito sa hita (ūru), kaya mula roon lumitaw si Oūrva. Mula kay Oūrva ay sumiklab ang mabagsik na apoy na isinilang sa tapas—Raudra Oūrva/Vāḍava—na nagbabantang lamunin ang daigdig; kaya ang mga diyos ay dumulog kay Brahmā upang humingi ng kanlungan. Pinayapa ni Brahmā si Oūrva at iniutos na ang apoy ay itutok sa karagatan, hindi sa pagwasak ng mundo. Inatasan si Sarasvatī na dalhin ang banal na apoy sa isang gintong sisidlan; ang kanyang paglalakbay ay naging masusing ruta ng mga tīrtha: tumawid sa Himalaya at mga lupain sa kanluran, paulit-ulit na naglalaho (antardhāna) at muling lumilitaw sa mga balon at sagradong pook na may pangalan—gaya ng Gandharva-kūpa—kasama ang maraming pook ni Īśvara, mga sangama (tagpuan ng ilog), gubat, lambak, at mga himpilan ng ritwal. Sa huli, sa dagat, ibinuhos ni Sarasvatī ang apoy na Vāḍava sa maalat na tubig; nagkaloob si Agni ng biyaya ngunit napigil ng utos sa pamamagitan ng singsing upang hindi patuyuin ang karagatan. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti tungkol sa pambihira at kapangyarihan ng Prācī Sarasvatī, sa bisa ng Agni-tīrtha, at sa pagkakasunod ng pagsamba sa “Raudrī yātrā” (Sarasvatī, Kapardin/Śiva, Kedāra, Bhīmeśvara, Bhairaveśvara, Caṇḍīśvara, Someśvara, Navagraha, Rudra-ekādaśa, at si Brahmā sa anyong bata), na itinuturing na paglalakbay na pumupuksa sa kasalanan.
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: humihingi si Devī ng paglilinaw tungkol sa pambihira at higit na kapangyarihang maglinis ng Prācī Sarasvatī, lalo na sa Prabhāsa, at inihahambing pa sa Kurukṣetra at Puṣkara. Pinagtitibay ni Īśvara (Śiva) ang natatanging bisa ng Prabhāsa at inilalarawan ang ilog bilang tagapag-alis ng dungis at kasalanan; maaaring uminom o maligo rito nang hindi mahigpit ang takdang oras, at maging ang mga hayop na nakikibahagi ay napapakinabangan at naiaangat. Sa pagsasalaysay ni Sūta, lumipat ang kabanata sa isang halimbawa: matapos ang digmaang Bhārata, si Arjuna (Kirīṭin, kaugnay ng Nara-Nārāyaṇa) ay itinakwil sa lipunan at sa budhi dahil sa bigat ng pagpatay sa kamag-anak. Itinuro ni Kṛṣṇa na huwag siyang pumunta sa Gayā, Gaṅgā, o Puṣkara, kundi sa pook ng Prācī Sarasvatī. Nagsagawa si Arjuna ng tatlong gabing pag-aayuno (trirātra-upavāsa) at pagligo nang tatlong ulit bawat araw, kaya napawi ang naipong kasalanan; muling tinanggap siya nina Yudhiṣṭhira at ng iba pa. Pinalalawak din ang aral sa mga tuntuning ritwal at etika: ang pagkamatay malapit sa hilagang pampang ay inilalarawang “hindi na bumabalik”; pinupuri ang pagtalima at pagtitika; at ang dāna/śrāddha sa tīrtha ay nagbubunga nang masagana para sa nagkakaloob at sa mga ninuno, hanggang sa sinasabing nakaaangat ng maraming salinlahi. Sa wakas, muling itinatampok ang Sarasvatī bilang pinakadakila sa mga ilog, pinagmumulan ng ginhawa sa daigdig at kagalingan pagkaraan ng kamatayan.
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
Ang kabanatang ito ay isang pag-uusap ng Diyosa at ni Īśvara tungkol sa dahilan at bisa ng ritwal na “kankana”—ang paghahagis ng pulseras sa dagat sa Prabhāsa kaugnay ni Someshvara. Hinihingi ng Diyosa ang mga detalye: mga mantra, vidhi o wastong paraan, tamang panahon, at ang kuwentong pinagmulan. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng isang halimbawa sa estilong Purāṇa: sina Haring Bṛhadratha at ang mabuting reyna na si Indumatī ay tumanggap sa pantas na si Kaṇva. Pagkaraan ng aral sa dharma, isiniwalat ni Kaṇva ang nakaraang buhay ni Indumatī: dati siyang isang dukhang babaeng Ābhīrī na may limang asawa at nagpunta sa Someshvara; habang naliligo sa dagat, tinangay siya ng mga alon at nawala ang kanyang gintong pulseras, at pagkaraan ay namatay at muling isinilang sa pagiging maharlika. Ipinaliwanag ni Kaṇva na ang kasalukuyang kapalaran niya ay hindi bunga ng malaking vrata, tapas, o dāna, kundi nakaugnay sa pangyayaring iyon ng pulseras at sa natatanging bunga ng banal na pook. Kaya’t natutuhan ang “bunga” ng ritwal at ito’y ginagawa taun-taon matapos maligo sa maalat na tubig sa Someshvara, na inilarawang nakapapawi ng kasalanan (pāpa-nāśana) at nagbibigay ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-prada).
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
Ang kabanatang ito ay isang banal na pag-uusap nina Devī at Īśvara na nagpapaliwanag kung bakit si Kaparddī (isang anyo ni Vināyaka/Gaṇeśa) ang dapat munang sambahin bago lumapit kay Somēśvara sa Prabhāsa-kṣetra. Ipinakikilala ni Īśvara si Somēśvara bilang liṅga-niyog ng Sadāśiva na itinatag sa lupain ng Prabhāsa, at itinatampok ang pangunahing katayuan ni Kaparddī bilang Vighneśvara—tagapamahala ng mga hadlang. Inilalahad din ang mga anyo ayon sa yuga: Heramba sa Kṛta, Vighnamardana sa Tretā, Lambodara sa Dvāpara, at Kaparddī sa Kali. Isinasalaysay ang isang krisis: nababahala ang mga deva sapagkat ang mga tao ay nakakamit ang kalagayang makalangit sa pamamagitan lamang ng darśana kay Somēśvara kahit walang karaniwang ritwal, kaya nanganganib ang kaayusan ng pagsamba. Dumulog ang mga deva kay Devī; mula sa “mala” na nalikha nang pisilin ni Devī ang kanyang katawan, lumitaw ang isang nilalang na may mukhang elepante at apat na bisig—si Vināyaka—na inatasang lumikha ng mga hadlang sa mga lumalapit kay Somēśvara nang may pagkalito, upang mapangalagaan ang wastong layon at kahandaang moral. Itinalaga siya ni Devī bilang tagapagtanggol ng Prabhāsa-kṣetra at inutusan na pigilan ang mga naglalakbay sa pamamagitan ng pagkakapit sa pamilya/yaman o sa karamdaman, upang ang matitibay lamang ang makapagpatuloy. Ipinapasa rin ng kabanata ang Vighnamardana stotra para kay Kaparddī, at inilalarawan ang pagsamba gamit ang pulang handog at pagtalima sa caturthī. Sa wakas, binabanggit ang mga phala: kapangyarihang mamahala sa mga hadlang, tagumpay sa loob ng itinakdang panahon, at sa huli ay darśana kay Somēśvara sa biyaya ni Kaparddī; ang pangalang Kaparddī ay iniuugnay sa anyong “kaparda” na katangian niya.
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
Inilalahad sa kabanatang ito ang paliwanag ni Īśvara kay Mahādevī tungkol sa liṅga ng Kedāra sa Prabhāsa: isang svayaṃbhū (kusang nahayag) na liṅga, minamahal ni Śiva, at nasa malapit ng Bhīmeśvara. Noong naunang yuga tinawag itong Rudreśvara; dahil sa takot na madungisan ng pakikisalamuha sa mleccha, ito’y itinago/naibaon, at kalaunan ay nakilala sa daigdig bilang Kedāra. Itinatakda rin ang landas ng pagsamba: pagligo sa maalat na dagat at sa Padmaka tīrtha/kuṇḍa, saka pagpu-pūjā kay Rudreśa at Kedāra; lalo na sa araw ng caturdaśī at sa buong gabing pagpupuyat (ekaprajāgara) sa Śivarātri bilang dakilang pagtalima na may mataas na gantimpala. Isinasalaysay ang alamat: dumating si Haring Śaśabindu sa Prabhāsa sa caturdaśī ng maliwanag na kalahating buwan, nakita ang mga ṛṣi na abala sa japa at homa, sumamba kay Somnātha, at nagtungo sa Kedāra upang magsagawa ng jāgaraṇa. Nang tanungin ng mga pantas tulad nina Cyavana, Yājñavalkya, Nārada, Jaimini at iba pa, ikinuwento niya ang nakaraang buhay: bilang isang Śūdra sa gitna ng taggutom, namitas siya ng mga lotus sa Rāma-saras ngunit hindi naibenta, at nakatagpo ng pagpupuyat sa Śivarātri sa liṅga ng Vṛddha/Rudreśvara na pinangunahan ng isang courtesan na si Anaṅgavatī. Sa di-sinasadyang pag-aayuno (dahil walang pagkain), pagligo, pag-aalay ng lotus, at pagpupuyat, nakamit niya ang paghahari sa susunod na buhay at naalala ang sanhi. Sa wakas, binibigkas ang phala: ang pagsamba sa liṅgang ito’y sumisira sa mabibigat na kasalanan at nagbibigay ng ganap na layunin ng buhay ng tao; si Anaṅgavatī man ay itinaas at naging isang apsaras sa bisa ng parehong pagtalima.
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
Ang Kabanata 40 ay isang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī na nagpapaliwanag sa pinagmulan, pangalan, at dakilang bisa ng isang makapangyarihang liṅga na kaugnay ni Śvetaketu at, sa kalaunan, ni Bhīmasena. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang isang lubhang mabungang dambana na itinatag ni Śvetaketu at minsang sinamba ni Bhīma, malapit sa Kedāreśvara; ang mga manlalakbay sa tīrtha ay dapat sumamba ayon sa wastong pagkakasunod ng ritwal, kabilang ang pag-aabhiseka ng gatas at kaugnay na mga gawain, upang makamtan ang bunga ng paglalakbay-dambana at mabuting kalagayan sa kabilang-buhay. Humihiling si Devī ng sanhi: paano nakilala ang liṅga ni Śvetaketu at bakit ito tinawag na Bhīmeśvara. Isinalaysay ni Īśvara na noong Tretā-yuga, ang haring-muni na si Śvetaketu ay nagsagawa ng matinding tapas sa mapalad na dalampasigan ng Prabhāsa sa loob ng maraming taon, dumaraan sa mahihigpit na disiplina sa iba’t ibang panahon, hanggang pagkalooban siya ni Śiva ng mga biyaya. Hiniling ni Śvetaketu ang di-matitinag na bhakti at ang palagiang pag-iral ni Śiva sa pook na iyon; pumayag si Śiva, kaya’t ang liṅga ay nakilala bilang Śvetaketvīśvara. Sa Kali-yuga, dumating si Bhīmasena kasama ang kanyang mga kapatid sa paglalakbay sa mga banal na pook at sumamba sa liṅga, kaya’t muling tinawag itong Bhīmeśa/Bhīmeśvara. Nagtatapos ang kabanata sa pangakong paglilinis: ang simpleng pagtanaw at isang pagyukod ng paggalang sa liṅga ay sinasabing sumisira sa napakaraming kasalanan, pati yaong naipon sa maraming kapanganakan.
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
Inilalahad sa kabanatang ito ang salaysay ni Īśvara tungkol sa isang makapangyarihang liṅga na itinatag sa silangang dako, kaugnay ni Sarasvatī at nasa malapit sa karagatan. Nagkaroon ng panganib dahil sa mapanirang “vaḍavānala” (apoy sa ilalim ng dagat); kaya dinala ng Diyosa ang liṅga sa tabi ng dagat, nagsagawa ng pagsamba ayon sa wastong pamamaraan, kinuha ang vaḍavānala at inihagis ito sa karagatan para sa kapakanan ng mga deva. Nagdiwang ang mga deva sa paraang pang-ritwal: tunog ng kabibe at tambol, at pag-ulan ng mga bulaklak. Iginawad nila sa Diyosa ang marangal na pangalang “Devamātā” (Ina ng mga deva), sapagkat ang gawaing iyon ay mahirap kahit para sa mga diyos at mga asura. Ipinaliwanag ni Īśvara ang dahilan ng kasikatan ng dambana: dahil ang Diyosa ang nagtatag ng mapalad na liṅga at si Sarasvatī ay pinupuri bilang pinakamainam na ilog at tagapuksa ng kasalanan, ang liṅga ay nakilala bilang “Bhairava” (Bhairaveśvara). Sa wakas, may tagubilin: ang pagsamba kay Sarasvatī at Bhairaveśvara—lalo na sa Mahānavamī na may wastong paliligo—ay nag-aalis ng kapintasan sa pananalita (vāg-doṣa). Ang pag-aalay sa liṅga na may pagbuhos ng gatas at pagbigkas ng Aghora mantra ay nagkakaloob ng ganap na bunga ng paglalakbay-pananampalataya (yātrā-phala).
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
Inilalahad ng kabanatang ito ang tagubilin ni Īśvara kay Devī kung paano lapitan at sambahin si Chandīśa sa Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo ang kinaroroonan ng dambana sa pamamagitan ng mga palatandaang pangdireksiyon at kaugnayan: malapit sa Somēśa/Īśa dig-bhāga at hindi kalayuan sa timog ng tahanan ni Daṇḍapāṇi. Pinatitibay ang kabanalan ng pook sa pagsasalaysay na si Chandā at isang gaṇa na nagsagawa ng mahirap na tapas ang nagtatag at sumamba rito, kaya sumikat ang liṅga na tinawag na Chandēśvara. Pagkaraan ay inililista ang maayos na pagkakasunod ng pūjā: abhiṣeka gamit ang gatas, yogurt/curd at ghee; pagpapahid ng pulot, katas ng tubo at saffron; mababangong unguento gaya ng camphor, uśīra, esensiya ng musk at sandal; pag-aalay ng mga bulaklak, insenso at aguru; pag-aalay ng tela ayon sa kakayahan; naivedya (lalo na ang paramānna) kasama ang mga ilawan; at dāna/dakṣiṇā para sa mga dvijāti. Binibigyang-diin din ang bisa na nakaugnay sa lugar: ang handog na ibinibigay habang nakaharap sa timog ay nagiging di-nauubos na gantimpala para kay Chandīśa; ang śrāddha na isinasagawa sa timog ng Chandīśa ay nagdudulot ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno; at ang pagtalima sa uttarāyaṇa na may “ghṛta-kambala” (kumot na may ghee) ay inuugnay sa pag-iwas sa mabagsik na muling pagsilang. Sa wakas, itinuturo na ang paglalakbay-dambana at debosyon kay Śūlin ay mapagpatawad ng kasalanan, nagpapalaya sa mga nilalang mula sa kasalanang dulot ng paglabag sa nirmālya, di-sinasadyang pagkain, at iba pang pagkukulang na bunga ng karma.
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
Inilalahad ng kabanatang ito ang patnubay ni Īśvara kay Devī tungkol sa paglalakbay-pananampalataya ayon sa mga direksiyon, at itinuturo ang isang liṅga na itinatag ni Sūrya, nasa kanluran ng Somēśa at may sukat na layo na “pitong busog.” Ang liṅga ay tinatawag na Ādityeśvara at pinupuri bilang tagapuksa ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana). Ipinapasok ang alaala ng Tretāyuga: sinasabing ang karagatan (samudra) ay sumamba sa liṅgang ito sa mahabang panahon gamit ang mga hiyas, kaya’t pinagtitibay ang kabanalan ng pook sa panahong mitiko. Mula rito ang ikalawang pangalan na Ratneśvara, “Panginoon ng mga Hiyas.” Itinatakda ang ritwal: paliligo sa pañcāmṛta, pagsamba gamit ang limang hiyas, at pag-aalay ng rājopacāra ayon sa wastong vidhi. Sinasabi ng phala na ang ganitong pagsamba ay katumbas ng Meru-dāna at ng pinagsamang bunga ng mga yajña at mga dāna; at nakapag-aangat pa sa mga ninuno sa linya ng ama at ina. Binibigyang-diin ang paglilinis: ang mga kasalanan mula pagkabata, kabataan, pagkamaygulang hanggang katandaan ay nahuhugasan sa pagtanaw kay Ratneśvara. Iniuutos ding purihin ang dhenu-dāna (pagkakaloob ng baka), na may pangakong kaligtasan sa sampung naunang salinlahi at sampung susunod; at ang magbigkas ng Śatarudrīya sa kanang panig ng diyos matapos ang tamang pagsamba sa liṅga ay hindi na muling isisilang. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang masidhing pakikinig ay nagliligtas mula sa mga gapos ng karma.
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
Ang Kabanata 44 ay isang tagubiling teolohikal at pang-ritwal na ipinahayag ni Īśvara, na naglalahad ng sunod-sunod na paglalakbay ng pagsamba. Matapos parangalan si Ādityeśa, ang deboto ay tutungo kay Someshvara at magsasagawa ng pormal na pūjā, na may masusing pagtuon sa limang sangkap ng debosyon (pañcāṅga bhakti). Binibigyang-diin ng teksto ang paggalang na isinasabuhay sa katawan: ganap na pagpapatirapa (sāṣṭāṅga praṇipāta), pag-ikot na pakanan bilang paggalang (pradakṣiṇā), at paulit-ulit na mapagnilay na pagtanaw o darśana (punar-punaḥ darśana). Isang mahalagang aral ang pagkilala sa liṅga bilang pagsasanib ng mga simulain ng araw at buwan (sūrya–candra), kaya ang ritwal ay may diwang agnīṣoma at itinuturing na pagganap sa layon ng sakripisyo sa pamamagitan ng pagsamba sa templo. Mula kay Someshvara, nagpapatuloy ang banal na ruta patungo kay Umādevī na nasa malapit, at saka sa isa pang dambana, Daityasūdana, na nagpapakita ng magkakaugnay na sagradong sirkito sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Sa wakas, ipinahahayag ng kolopon na ito ang ika-44 na adhyāya ng paglalarawan ng Someshvara-māhātmya sa Prabhāsakṣetramāhātmya ng Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
Sa adhyāya na ito, isinasalaysay ni Īśvara (Śiva) ang pinagmulan at bisa ng mga ritwal sa dambanang Aṅgāreśvara sa banal na lupain ng Prabhāsa. Iniuugnay ang pangyayari sa kosmikong tagpo nang mag-alab ang matinding poot ni Śiva sa hangaring sunugin ang Tripura; mula sa tatlong mata Niya ay tumulo ang mga luha, bumagsak sa daigdig, at naging Bhūmisuta—“anak ng Lupa,” na kinikilalang Bhoma/Maṅgala (Mars). Mula pagkabata, nagtungo si Bhoma sa Prabhāsa at nagsagawa ng mahabang tapas para kay Śaṅkara, kaya’t nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Bhoma ang grahatva (katayuang pang-planetang graha), at pinagtibay ito ni Śiva, kalakip ang pangakong pag-iingat sa mga debotong sumasamba roon nang may taos-pusong bhakti. Itinatakda rin ang mga handog at paraan ng homa: mga pulang bulaklak at saganang oblation na hinaluan ng pulot at ghee, na may bilang na isang lakh (isandaang libo), kasama ang maingat na pagsamba sa pañcopacāra. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig sa pinaikling māhātmya ay nag-aalis ng kasalanan at nagbibigay-kalusugan; ang mga kaloob gaya ng vidruma (korales) ay inuugnay sa ninanais na bunga, at inilalarawan si Bhoma na maningning sa sasakyang makalangit sa gitna ng mga graha.
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa hilaga, sa isang makapangyarihang liṅga na tinatawag na Budheśvara. Inilarawan ang liṅga na ito bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan sa pamamagitan lamang ng darśana (banal na pagtanaw at pagdalaw). Pinagtitibay ng salaysay ang kabanalan ng dambana sa pagsasabing si Budha (Mercury) ang nagtatag nito. Si Budha ay nagsagawa ng mahabang tapas at pagsamba kay Sadāśiva sa loob ng apat na panahong tulad ng yuga (“apat na taon na may tig-sampung libo”), hanggang sa magwakas sa tuwirang pagdanas ng darśana ni Śiva. Nalugod si Śiva at ipinagkaloob kay Budha ang katayuang graha, tagapamahala ng impluwensiyang pangplaneta. Ikinakabit ng teksto ang wastong pagsamba sa liṅga, lalo na sa Saumyāṣṭamī (ika-walong araw ng buwan na kaugnay ni Budha), sa bungang itinuturing na kapantay ng handog na Rājasūya. Sa phalaśruti, ipinapangako ang pag-iingat laban sa kamalasan, malas sa angkan, pagkalayo sa ninanais, at takot mula sa mga kaaway; at nagtatapos na ang pakikinig sa māhātmya na ito nang may paggalang ay umaakay sa “pinakamataas na kalagayan” (parama pada).
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang pagtuturo ni Īśvara kay Mahādevī, na nag-uukol ng pansin ng manlalakbay sa isang liṅga sa silangang bahagi, kaugnay ni Umā at nasa saklaw ng direksiyong Āgneya (timog-silangan). Ang liṅga ay kinikilalang dakilang sagisag na itinatag ni Devācārya at malapit na inuugnay kay Guru—Bṛhaspati. Inilalarawan ang huwarang pagsamba: ang matagal at tuluy-tuloy na bhakti sa liṅga ay nagbubunga ng katuparan ng mga hangaring mahirap makamtan, kasunod ang karangalan sa gitna ng mga deva at ang pagkamithiin ng īśvara-jñāna (kaalamang panginoon o makapangyarihang pagkaunawa). Pagkaraan, tumutungo ang teksto sa praktika ng paglalakbay-dambana: ang darśana lamang sa liṅgang ginawa ni Bṛhaspati ay itinuturing na pananggalang laban sa kapahamakan, at lalo na bilang lunas sa mga pighating iniuugnay kay Bṛhaspati. Binibigyang-diin ang tamang panahon—Śukla Caturdaśī na tumatapat sa Huwebes—at ang pagsamba ay maaaring isagawa sa ganap na ritwal na may rājopacāra o sa dalisay na layuning debosyonal. Ang pagligo gamit ang pañcāmṛta sa malaking takdang sukat ay sinasabing nagpapalaya sa ‘tatlong utang’ (ṛṇa-traya): utang sa ina, sa ama, at sa guru, na humahantong sa paglilinis, isip na walang salungatan (nirdvandva), at kalayaan. Sa wakas, ang phalaśruti ay nagsasaad na ang tapat na pakikinig ay nakalulugod kay Guru.
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
Isinasalaysay ng Kabanata 48 ang isang banal na dambana sa Prabhāsa-kṣetra: itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa isang liṅga na itinatag ni Śukra (Bhārgava), malapit sa kanlurang palatandaang tinatawag na Vibhūtīśvara. Binibigyang-diin ng teksto na ang darśana (pagmamasid na may debosyon) at sparśa (paghipo na may paggalang) sa liṅgang ito ay may kapangyarihang pāpa-haraṇa—pag-alis ng mga kasalanan at dungis ng asal. Inaalala rin ang pagkatamo ni Śukra ng saṃjīvanī-vidyā sa bisa ng impluwensiya ni Rudra at ng matinding tapas. May tagpo kung saan nilunok siya ni Śaṃbhu para sa layuning maka-Diyos; sa loob mismo ng Diyos ay nagpatuloy si Śukra sa austeridad hanggang masiyahan si Mahādeva at siya’y palayain—pinagmulan ng pangalan at kabanalan ng pook. Kasunod ang mga tagubilin: sambahin ang liṅga nang may matatag na isip, mag-japa ng Mṛtyuñjaya mantra hanggang isang lakh na bilang, magsagawa ng pañcāmṛta-abhiṣeka, at magpūjā ng mababangong bulaklak. Ipinapangako ang bunga: pag-iingat laban sa takot na kaugnay ng kamatayan, pagkalaya sa kasalanan, pagkatupad ng ninanais, at mga biyayang tulad ng siddhi (aiśvarya/maṇimā at iba pa), ayon sa tibay ng debosyon.
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
Ang kabanatang ito ay isang diskursong teolohiyang Śaiva sa anyong diyalogo nina Īśvara at Devī. Una nitong itinatakda sa banal na tanawin ng Prabhāsa ang isang dakilang dambanang liṅga na tinatawag na Śanaiścaraiśvara/Saurīśvara. Inilalarawan ang liṅga bilang “mahāprabhā,” isang sentro ng kapangyarihang nakapapawi ng mabibigat na kasalanan at takot, at iniuugnay ang mataas na katayuan ni Śani sa debosyon niya kay Śambhu. Pagkaraan ay inilalatag ang wastong paraan ng pagsamba tuwing Sabado: pag-aalay ng mga dahon ng śamī at mga handog na pagkain tulad ng tila, māṣa, guḍa, odana, at ang tagubilin sa dāna—pagbibigay ng isang itim na toro sa karapat-dapat na tatanggap. Ang ubod ng salaysay ay ang tugon ni Haring Daśaratha sa isang krisis na inihula ng astrolohiya: ang paglapit ni Śani sa Rohiṇī at ang kinatatakutang “śakaṭa-bheda” na magdudulot ng tagtuyot at taggutom. Bagaman sinabing halos di-mababaligtad ang ayos ng mga bituin, buong tapang na umakyat ang hari sa daigdig ng mga tala, hinarap si Śani sa tindig na wari’y sandata, at sa lakas-loob at tapas ay nagkamit ng mga biyaya. Hiniling ni Daśaratha na huwag saktan ni Śani ang Rohiṇī, huwag basagin ang masamang palatandaang “śakaṭa,” at huwag magpataw ng labindalawang taong taggutom; ipinagkaloob ito ni Śani. Napanatili rin sa kabanata ang Śani-stotra ni Daśaratha—isang mahabang papuri sa nakapanghihilakbot na anyo ni Śani at sa kapangyarihan niyang magbigay o mag-alis ng paghahari. Nagbigay si Śani ng kundisyunal na katiyakan: ang sinumang bumibigkas ng himno nang may pagsamba at nakatiklop na mga kamay ay mapangangalagaan laban sa pighati ni Śani at maging sa suliranin mula sa ibang graha sa mahahalagang sandaling pang-astrolohiya (birth-star, lagna, daśā/antardaśā). Sa phalāśruti, sinasabing ang pagbigkas tuwing umaga ng Sabado at debosyonal na pag-alaala ay nagpapawi ng dalamhating dulot ng mga planeta at tumutupad ng mga layunin.
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang banal na paliwanag kung saan isinasalaysay ni Īśvara (Mahādeva) kay Devī ang kadakilaan ng isang makapangyarihang liṅga na itinatag ni Rāhu (Svabhānu/Saiṃhikeya). Itinatakda ang kinaroroonan ng dambana sa vayavya (hilagang-kanluran), malapit sa Maṅgalā, sa hilaga ng Ajādevī, at nasa paligid ng pitong palatandaang “dhanus” (mga busog). Ayon sa pinagmulan, ang mabagsik na asura na si Svabhānu ay nagsagawa ng matagal na tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagninilay) sa loob ng isang libong taon upang palugdan si Mahādeva. Sa bisa ng kanyang matinding austeridad, nagpakita/naipatindig si Mahādeva bilang liṅga na tinawag na “ilawan ng daigdig” (jagaddīpa). Malinaw ang phalaśruti: ang tapat na darśana at wastong pagsamba ay nakapapawi maging ng mabibigat na kasalanan, kabilang ang uri ng brahmahatyā. Ipinangako rin ang mabubuting bunga sa katawan—pagkalaya sa pagkabulag, pagkabingi, pagkapiit ng pananalita, karamdaman, at kahirapan—at kasunod nito ang kasaganaan, kagandahan, katuparan ng mga layunin, at pagdanas ng ligaya na tulad ng sa mga deva. Sa wakas, kinikilala ang kabanata bilang bahagi ng Skanda Purāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, sa Prabhāsa Kṣetra Māhātmya.
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
Inilalarawan ng adhyāya na ito ang paliwanag ni Īśvara tungkol sa kinalalagyan at mga ritwal ng Ketuliṅga (Ketvīśvara) sa banal na tanawin ng Prabhāsa. Una, itinatakda ang dambana sa pamamagitan ng ugnayang heograpiya—sa hilaga ng Rāhvīśāna at sa timog ng Maṅgalā—at binabanggit pa ang sukat na “isang layo ng palasong pana” upang maging gabay sa mga manlalakbay na deboto. Pagkaraan, inilalarawan si Ketu bilang isang makapangyarihang graha na may malinaw na mga tanda sa anyo, at isinasalaysay ang kanyang matinding tapasya sa loob ng sandaang banal na taon hanggang pagpalain siya ni Śiva at pagkalooban ng pamumuno sa maraming graha. Itinatagubilin ang debosyonal na pagsamba sa Ketuliṅga, lalo na kapag ang pag-angat ni Ketu ay nagdadala ng masamang hudyat o kapag matindi ang mga pighati dahil sa graha, sa pamamagitan ng pag-aalay ng mga bulaklak, pabango, insenso, at sari-saring naivedya ayon sa wastong pamamaraan. Maliwanag ang bunga: pinapawi ng dambanang ito ang pagdurusang dulot ng mga planeta at winawasak ang mga kasalanan. Sa huli, inilalagay ang Ketuliṅga sa mas malawak na kaayusan—siyam na graha-liṅga at kabuuang labing-apat na āyatana—na nagsasabing ang regular na darśana ay nag-aalis ng takot sa mga affliksyon at tumutulong sa kaginhawahan ng sambahayan.
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa “limang Siddha-liṅga,” at sinabi na ang darśana sa mga ito ay nagtitiyak ng ganap na katuparan ng paglalakbay-pananampalataya ng tao (yātrā-siddhi). Pagkaraan, itinatakda ng kabanata ang kinalalagyan ni Siddheśvara ayon sa direksiyon: malapit kay Somēśa sa isang tinukoy na bahagi, at si Siddheśvara ay nasa silangang sektor kaugnay ng isang binanggit na palatandaan. Ang paglapit nang may paggalang (abhigamana) at ang pagsamba (arcana) ay inilarawang mabisa, nagbibigay ng aṇimā at iba pang siddhi; kasabay nito, napapalaya ang deboto sa mga kasalanan at nakaaabot sa Siddha-loka. Mahalaga ring itinala ang mga panloob na “vighna” o hadlang—pagnanasa, galit, takot, kasakiman, pagkapit, inggit, pagkukunwari, katamaran, antok, pagkalito, at pagkamakasarili—na pumipigil sa siddhi. Sinasabing winawasak ng pagsamba kay Siddheśvara ang mga hadlang na ito para sa mga naninirahan o dumadalaw sa kṣetra, kaya hinihikayat ang disiplinadong paglalakbay at tuluy-tuloy na arcana. Sa wakas, pinagtitibay na ang pakikinig sa salaysay na ito ay pāpa-nāśana at nagkakaloob ng mga wastong layunin sa pamamagitan ng bhakti.
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
Sa balangkas ng pag-uusap nina Śiva at Devī, itinuturo ng kabanatang ito ang manlalakbay-panata patungo sa Kapileśvara, isang dakilang liṅga na nasa di-kalayuan sa silangan ayon sa itinakdang landas. Inilarawan ang liṅga bilang “mahāprabhāva,” at hayagang sinasabing ang darśana—ang banal na pagtanaw—ay nakapapawi at nakapupuksa ng kasalanan at masamang bunga. Ipinapaliwanag ang kabanalan ng pook sa pinagmulan nito: ang haring-muni na si Kapila ay nagsagawa rito ng matinding austeridad, at matapos itatag (pratiṣṭhā) si Mahādeva sa lugar na ito ay nakamit ang pinakamataas na siddhi. Idinidiin din na may walang patid na paglapit at presensiya ng mga diyos sa liṅgang ito (deva-sānnidhya), kaya’t nananatiling mabisa ang mga ritwal sa dambana. May takdang panahon ng pagsamba: sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla-caturdaśī), ang disiplinadong deboto na tumitingin kay Soma/Someśa bilang Kapileśvara nang pitong ulit para sa kapakanan ng lahat ng daigdig ay tatanggap ng bunga na katumbas ng pag-aalay ng baka (go-dāna-phala). Sa huli, ang maghahandog ng “tila-dhenu” (simbolikong baka na yari sa linga/tila) sa tīrtha na ito nang may matatag na pagtuon ng isip ay pinangakuang mananahan sa langit sa dami ng yuga na kasingdami ng mga butil ng linga—isang phalaśruti na humihikayat sa kabutihan.
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang isang banal na salaysay tungkol sa isang pook-sambahan sa Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo nito sa mga manlalakbay-panata ang “Gandharveśvara” na dakila, na nasa hilaga ng tahanan ni Daṇḍapāṇi. Umiikot ang alamat sa haring Gandharva na si Ghanavāha at sa anak niyang si Gandharvasenā. Dahil sa pagmamataas sa sariling kagandahan, isinumpa siya ni Śikhaṇḍin at ng kanyang mga gaṇa; pagkaraan, pinagkalooban siya ni Ṛṣi Gośṛṅga ng ginhawa at pagpapala na kaugnay ng panatang Lunes (somavāra-vrata) at debosyon kay Soma/Śiva. Matapos ang mahigpit na tapas sa kṣetra, nagtatag si Ghanavāha ng isang liṅga, at ang kanyang anak ay nagtatag din ng liṅga roon. Pinangalanan ng teksto ang sinasamba bilang Ghanavāheśvara at sinasabing ang maingat na pagsamba malapit kay Daṇḍapāṇi ay nagdudulot sa dalisay at disiplinadong deboto ng pag-abot sa Gandharva-loka. Sa phalaśruti, inilalarawan ang pook bilang “ikatlong” kapangyarihang pumupuksa ng kasalanan at nagpaparami ng punya; pinupuri ang pagligo sa Agni-tīrtha at pagsamba sa liṅga na iginagalang ng mga Gandharva. Ang pag-abot sa nirvāṇa ay iniuugnay lalo sa pagdating ng uttarāyaṇa; ang pakikinig at paggalang sa māhātmya na ito ay sinasabing nagpapalaya sa malaking takot.
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
Itinuro ni Īśvara sa Diyosa na magtungo sa Vimaleśvara, isang dambanang hindi kalayuan at inilalarawan ayon sa kaugnayan nito kay Gaurī at sa direksiyong nairṛtya (timog-kanluran). Ang pook na ito ay tinatawag na “pāpa-praṇāśana,” tagapaglipol ng kasalanan, na mabisa para sa babae at lalaki, pati na sa mga pinahihirapan ng panghihina at pagkapinsala ng katawan. Ang pagsamba na may pusong debosyon (bhakti-yukta arcana) ang itinatampok na paraan; sa pamamagitan nito, humihinto ang pagdurusa at nakakamit ang “nirmala,” ang kalagayang dalisay. Ipinapaliwanag din ang pinagmulan ng kabanalan ng lugar, iniuugnay ito sa Gandharva-senā at sa katauhang si Vimalā, kaya ang liṅga ay nakilala sa daigdig bilang Vimaleśvara. Sa wakas, itinatakda ang salaysay na ito bilang ikaapat na bahagi sa sunod-sunod na māhātmya at binibigyang-diin ang kapangyarihan nitong puksain ang lahat ng kasalanan.
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
Isinalaysay ni Īśvara ang tungkol sa isang tanyag na siddha-liṅga na tinatawag na Dhanadeśvara, na matatagpuan sa itinakdang dako—“sa timog-kanluran ni Brahmā”—na may panloob na pagtukoy bilang ika-labing-anim sa sukat na ‘busog’. Malapit ito sa isa pang dambana, ang Rahuliṅga, at sinasabing itinatag ni Dhanada (Kubera), na nagsagawa ng matinding tapas, nagluklok at sumamba sa liṅga ayon sa wastong pamamaraan sa mahabang panahon. Sa biyaya ni Śiva, nakamit ni Dhanada ang mataas na katayuan bilang panginoon ng Alakā. Nang maalala ang mga naunang kalagayan at makilala ang bisa ng Śivarātri at ng banal na pook ng Prabhāsa, siya’y nagbalik, nakita ang pambihirang kapangyarihan ng lugar, at lalo pang pinagtibay ang hayag na presensya ni Śaṅkara sa pamamagitan ng pag-aayuno, pagninilay, at taimtim na bhakti. Nagtatapos ang kabanata sa gabay sa debosyon: ang pagsamba sa pañcopacāra at mga mababangong handog ay sinasabing nagdudulot ng pangmatagalang kasaganaan sa angkan, nagbibigay ng di-matitinag na tagumpay, nagpapayuko sa pagmamataas ng kaaway, at pumipigil sa paglitaw ng karalitaan sa mga nakikinig at gumagalang sa salaysay na ito nang may pag-iingat.
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
Ang kabanatang ito ay aral-teolohikal ni Īśvara kay Devī, na nagpapalawak sa naunang pagtalakay sa mga banal na liṅga sa pamamagitan ng tatluhang balangkas ng śakti: icchā (kalooban), kriyā (pagkilos), at jñāna (kaalaman). Itinatakda rin ang ayos ng ritwal: matapos sambahin ang mga itinakdang liṅga ayon sa kakayahan, dapat sambahin ang tatlong śakti. Ang icchā-śakti ay inilalagak sa Prabhāsa-kṣetra bilang Varārohā, kaugnay ng pook ng Somēśvara, at inilalarawan sa pamamagitan ng salaysay ng pinagmulan ng isang panata. Isinasalaysay ang dalawampu’t anim na asawang iniwan ni Soma na nagsagawa ng matinding pagninilay at pagtitika sa mapalad na kapatagan ng Prabhāsa. Nagpakita si Gaurī/Parvatī, nagkaloob ng mga biyaya, at nagtatag ng lunas na programang panrelihiyon upang maibsan ang kamalasan ng mga kababaihan. Pinangalanan ang pagtalima bilang Gaurī-vrata sa tṛtīyā (ikatlong araw) ng buwang Māgha, na may darśana at pagsamba, at may huwarang “labing-anim” na handog—mga prutas, pagkaing makakain, at lutong pagkain—kasabay ng paggalang sa mga mag-asawa. Sa phalāśruti, ipinangakong mawawala ang di-mabuting palatandaan, darami ang kasaganaan, matutupad ang ninanais, at sa pagsamba kay Varārohā sa Somēśvara ay mapapawi ang kasalanan at kahirapan.
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
Inilalarawan ni Īśvara ang ikalawang anyo ng Śakti na tinatawag na kriyātmikā, ang mabisang banal na kapangyarihang kumikilos, na itinatag sa Prabhāsa at kinalulugdan ng mga diyos. May isang pīṭha na sinasamba ng mga yoginī sa bahaging nasa pagitan ng Somēśa at Vāyu, malapit sa isang pātāla-vivara (bitak sa ilalim ng lupa), kung saan binabanggit ang mga nakatagong yaman—nidhi, banal na gamot, at rasāyana—na nagiging bukás sa mga debotong sumasamba. Ang diyosa ay kinikilalang si Bhairavī. Sa Tretā-yuga, ang Haring Ajāpāla na dinapuan ng karamdaman ay sumamba kay Bhairavī sa loob ng limang daang taon. Nang malugod ang Devī, ipinagkaloob niya ang pag-alis ng lahat ng sakit sa katawan; ang mga karamdaman ay lumabas mula sa hari na anyong mga kambing. Inutusan siyang pangalagaan ang mga ito, kaya’t nagkaroon siya ng bansag na Ajāpāla at ang diyosa ay tinawag na Ajāpāleśvarī sa loob ng apat na yuga. Kasunod ang mga tuntunin ng ritwal at pagtalima sa araw: ang pagsamba sa aṣṭamī at caturdaśī ay nagdudulot ng masidhing kasaganaan. Sa Ashvayuk-śukla-aṣṭamī, magsagawa ng tatlong pradakṣiṇā na si Somēśvara ang sentro, saka maligo at sambahin nang hiwalay ang diyosa; ipinangakong mawawala ang takot at dalamhati sa loob ng tatlong taon. Para sa mga babaeng baog, may sakit, o dinadalaw ng kamalasan, iniuutos ang pagtalima sa navamī sa harap ng diyosa. Sa huli, si Ajāpāla (kaugnay ng mga lahing Sūrya) ay naging makapangyarihang hari. Sa salaysay tungkol kay Rāvaṇa na nagpapasuko sa mga diyos, ipinadala ni Ajāpāla ang “Jvara” (lagnat na isinakatao) upang pahirapan si Rāvaṇa hanggang siya’y umurong. Pinagtitibay ng kabanata ang kapangyarihan ni Ajāpāleśvarī na magpatahimik ng mga sakit at magwasak ng mga hadlang, at inirerekomenda ang pagsamba na may handog na gandha, dhūpa, alahas at kasuotan, bilang ganap na lunas sa pagdurusa at kasalanan.
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī na nag-uugnay ng aral na metapisikal sa banal na heograpiya ng Prabhāsa at sa gantimpalang espirituwal ng mga ritwal. Ipinakilala ni Īśvara ang “ikatlong kapangyarihan ng kaalaman” (jñāna-śakti), puspos ng diwa ni Śiva, nananahan sa Prabhāsa, at tagapag-alis ng karukhaan. Nagtanong si Devī tungkol sa doktrina ng mga mukha ni Śiva: ano ang pangalan ng ikaanim na mukha, at paano nagmumula rito si Ajā Devī. Inihayag ni Īśvara ang lihim na salaysay: noon ay may pitong mukha; mula rito, ang “Ajā” ay kaugnay ni Brahmā at ang “Picu” ay kaugnay ni Viṣṇu, kaya sa kasalukuyang panahon si Śiva ay kilala bilang pañcavaktra (limang mukha). Mula sa mukha ng Ajā, nagpakita si Ajā Devī sa gitna ng mabangis na labanan laban kay Andhāsura—may hawak na espada at kalasag, nakasakay sa leon, at sinasamahan ng maraming kapangyarihang makalangit. Hinabol ang mga demonyong tumatakas patungong timog na karagatan at sa rehiyon ng Prabhāsa; matapos silang mapuksa, kinilala ni Devī ang kabanalan ng kṣetra at nanatili roon, na may tiyak na paglalagay—malapit kay Somēśa at kaugnay ni Saurīśa. Isinasaad ang phalaśruti: ang darśana (pagkakita/pagdalaw) ay nagbibigay ng mapalad na katangian sa loob ng pitong kapanganakan; ang pag-aalay ng musika at sayaw ay nag-aalis ng kamalasan sa angkan; ang pag-aalay ng lamparang ghee na may pulang mitsa ay nagdudulot ng pinalawig na pagpapala ayon sa dami ng hibla ng mitsa; at ang pagbigkas o pakikinig—lalo na sa ikatlong araw ng buwan (tṛtīyā)—ay tumutupad ng ninanais. Sa wakas, itinatakda na ang pagsamba sa mga Śakti na ito ay paghahanda bago sambahin si Somēśa upang makamit ang ganap na bunga ng paglalakbay-pananampalataya.
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikal na pag-uusap na nakabatay sa tanong at sagot sa pagitan ni Devī at ni Īśvara. Una, binanggit ni Īśvara ang tatlong “dūtī” (mga babaeng kapangyarihang tagapagbantay) ng Prabhāsa-kṣetra na mahalaga sa mga pilgrim na naghahangad ng bunga ng Prabhāsa-yātrā: si Mangalā, si Viśālākṣī, at si Catvara-devī. Humiling si Devī ng tiyak na detalye kung saan sila nakatalaga at paano sila dapat sambahin; ipinaliwanag ni Īśvara ang kanilang pagkakakilanlan bilang mga anyo ng śakti: si Mangalā bilang Brāhmī, si Viśālākṣī bilang Vaiṣṇavī, at si Catvara-devī bilang Raudrī-śakti. Itinatakda rin ang kinalalagyan ni Mangalā: nasa hilaga ng Ajādevī at hindi malayo sa timog ng Rāhvīśa. Ipinaliwanag ang pinagmulan ng pangalang “Mangalā” sa pag-uugnay sa ritwal ni Somadeva sa Somēśvara, kung saan sinasabing ipinagkaloob niya ang pagpapala at kabutihang-palad kay Brahmā at sa iba pang mga diyos; kaya siya’y tinatawag na “Sarva-māṅgalya-dāyinī,” ang tagapagkaloob ng lahat ng auspiciousness. Ipinapahayag din ang praktikal na phala: ang pagsamba sa ikatlong araw (tṛtīyā) ay kaugnay ng pagwasak ng kamalasan at dalamhati. Inirerekomenda ang mga gawaing may-punya tulad ng pagpapakain sa mag-asawa (dampatī-bhojana), pag-aalay ng prutas na may kasamang kasuotan, at pag-inom/pagkain ng nilinaw na mantikilya (ghṛta) kasama ng pṛṣad bilang paglilinis. Sa wakas, binubuod ang māhātmya ni Mangalā bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana).
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
Isinalaysay ni Īśvara ang isang aral na nakatuon sa isang banal na pook sa silangan, malapit sa dambana ni Śrīdaittyasūdana, hinggil sa isang Diyosa na kinikilalang kṣetra-dūtī (sugo at tagapangalaga ng sagradong lugar) na may katangiang Vaiṣṇavī. Inaalala ng kabanata ang labanan kung saan ang makapangyarihang mga daitya, na napipigil ni Viṣṇu, ay tumungo sa timog at nakipagdigma nang matagal gamit ang sari-saring sandatang makalangit. Nang makita ni Viṣṇu na mahirap silang supilin, tinawag niya ang Bhairavī-Śakti, ang Mahāmāyā na nagniningning na kapangyarihan. Agad na nagpakita ang Diyosa; sa pagtanaw niya kay Viṣṇu, lumawak nang pangitain ang kanyang mga mata, kaya tinawag siyang Viśālākṣī, at itinatag sa pook na iyon bilang tagapagwasak ng mga puwersang kaaway. Iniuugnay ng diskurso ang pagpapakitang ito sa magkapares na pagsamba kay Umā (Umā-dvaya) kaugnay nina Somēśvara at Daittyasūdana, at itinatakda ang ayos ng paglalakbay-dambana: una sa Somēśvara, saka sa Śrīdaittyasūdana. Itinatampok ang ritwal sa ikatlong tithi ng buwan ng Māgha, na nagdudulot ng biyayang pagpapatuloy ng lahi (pagkaligtas sa kawalan ng anak sa maraming salinlahi) at ng tuloy-tuloy na kalusugan, ligaya, at magandang kapalaran sa araw-araw na deboto. Sa wakas, sinasabi ng phala-śruti na ang pakikinig sa salaysay na ito’y nag-aalis ng kasalanan at nagpapalago ng dharma.
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
Inilalahad ng Kabanata 62 ang maikling aral na teolohikal at heograpikal: inilarawan ni Īśvara ang ikatlong catvara (sangandaan/loobang-udlot) na mahal sa Kanya, nasa silangang panig kaugnay ni Lalitā at tinukoy ang layo bilang daśa-dhanvantara. Doon ay itinatag ni Īśvara ang isang makapangyarihang Diyosa ng pag-iingat sa pook, tinatawag na Kṣetra-dūtī, Mahāraudrī, at Rudraśakti, upang gampanan ang kṣetra-rakṣā (pagbabantay sa banal na lupain). Kasama ang maraming bhūta, ang Diyosa ay naglilibot sa mga wasak na bahay, hardin, palasyo, tore, mga daan at lahat ng sangandaan, at sa gabi’y nagbabantay sa gitna ng kṣetra. Itinatakda rin na sa Mahānavamī, babae man o lalaki ay dapat sumamba sa Kanya sa wastong paraan, na may sari-saring handog. Sinasabi ng phalaśruti na ang māhātmya na ito’y pumupuksa ng kasalanan at nagdudulot ng kasaganaan; kapag nalugod ang Diyosa, ipinagkakaloob Niya ang ninanais. Bilang asal sa paglalakbay-dambana, ang naghahangad ng bunga ng yātrā ay nararapat magpakain sa isang mag-asawa (dampatyoḥ-bhojana) sa pook na iyon.
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
Ipinapakita ng Kabanata 63 ang patnubay ni Īśvara kay Devī: itinuturo Niya ang dambana ng Bhairaveśvara, na nasa di-kalayuan sa timog ng Yogēśvarī. Inilalarawan ang liṅga roon bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan at tagapagkaloob ng makalangit na kasaganaan at kapangyarihan (divyaiśvarya). Ipinag-uugat ang kabanalan ng pook sa isang sinaunang pangyayari: nang kumilos si Devī upang lipulin ang mga demonyo, tinawag Niya si Bhairava at hinirang bilang Kanyang sugo (dūta). Dahil dito, nakilala si Devī bilang Śivadūtī, at kalaunan bilang Yogēśvarī, na nag-uugnay sa mga banal na pamagat ng Diyosa at sa heograpiya ng lugar. Sapagkat doon inatasan si Bhairava sa paglilingkod bilang sugo, sumikat ang liṅga sa pangalang Bhairaveśvara. Sinasabi rin na itinatag ito ni Bhairava at sinamba ng mga deva at daitya, tanda ng pagkilalang kosmiko sa kabanalan nito. Ayon sa phalaśruti, ang debotong sumasamba nang may bhakti sa buwan ng Kārttikā ayon sa tuntunin, o tuluy-tuloy sa loob ng anim na buwan, ay magkakamit ng ninanais na bunga.
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
Sa kabanatang ito, inilalarawan ni Īśvara ang isang dambanang nasa silangang panig ng lupain ng Prabhāsa, sa layong limang dhanu. Ang pook ay tinatawag na Lakṣmīśvara at pinupuri bilang tagapagpawi ng kahirapan at kamalasan (dāridrya-augha-vināśana). Isinasalaysay ang pinagmulan: matapos mapuksa ang mga kaaway na daitya, dinala roon ang Diyosa Lakṣmī; at sa pamamagitan ng sariling pagpapabanal at pagtatalaga ng diyosa, naitatag ang pangalang “Lakṣmīśvara.” Ibinibigay din ang tuntuning panggawi: sa araw ng Śrīpañcamī, ang debotong pagsamba kay Lakṣmīśvara ay dapat isagawa ayon sa wastong pamamaraan (vidhānataḥ). Ayon sa phalaśruti, magpapatuloy ang biyaya ni Lakṣmī—hindi mahihiwalay ang sumasamba kay Lakṣmī—sa napakahabang panahong inihahambing sa “isang manvantara.”
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
Ang kabanatang ito ay isang maikling aral na Śaiva: nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang landas ng manlalakbay-pananampalataya patungo sa Vāḍaveśvara-liṅga. Itinakda ang kinalalagyan sa loob ng Prabhāsa-kṣetra sa pamamagitan ng banal na heograpiya: nasa hilaga ng Lakṣmīśa at nasa timog ng Viśālākṣī, upang maging malinaw ang paghanap sa pook. Isinalaysay din ang pinagmulan: nang masunog si Kāma (Kṛtasmarā), may bundok na napantay dahil sa apoy na Vāḍavā; sa gayong pangyayari, itinatag ni Vāḍava ang liṅga, kaya ang lugar ay kinikilalang may “dakilang kapangyarihan.” Itinuro ang ritwal: sumamba ayon sa tuntunin at magsagawa ng sampung ulit na pagligo/pagbuhos (abhiṣeka) kay Śaṅkara. Idinagdag ang alituntunin ng dāna: maghandog ng dadhi (maasim na gatas/yogurt) sa isang brāhmaṇa na bihasa sa Veda roon. Ang bunga ay pag-abot sa Agni-loka at pagtanggap ng ganap na gantimpala ng paglalakbay-dambana, ayon sa phalaśruti.
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
Inilalarawan ni Īśvara ang paglalakbay sa loob ng Prabhāsa-kṣetra patungo sa isang makapangyarihang liṅga na tinatawag na Arghyeśvara, nasa hilaga ng Viśālākṣī at hindi kalayuan. Ang liṅgang ito ay itinuturing na lubhang mabisa at sinasamba ng mga deva at gandharva. Inaalala ng salaysay ang pagdating ng Devī na inilarawang may dalang vāḍavānala (apoy sa ilalim ng dagat). Pagdating niya sa Prabhāsa at pagkakita sa dakilang karagatan (mahodadhi), naghandog siya ng arghya sa dagat ayon sa itinakdang paraan (vidhi). Pagkaraan, itinatag niya (pratiṣṭhāpya) ang isang dakilang liṅga at nagsagawa ng nararapat na pagsamba, saka pumasok sa dagat upang maligo bilang ritwal. Ipinaliliwanag ng teksto ang pangalan: dahil unang inihandog ang arghya at saka itinatag ang Panginoon, ang liṅga ay nakilala bilang Arghyeśa/Arghyeśvara, at hayagang tinukoy bilang pāpa-praṇāśana, tagapagwasak ng kasalanan. May tagubilin din: ang sinumang magpaligo sa liṅga ng pañcāmṛta at sumamba ayon sa tuntunin ay magkakamit ng vidyā sa pitong kapanganakan, magiging karapat-dapat na guro ng śāstra at marunong magpawi ng pag-aalinlangan. Nagtatapos ang kabanata sa kolopon na ito ang ika-66 na adhyāya sa Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang pagtuturo ni Śiva kay Devī na tumutukoy sa isang mahāliṅga na tinatawag na «Kāmeśvara» sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Iniuutos ni Īśvara sa manlalakbay na magtungo sa «Mahāliṅga Kāmeśvara», na dati nang sinamba ni Kāma; ito’y nasa kanluran ng Daityasūdana at nasa loob ng layong pitong haba ng busog. Inaalala rito ang pangyayaring sinunog si Kāma ng apoy mula sa ikatlong mata ni Śiva. Pagkaraan, si Kāma ay nagsagawa ng mahabang pagsamba kay Maheśvara sa loob ng isang libong taon at muling nagkamit ng kakayahang kaugnay ng pagnanasa at paglikha (kāmanā-sarga), habang naaalala ang kalagayang Ananga, “walang katawan”. Ang liṅga na ito’y bantog sa daigdig, nag-aalis ng lahat ng kasalanan, at nagbibigay ng ninanais na bunga. Itinatakda ang isang tiyak na pagtalima: sa Trayodaśī (ika-13 araw) ng maliwanag na kalahati ng buwan sa buwang Mādhava (Vaiśākha), sambahin si Kāmeśvara ayon sa wastong pamamaraan (vidhāna). Ang bunga ay inilalarawan sa wika ng purāṇikong gantimpala: kasaganaan at pag-unlad ng pagnanasa/kaakit-akit para sa kababaihan.
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Śiva at Devī na nagpupuri sa “Gubat ng Tapas ni Gaurī” sa Prabhāsa. Itinuturo ni Īśvara ang isang makapangyarihang banal na pook sa silangan ng Someśa at isinasalaysay ang dating-buhay na pag-aayuno at pagninilay ni Devī: noon ay maitim ang kanyang kutis at palihim na tinatawag na “Kālī,” kaya sa lohika ng kanyang panata (vrata) ay nagpasyang maging “Gaurī” sa pamamagitan ng tapas. Naglakbay siya sa Prabhāsa, nagtatag at sumamba sa isang liṅga na nakilala bilang Gaurīśvara, at nagsagawa ng matinding austeridad—pagtayo sa isang paa, pañcāgni sa tag-init, pagharap sa ulan, at pamamahinga sa tubig sa taglamig—hanggang luminaw ang kanyang katawan, bilang bunga ng disiplinadong debosyon. Nagkaloob si Śiva ng mga biyaya, at ipinahayag ni Devī ang phalaśruti: ang makakita sa kanya roon ay magkakaroon ng mapalad na supling at ginhawa sa pag-aasawa at angkan; ang mag-alay ng musika at sayaw ay maaalis ang kamalasan; at ang sumamba muna sa liṅga bago sa Devī ay makakamit ang pinakamataas na kaganapan. Itinatakda rin ang mga gawaing kawanggawa: pag-aalay sa mga brāhmaṇa, pag-aalay ng niyog para sa mga walang anak, at pagsisindi ng lamparang ghee na may pulang mitsa para sa tuloy-tuloy na auspiciousness; may kalapit na tīrtha na ang paliligo ay nag-aalis ng kasalanan, ang śrāddha ay nakabubuti sa mga ninuno, at ang pagpupuyat sa gabi na may pagtatanghal ng debosyon. Sa wakas, pinagtitibay ang patuloy na presensya ng banal sa pook sa paglipas ng mga panahon at pinupuri ang pagbigkas at pakikinig sa kabanata—lalo na sa ikatlong araw ng buwan at sa harap ni Devī—bilang pinagmumulan ng pangmatagalang pagpapala.
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikal na pag-uusap nina Devī at Īśvara tungkol sa kinaroroonan at kahulugan ng kabanalan ng liṅga na Gaurīśvara. Itinanong ni Devī kung saan matatagpuan ang tanyag na “Gaurīśvara” liṅga at anong phala (bunga ng ritwal) ang matatamo sa pagsamba rito. Sumagot si Īśvara na ito’y isang māhātmya na pumupuksa ng kasalanan (pāpanāśana), at inilarawan ang isang bantog na tapo-vana na kaugnay ni Gaurī, na itinatakda bilang sagradong pook na pabilog ang saklaw, sinusukat sa yunit na dhanus. Sa loob ng tanawing iyon, inilalarawan si Devī na nagsasagawa ng matinding tapas na nakatayo sa isang paa (ekapādā), at ang lokasyon ng liṅga ay tinukoy ayon sa direksiyon—bahagyang pahilaga at nakahanay sa Īśāna (hilagang-silangan)—kasama ang mga palatandaan ng layo. Pagkatapos ay ipinaliwanag ang bisa ng pagsamba: ang pag-aalay at pagdarasal nang may bhakti, lalo na sa Kṛṣṇāṣṭamī, ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa mga kasalanan. Iminumungkahi rin ang wastong pagbibigay-dāna bilang bahagi ng ritwal: go-dāna (pagkakaloob ng baka), pag-aalay ng ginto sa karapat-dapat na brāhmaṇa, at higit sa lahat anna-dāna (pagbibigay ng pagkain) upang mapayapa ang mga pagkakasala. Nagtatapos ito sa matibay na pangakong pampagtubos: kahit ang mabibigat na makasalanan ay napapalaya sa pāpa sa pamamagitan lamang ng darśana—ang pagtanaw sa liṅga.
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang tagubilin tungkol sa banal na pook sa loob ng maka-diyos na pag-uusap. Itinuro ni Īśvara sa Diyosa ang dakilang Varuṇeśvara-liṅga na nasa gubat ng pag-aayuno ni Gaurī sa timog-silangan (āgneya), na may palatandaan ng layo na humigit-kumulang dalawampung dhanu. Ipinapaliwanag ng salaysay ang pinagmulan ng dambana sa pamamagitan ng isang pangyayaring kosmiko: nang minsang “inumin” ni Kumbhaja (Agastya) ang karagatan, si Varuṇa—panginoon ng mga tubig—ay napuspos ng galit at init. Nakita niyang ang Prābhāsika-kṣetra ay angkop para sa mahigpit na tapas, kaya nagsagawa siya ng mabigat na pag-austeridad, nagtatag ng makapangyarihang mahāliṅga, at sumamba rito nang may bhakti sa mahabang panahon, hanggang isang yuta ng mga taon. Nalugod si Śiva at pinuno muli ang naubos na dagat sa pamamagitan ng sariling tubig-Gaṅgā, at nagkaloob ng mga biyaya; mula noon, nananatiling ganap ang mga dagat at ang liṅga ay tinawag na Varuṇeśvara. Sumunod ang phalaśruti at mga tuntuning ritwal: ang simpleng darśana sa Varuṇeśvara ay sinasabing nagbibigay ng bunga ng lahat ng tīrtha. Sa ika-8 at ika-14 na araw ng buwan, ang pagpapaligo sa liṅga ng yogurt/curd ay inuugnay sa kahusayan sa Veda. Pinalalawak din ang saklaw ng pagliligtas sa iba’t ibang uri ng tao at kalagayan ng katawan. Ang mga gawaing tulad ng banal na paliligo, japa, bali, homa, pūjā, pag-awit ng stotra, at sayaw sa pook na iyon ay ipinahahayag na akṣaya (di-nauubos). Inirerekomenda ang mga handog-donasyon gaya ng gintong lotus at mga perlas para sa naghahangad ng bunga ng paglalakbay-pananampalataya at mga layuning makalangit.
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
Tinutukoy ng adhyaya na ito ang isang liṅga sa loob ng Prabhāsa-kṣetra: nasa timog ng Varuṇeśa, sa layong tinatayang tatlong haba ng busog. Ipinapahayag na itinatag ito ni Uṣā, asawa ni Varuṇa, matapos magsagawa ng napakahigpit na pag-aayuno at pagninilay (tapas) dahil sa dalamhating may kaugnayan sa kanyang kabiyak. Ang liṅga ay tinawag na Uṣeśvara at inilarawan bilang nagbibigay ng ganap na mga kaganapang espirituwal (siddhi) at pinararangalan ng mga deboto. Ayon sa phalāśruti, ang pagsamba rito nang may taimtim na bhakti ay sumisira sa kasalanan at makapaghahatid kahit sa mabibigat ang dalang pagkakasala tungo sa pinakamataas na hantungan. Para sa mga babae, binibigyang-diin ang biyayang saubhāgya—kabutihang-palad sa pag-aasawa—at ang pag-alis ng pagdurusa at kamalasan.
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
Ang Kabanatang ito ay isang maikling aral na teolohikal at pang-ritwal na iniuugnay kay Īśvara. Iniuutos nito sa deboto na magtamo ng darśana (pagkakita/pagharap na banal) kay Vighneśa sa parehong pook, na tinatawag na “Jalavāsas,” si Gaṇeśa na “naninirahan sa tubig.” Ang darśanang ito ay itinatanghal na mabisang sumira ng mga balakid at maghatid ng tagumpay sa lahat ng gawain (sarva-kārya-prasiddhi). Ibinibigay ang pinagmulan: si Varuṇa raw ay sumamba nang may bhakti gamit ang mga handog na mula sa tubig (jalajaiḥ), upang ang kanyang tapas (pagpapakasakit/ascetic practice) ay magpatuloy nang walang sagabal. Sa tuntuning ritwal, sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī) dapat magsagawa ng tarpaṇa at sumamba gamit ang pabango, mga bulaklak, at modaka. Binibigyang-diin ng teksto na ang pag-aalay “ayon sa debosyon at kakayahan” (yathā-bhakti-anusāreṇa) ang siyang batayan ng pagkalugod ni Gaṇādhipa.
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī na nagsisilbi ring munting gabay-lakbay sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Itinuro ni Īśvara kay Devī ang dambana ng Kumāreśvara, isang napakamakapangyarihang liṅga na kayang magpawi ng mabibigat na kasalanan (mahāpātaka-nāśana). Ibinibigay din ang mga palatandaan ng kinalalagyan sa pagbanggit sa mga direksiyong Varuṇa at Naiṛta at sa pook na Gaurī-tapovana, upang mailugar ang dambana sa isang nalalakbay na banal na heograpiya. Isinasalaysay ang pinagmulan: si Ṣaṇmukha (Kumāra/Skanda) ang nagtatag ng liṅga matapos ang dakilang tapas, kaya’t naipapaliwanag ang pangalan at awtoridad ng pook. Pagkaraan, inihaharap ang paghahambing ng bisa ng merito: ang isang araw na wastong pagsamba sa Kumāreśvara ayon sa tamang ritwal (vidhi) ay sinasabing katumbas ng buong merito na sa ibang lugar ay makakamtan lamang sa pagsambang tumatagal ng maraming buwan. Itinatakda ang mga kundisyong etikal: talikdan ang kāma, krodha, lobha, rāga, at matsara, at yakapin ang brahmacarya o mahigpit na pagpipigil-ascetiko kahit sa iisang gawa ng pagsamba. Sa wakas, pinagtitibay na ang tamang pagsamba ang nagkakaloob ng wastong bunga ng paglalakbay-pananampalataya (yātrā-phala).
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī na magtungo sa dakilang dambana ng liṅga na Śākalyeśvara, na nasa itinakdang direksiyon at layo. Inilalarawan ang liṅga bilang “sarvakāmadam,” tagapagkaloob ng ninanais na layunin, at pinagtitibay ang kabanalan nito sa salaysay ng mga sumamba: ang haring-muni na si Śākalya ay nagsagawa ng dakilang tapas, pinalugod si Mahādeva, at dahil dito’y nagpakita/naipatindig ang Diyos sa anyong liṅga. Sa phalaśruti, sinasabing ang simpleng darśana (pagkakita at pagdulog) sa Diyos ay nakapapawi ng mga kasalanang naipon sa pitong kapanganakan, gaya ng pag-alis ng dilim sa pagsikat ng araw. Itinatakda rin ang mga oras at paraan ng pagsamba—lalo na ang pag-aabhiṣeka kay Śiva ng gatas sa Aṣṭamī at Caturdaśī, at ang sunud-sunod na handog ng pabango, bulaklak, at iba pa; at inirerekomenda ang pag-aalay ng ginto para sa nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay-pananampalataya. Ibinibigay ang apat na pangalan ayon sa apat na yuga: sa Kṛta, Bhairaveśvara; sa Tretā, Sāvarṇikeśvara (kaugnay ni Sāvarṇi Manu); sa Dvāpara, Gālavēśvara (kaugnay ng pantas na si Gālava); at sa Kali, Śākalyeśvara (kaugnay ng muni Śākalya na nagkamit ng aṇimā at iba pang siddhi). Itinatakda ang sagradong hangganan ng kṣetra na may radyus na labingwalong dhanu; maging ang maliliit na nilalang sa loob nito’y may karapatang makamit ang paglaya; ang mga tubig doon ay itinuturing na tulad ng Sarasvatī; at ang darśana ay itinatapat sa bunga ng malalaking handog-Veda. Inilalarawan din ang isang buwang disiplina malapit sa liṅga sa Soma-parvan: Aghora-japa at ghee-homa, na nangangakong magbibigay ng “uttamā siddhi” kahit sa lubhang nabibigatan ng kasalanan. Tinatawag din ang liṅga na “kāmika,” may Aghora bilang mukha ng Diyos at malakas na presensiya ni Bhairava—kaya ipinaliliwanag kung bakit noon ay laganap ang pangalang Bhairaveśvara at ngayon sa Kali-yuga ay Śākalyeśvara ang tawag.
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
Sa Kabanata 75, itinuturo ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa liṅga na tinatawag na Śākalakaleśvara/Kalakaleśvara sa Prabhāsa-kṣetra—ang kinalalagyan nito at ang katanyagan bilang tagapag-alis ng pāpa (kasalanan). Inilalahad din ang nakaayos na nāma-catuṣṭaya ayon sa mga yuga: ang iisang liṅga ay naaalala sa iba’t ibang pangalan—Kāmeśvara (Kṛta), Pulahēśvara (Tretā), Siddhinātha (Dvāpara), at Nāradeśa (Kali)—at ipinaliliwanag ang Kalakaleśa/Kalakaleśvara sa pamamagitan ng etimolohiyang nakabatay sa tunog. Sa unang salaysay ng pagpapangalan, nagmula ang pangalan sa magulong tunog na “kalakala” nang dumating si Sarasvatī sa dagat at nagsaya ang mga nilalang sa langit. Sa ikalawang salaysay na may aral panlipunan at etikal, nagsagawa si Nārada ng matinding tapas at Pauṇḍarīka-yajña malapit sa liṅga, tinipon ang maraming ṛṣi; nang dumating ang mga lokal na brāhmaṇa para sa dakṣiṇā, naghagis siya ng mahahalagang bagay upang magpasiklab ng alitan, kaya nagkaroon ng rambulan, at pinuna ito ng mga marurunong ngunit maralitang brāhmaṇa—dito iniuugnay ang pangalang Kalakaleśvara sa ingay at pagtatalo. Sa phalaśruti, sinasabing ang pagpapaligo sa liṅga at pag-ikot ng pradakṣiṇā nang tatlong ulit ay nagdadala sa Rudraloka; at ang pagsamba na may pabango at bulaklak, kasama ang pag-aalay ng ginto sa karapat-dapat, ay nagkakaloob ng “pinakamataas na kalagayan.”
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
Ang Kabanata 76 ay isang maikling pabatid na teolohikal at pang-ritwal na inihaharap bilang talumpati ni Īśvara. Tinutukoy nito ang isang napakabanal na pares ng liṅga na nasa malapit sa Devadeva, sa sagradong pook na kaugnay ng Someshvara, at sinasabing itinatag (pratiṣṭhita) ang mga ito ni Lakulīśa. Ang kambal na dambana ay tinatawag na “Lakuleśvara” at itinuturing na anuttama—pinakamainam na bagay para sa darśana o banal na pagtanaw. Idinurugtong ng teksto ang pangakong paglilinis: ang simpleng pagtanaw lamang ay nakapagpapalaya sa tao mula sa kasalanan hanggang sa hangganan ng ikot ng kapanganakan at kamatayan. Itinatakda ang isang tiyak na pagtalima sa buwan ng Bhādrapada, sa Śukla Caturdaśī: pag-aayuno (upavāsa) at pagpupuyat sa gabi (prajāgara). Ang pagkakasunod ng ritwal ay: sambahin muna si Lakulīśa sa anyong may katawan (mūrtimant), saka sambahin ang dalawang liṅga nang magkahiwalay ayon sa wastong pamamaraan at sunod-sunod na stuti-mantra. Ang bunga, bilang phalaśruti, ay ang pag-abot sa “pinakamataas na dako” na tinitirhan ni Maheśvara.
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
Nagsalita si Īśvara kay Mahādevī at itinuro ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa Uttankeśvara, na inilalarawan bilang isang napakahusay na banal na pook. Ang dambana ay nasa timog ng naunang binanggit na lugar at hindi kalayuan, kaya malinaw ang gabay sa ruta sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Ayon sa teksto, si Uttanka—isang dakilang kaluluwa at tapat na deboto—ang nagtatag mismo ng banal na anyo sa pamamagitan ng bhakti. Ang manlalakbay ay dapat, nang may kapanatagan at matatag na pagtuon, magsagawa ng darśana (pagdungaw na may paggalang) at sparśana (paghipo) sa pook, at pagkatapos ay sumamba nang wasto ayon sa ritwal, na may taimtim na debosyon. Ang ipinangakong bunga ay paglaya mula sa lahat ng dungis at pagkakasala. Sa wakas, tinutukoy ng kolofon na ito ang ika-77 adhyāya ng Prabhāsa Khaṇḍa sa Skanda Mahāpurāṇa, na nakatuon sa māhātmya ng Uttankeśvara.
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī na magtungo sa diyos na si Vaiśvānareśvara na nasa timog-silangan (āgneya), na inilalarawang nasa loob ng sukat na hangganang “sa loob ng limang busog.” Ang diyos na ito ay pāpa-ghna, tagapag-alis ng kasalanan at karumihan, sa pamamagitan ng darśana (pagkakita/ pagdarasal sa pagtanaw) at sparśa (paghipo). Sumunod ang isang aral na alamat: minsang may loro (śuka) na gumawa ng pugad sa isang palasyo at namuhay nang matagal kasama ang kapareha. Palagi silang nagsasagawa ng pradakṣiṇā (pag-ikot na may paggalang), hindi dahil sa malinaw na debosyon kundi dahil sa pagkakapit sa kanilang pugad; kalaunan sila’y namatay. Dahil sa bisa ng pook, sila’y muling isinilang bilang jātismara (nakaaalala ng nakaraang buhay) at sumikat bilang Lopāmudrā at Agastya. Naalala ni Agastya ang dating katawan at bumigkas ng gāthā: ang sinumang umiikot nang wasto at tumitingin sa Panginoon ng Apoy (Vahnīśa) ay magkakamit ng katanyagan, gaya ng nangyari sa kanya noon. Sa wakas, itinakda ang ritwal: paliguan ang diyos ng ghee (ghṛta-snāna), sumamba ayon sa tuntunin, at magbigay ng ginto sa karapat-dapat na Brahmin nang may pananampalataya. Ang paggawa nito’y nagbibigay ng ganap na bunga ng paglalakbay-dambana; ang deboto’y makararating sa Vahni-loka at magagalak sa panahong di-nasisira. Tinatapos ng kolofon na ito ang ika-78 adhyaya sa Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
Ang adhyāya na ito, na binigkas ni Īśvara, ay nagtuturo ng pagtuon kay Lakulīśa/Lakulīśvara bilang banal at iginagalang na presensya sa Prabhāsa-kṣetra. Itinatakda ng sipi ang kinalalagyan ng diyos sa kanlurang panig at ang layo na sinusukat bilang “dhanusāṃ saptake,” at inilalarawan ang anyo bilang payapa at mapagpala—hayagang tinawag na pāpa-ghna, tagapag-alis ng kasalanan para sa lahat ng nilalang—na kaugnay ng tema ng pagbaba/pagpapakita sa dakilang sagradong pook. Pagkaraan, inilalarawan si Lakulīśa bilang asetiko at guro: masidhing tapas, pagbibigay ng dīkṣā sa mga alagad, at paulit-ulit na pagtuturo ng iba’t ibang śāstra, kabilang ang Nyāya at Vaiśeṣika, hanggang sa parā siddhi (pinakamataas na kaganapan). Sa wakas, may mga tagubilin: ang mga deboto ay dapat sumamba nang wasto; higit na mabisa ang pagsamba sa buwan ng Kārttika at sa panahon ng Uttarāyaṇa; at inirerekomenda ang vidyā-dāna—pagkakaloob o pagtuturo ng kaalaman—sa isang karapat-dapat na brāhmaṇa. Ipinahahayag ng phalaśruti ang bunga: paulit-ulit na mapalad na kapanganakan sa masaganang angkan ng brāhmaṇa, na may talino at kasaganaan.
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
Ang kabanatang ito ay isang maikling mahātmya ng dambana, na inihaharap bilang turo ni Īśvara kay Devī. Itinatakda nito ang isang liṅga na pumupuksa ng kasalanan na tinatawag na Gautameśvara sa silangang panig, at inilalarawan ang kinalalagyan nito kaugnay ng isang palatandaang nasa kanluran na may ugnay kay Daitya-sūdana, pati ang sukat na “sa loob ng limang dhanu.” Pinupuri ang pook bilang tagapagkaloob ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-da). Isinasalaysay na si Haring Śalya, ang Madra-rāja, ay nagsagawa ng matinding tapas at taimtim na nagpalugod kay Maheśvara, kaya’t sumikat ang pagsamba sa dambanang ito. Pinalalawak ng teksto ang aral: ang sinumang deboto na sasamba nang gayon din, ayon sa tuntunin at may bhakti, ay makakamtan ang pinakamataas na siddhi. May itinakdang ritwal sa kalendaryo: sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Caitra, paliguan (snāpana) ang liṅga ng gatas, saka sambahin sa mabangong tubig at pinakamainam na mga bulaklak. Ang gantimpala ay itinuturing na katumbas ng Aśvamedha, at sinasabing kahit ang pagtanaw lamang sa liṅgang ito ay sumisira sa mga kasalanang nagawa sa salita, isip, o gawa.
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong teolohikal kung saan ipinaliwanag ni Īśvara kay Devī ang natatanging kabanalan ng Prabhāsa-kṣetra—isang Vaiṣṇava na sagradong lupain na may anyong “yava-ākāra” (hugis butil ng sebada) at may malinaw na hanggahang pang-apat na direksiyon. Itinatag dito ang tibay at pambihirang bisa ng kṣetra: ang anumang gawain roon—pagpanaw sa loob ng pook, pagbibigay-dāna, pag-aalay, pagbigkas ng mantra, pag-aayuno at pag-tapas, at pagpapakain sa mga brāhmaṇa—ay nagbubunga ng akṣaya na kabutihang hindi nauubos hanggang pitong kalpa. Ipinapakita rin ang mga huwarang pagsasagawa: upavāsa na may debosyon, pagligo sa Cakrātīrtha, pag-aalay ng ginto sa Kārttika-dvādaśī, pag-aalay ng ilawan, abhiṣeka gamit ang pañcāmṛta, pagpupuyat sa Ekādaśī (jāgara) na may mga sining ng bhakti, at pagtalima sa cāturmāsya. Pagkaraan ay isinalaysay ang alamat ng pangalan: pinuri ng mga deva si Viṣṇu sa mga nagdaang gawa ng avatāra; nangako Siya na wawasakin ang mga dānava, hinabol sila hanggang Prabhāsa at nilipol sa pamamagitan ng cakra, kaya’t nakamit ang bansag na “Daityasūdana”. Nagtatapos ang kabanata sa phalāśruti: ang sinumang makakita o sumamba sa Diyos sa kṣetra na ito ay mapapawi ang kasalanan at magkakamit ng mapalad na bunga sa buhay.
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang isang pag-uusap: tinanong ni Devī si Īśvara tungkol sa kahulugan, kinaroroonan, at bisa ng “Cakratīrtha.” Isinalaysay ni Īśvara ang sinaunang pangyayari sa digmaan ng mga deva at asura: si Hari (Viṣṇu), matapos puksain ang mga demonyo, ay hinugasan ang duguang Sudarśana-cakra sa isang tiyak na pook; ang paghuhugas na iyon ang naging pangyayaring nagpakabanal at nagtatag sa tīrtha. Ipinapakita rin ang kasaganaan ng tīrtha: napakaraming mga kaakibat na tīrtha ang nananahan doon, at higit na tumitindi ang kapangyarihang pang-ritwal sa Ekādaśī at sa mga sandali ng eklipse ng araw o buwan. Ang pagligo roon ay sinasabing nagbubunga ng pinagsamang gantimpala na katulad ng pagligo sa lahat ng tīrtha; ang mga handog at pagkakaloob doon ay may biyayang hindi masukat. Itinatakda ang pook bilang isang Viṣṇu-kṣetra na may tiyak na saklaw. Binabanggit ang iba’t ibang pangalan ayon sa kalpa—Koṭitīrtha, Śrīnidhāna, Śatadhāra, at Cakratīrtha—at binibigyang-diin na ang tapas, pag-aaral ng Veda, pagtalima sa agnihotra, śrāddha, at mga panatang pangpagsisisi (prāyaścitta) na isinasagawa roon ay lalo pang dumarami ang merit kumpara sa ibang lugar. Nagtatapos ito sa malawak na phalāśruti: ang tīrtha ay tagapuksa ng kasalanan at tagatupad ng hangarin, umaabot kahit sa mga ipinanganak sa marhinal na kalagayan, at nangangako ng mataas na hantungan sa mga pumanaw doon.
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
Isinalaysay ni Īśvara kay Mahādevī ang pinagmulan at kahalagahang pang-ritwal ng Diyosa Yogeśvarī na nananahan sa silangan ng banal na pook ng Prabhāsa. Ang asura na si Mahiṣa, na may kapangyarihang magpalit-anyo at manupil, ay naging banta sa tatlong daigdig. Lumikha si Brahmā ng isang dalagang walang kapantay na nagsagawa ng matinding pag-aayuno at pagninilay; nasalubong siya ni Nārada, namangha sa kanyang ganda, ngunit tinanggihan dahil sa panatang dalaga, kaya nilapitan ni Nārada si Mahiṣa at inilarawan ang dalaga. Tinangka ni Mahiṣa na pilitin ang dalagang asceta na magpakasal; siya’y tumawa, at mula sa kanyang hininga ay sumibol ang mga anyong babae na may sandata na lumipol sa hukbo ng asura. Sumalakay si Mahiṣa, ngunit sa sukdulang labanan ay napasuko at napatay siya ng Diyosa, pati ang pagputol ng ulo. Pinuri siya ng mga diyos sa isang himno, kinikilalang siya ang pangkalahatang kapangyarihan—vidyā/avidyā, tagumpay at pag-iingat—at nakiusap na manahan siya magpakailanman sa kṣetra upang magbigay ng biyaya sa mga sumasamba. Pagkaraan, itinatakda ang pagdiriwang sa Āśvina Śukla: pag-aayuno at darśana sa Navamī para sa pagkapawi ng kasalanan; pagbigkas sa umaga para sa kawalang-takot; at masusing pagsamba sa gabi sa itinalagang espada (khaḍga) sa pamamagitan ng mga mantra, pavilion, homa, prusisyon, pagpupuyat, mga handog, bali para sa mga diyos ng mga direksiyon at mga espiritu, at pag-ikot ng karwaheng hari sa paligid ni Yogeśvarī. Nagtatapos ito sa pangakong pag-iingat sa mga nagsasagawa—lalo na sa mga Brāhmaṇa na naninirahan doon—at inilalarawan ang pista bilang mapalad na ritwal ng pamayanan na nag-aalis ng mga hadlang.
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa silangang dako, sa Ādinārāyaṇa Hari—ang tagapuksa ng mga kasalanan ng sanlibutan—na nakaluklok sa “pādukā-āsana,” ang luklukan na anyong sandalyas. Isinasalaysay ang pangyayari sa Kṛta-yuga: ang makapangyarihang asurang si Meghavāhana, halos di-matatalo dahil sa biyayang mamamatay lamang sa pādukā ni Viṣṇu sa labanan, ay nagdulot ng matagal na paghihirap sa daigdig at winasak ang mga āśrama ng mga ṛṣi. Ang mga nalikas na ṛṣi ay lumapit kay Keśava (si Viṣṇu na may watawat ni Garuḍa) at naghandog ng mahabang stotra na pumupuri sa Kanyang pagiging sanhi ng kosmos, kapangyarihang magligtas, at sa paglilinis na dulot ng Kanyang Pangalan at pag-alaala. Nagpakita si Viṣṇu, tinanong ang kanilang pangangailangan, at hiniling na pawiin ang asura upang maibalik ang walang-takot na kaayusan. Tinawag Niya si Meghavāhana at tinamaan sa puso ng mapalad na pādukā, kaya ito’y namatay; at si Viṣṇu ay nanatiling itinatag sa pook na iyon sa luklukang pādukā. Ipinahayag ang mga bunga ng pagsamba: ang pagsamba sa anyong ito sa Ekādaśī ay katumbas ng dakilang yajña (gaya ng Aśvamedha), at ang debosyonal na darśana ay inihahambing sa malalaking dāna tulad ng malawakang go-dāna. Sa Kali-yuga, ang may Ādinārāyaṇa sa puso ay nababawasan ang pagdurusa at dumarami ang espirituwal na pakinabang; ang pagligo at pagsamba sa Ekādaśī, lalo na kapag natapat sa Linggo, ay sinasabing nagpapalaya sa bhava-bandhana. Ang pakikinig sa kabanatang ito ay nag-aalis ng kasalanan at sumisira sa karalitaan.
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Devī at Īśvara na nagpapaliwanag sa pinagmulan, kinalalagyan, at bisa ng ritwal ng Sānnidhya tīrtha—isang banal na tubig na inilarawang parang dakilang agos na anyong-ilog. Itinanong ni Devī kung paanong ang iginagalang na Mahānadī na kaugnay ng Kurukṣetra ay nagiging naririto, at ano ang bunga ng pagligo at mga kaugnay na gawain. Sumagot si Īśvara na ang tīrtha ay mapalad at nakapapawi ng kasalanan kahit sa pagtanaw at paghipo pa lamang, at inilagay ito sa kanluran sa itinakdang layo mula kay Ādinārāyaṇa. Iniuugnay ng salaysay ang paglitaw ng tīrtha sa isang pangyayaring pangkasaysayan at pangteolohiya: dahil sa takot kay Jarāsandha, inilipat ni Viṣṇu ang mga Yādava sa Prabhāsa at nakiusap sa karagatan para sa tahanan. Sa panahon ng eklipse sa araw ng parva (kapag sinasakmal ni Rāhu ang araw), pinalakas ni Viṣṇu ang loob ng mga Yādava, pumasok sa samādhi, at pinasibol ang isang mapalad na daloy ng tubig (śubhā vāridhārā) na bumutas sa lupa upang maging paliguan ng ritwal. Naligo ang mga Yādava sa eklipse at sinabing nakamtan ang ganap na bunga na tulad ng paglalakbay-dambana sa Kurukṣetra. Itinatakda rin ang mga pagpapalakas ng gantimpala: ang pagligo roon sa eklipse ay katumbas ng buong bunga ng Agniṣṭoma; ang pagpapakain sa isang brāhmaṇa ng pagkain na may anim na lasa ay nagpaparami ng kabutihang-loob; ang homa at japa-mantra ay nagbibigay ng “crore-fold” na bunga sa bawat handog o pagbigkas. Inirerekomenda ang pag-aalay ng ginto at pagsamba kay Ādideva Janārdana, at nagtatapos sa phalaśruti na ang pakikinig sa salaysay na ito nang may pananampalataya ay nag-aalis ng kasalanan.
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
Inilalarawan ng adhyaya na ito ang isang tanyag na liṅga na tinatawag na Pāṇḍaveśvara sa timog na bahagi ng banal na pook, at iniuugnay ang paglalagak nito sa limang Pāṇḍava nang sunud-sunod. Naganap ito noong sila’y namumuhay sa gubat at kumikilos nang palihim; sa isang pagkakataong paglalakbay-pananampalataya, dumating sila sa Prabhāsa Kṣetra. Sa araw ng Somaparvan, sa pampang/baybayin, itinindig at pinabanal nila ang liṅga sa harap ng mga tagapangasiwa ng ritwal. Itinalaga si Ṛṣi Mārkaṇḍeya at iba pang dakilang brāhmaṇa ṛtvij; isinagawa ang abhiṣeka na may pagbigkas ng Veda, kalakip ang mga handog at dāna ayon sa kaugalian, kabilang ang pag-aalay ng mga baka. Nalugod ang mga pantas sa wastong pagkakatatag ng liṅga at naghayag ng phalaśruti: ang sinumang sumamba sa liṅgang itinatag ng mga Pāṇḍava ay igagalang maging sa hanay ng mga deva at mga nilalang na di-tao; ang tapat na pagsamba ay nagkakaloob ng gantimpalang kasinghalaga ng Aśvamedha. Idinugtong pa na ang kabutihang-loob (puṇya) ay lalo pang tumitindi sa pagligo sa Sannihitā Kuṇḍa at pagsamba sa Pāṇḍaveśvara, lalo na sa buong buwan ng Māgha, hanggang sa mataas na pagkakakilanlan kay Puruṣottama. Sinasabi ring kahit darśana lamang ay nagpaparami ng pagkapawi ng kasalanan; at ang liṅga ay inilalarawan sa anyong Vaiṣṇava, tanda ng pagsasanib ng mga tradisyon sa loob ng isang dambanang Śaiva.
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
Inilalahad ng Kabanata 87 ang isang masusing balangkas ng ritwal para sa yātrā sa Prabhāsa, kung saan ang deboto ay sasamba sa labing-isang Rudra ayon sa itinakdang pagkakasunod. Ipinapaliwanag ni Īśvara na ang pilgrim na nakatapos ng yātrā nang may śraddhā ay dapat magpatuloy sa pagsamba sa labing-isang Rudra sa mga sagradong panahon gaya ng saṅkrānti, mga paglipat ng ayana, mga eklipse, at iba pang mapalad na tithi. Binabanggit ang dalawang magkaugnay na hanay ng pangalan: ang mas naunang katawagan at ang katawagang para sa Kali-yuga (Bhūteśa, Nīlarudra, Kapālī, Vṛṣavāhana, Tryambaka, Ghora, Mahākāla, Bhairava, Mṛtyuñjaya, Kāmeśa, Yogeśa). Humihiling si Devī ng mas pinalawak na paliwanag tungkol sa pagkakasunod ng labing-isang liṅga, mga mantra, tamang oras, at mga pagkakaibang nakabatay sa lugar. Ipinakikilala ni Īśvara ang isang pagbasa: ang sampung Rudra ay tumutugma sa sampung vāyu (prāṇa, apāna, samāna, udāna, vyāna, nāga, kūrma, kṛkala, devadatta, dhanañjaya), at ang ika-labing-isa ay ang ātman—kaya’t ang maraming anyo ng ritwal sa labas ay iniuugnay sa panloob na modelo ng katawan at metapisika. Nagsisimula ang praktikal na ruta sa Somanātha, at ang unang himpilan ay Bhūteśvara (Somēśvara bilang ādi-deva). Itinatakda ang pag-aalay na parang panghari (rājopacāra), ang pañcāmṛta na abhiṣeka, at ang pagsamba sa pormulang Sadyōjāta, kasunod ang pradakṣiṇā at pagpapatirapa. May maikling paliwanag na ang “Bhūteśvara” ay pagka-Panginoon sa bhūta-jāla ayon sa balangkas ng 25-tattva; ang pagkakabatid sa mga tattva ay kaugnay ng kalayaan, at ang pagsamba kay Bhūteśarudra ay sinasabing nagdudulot ng di-nasisirang pagkalaya.
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
Sa Adhyāya 88, ibinibigay ni Īśvara kay Mahādevī ang malinaw na tagubilin tungkol sa banal na pook, at itinuturo sa mga manlalakbay-panrelihiyon ang dambana ni Nīlarudra, na inilarawang “ikalawang Nīlarudra.” Tiyak ang palatandaan ng kinalalagyan: nasa hilaga ng Bhūteśa at nasa itinakdang layo na “ika-labing-anim na sukat” na kaugnay ng tradisyunal na panukat na dhanuṣ (busog). Inilalahad ang pangunahing pamamaraan ng pagsamba: seremonyal na pagpapaligo sa mahāliṅga, pūjā na may mga mantra gamit ang Īśa-mantra, pag-aalay ng mga bulaklak na kumuda at utpala, saka pradakṣiṇā at namaskāra. Ipinapahayag ang bunga (phala) na ang ganitong pagtalima ay katumbas ng gantimpalang tulad ng Rājasūya, at idinaragdag ang dāna—pagkakaloob ng isang toro (vṛṣa) para sa nagnanais ng ganap na bunga ng yātrā. Sa wakas, ipinaliliwanag ang pangalang “Nīlarudra” sa pinagmulan nitong salaysay: minsang pinaslang ng diyos ang isang maitim, tila-kohl na daitya na nagngangalang Āntaka; kaya siya’y naalaala bilang “Nīlarudra,” na iniuugnay rin sa panaghoy ng mga babae (rodana). Itinatampok na ang māhātmya na ito’y nakapapawi ng kasalanan at dapat pakinggan at tanggapin nang may śraddhā ng mga sabik sa darśana.
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang teolohikong pagtalakay ni Īśvara kay Devī, na kumikilala kay Kapālīśvara bilang “ikatlong Rudra” sa hanay ng mga Rudra sa Prabhāsa-kṣetra. Isinasalaysay ni Śiva ang pagputol sa ikalimang ulo ni Brahmā; matapos nito, dumikit sa kanyang kamay ang bungo (kapāla), na siyang pinagmulan ng katauhang Kāpālika. Sinasabi ni Śiva na dumating siya sa Prabhāsa na dala ang kapāla at nanatili nang matagal sa gitna ng kṣetra, patuloy na sumasamba sa liṅga sa napakahahabang panahon; sa gayon, nababanal ang pook at ang liṅga sa pamamagitan ng matagal na banal na pagtalima. Ibinibigay din ang gabay sa lokasyon: nasa kanluran ito ng Budheśvara at tinutukoy sa sukat na “pitong layo ng busog” (dhanuṣāṃ saptake) bilang panloob na palatandaan ng mga manlalakbay-diyos. Para sa pag-iingat, nagtalaga si Śiva ng mga tagapagbantay na may trident at maraming gaṇa upang pangalagaan ang lugar laban sa mapaminsalang pag-uugali. Kabilang sa mga tagubilin ang pagsamba na may nakatuong pananampalataya, pag-aalay ng ginto sa brāhmaṇa na bihasa sa Veda, at pagsunod sa pamamaraang mantra na kaugnay ng Tatpuruṣa. Ipinahahayag ang bunga (phala): ang mga kasalanang naipon mula pagsilang ay nawawala sa pagtanaw sa liṅga, at binibigyang-diin din ang bisa ng paghipo at pagtingin. Nagtatapos ito bilang maikling pahayag ng māhātmya ng Kapālī—ang ikatlong Rudra sa Prabhāsa—na pumupuksa sa kasalanan.
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pagtuturo ni Īśvara kay Devī tungkol sa isang dakilang dambanang Rudra na kinikilalang Vṛṣabheśvara kalpa-liṅga—mapalad at minamahal ng mga diyos. Ipinapakita ng salaysay ang kapangyarihan ng iisang liṅga sa iba’t ibang kalpa, kung saan nagbabago ang pangalan ayon sa sumasamba at sa bunga: sa naunang kalpa ito’y Brahmeśvara dahil sa mahabang pagsamba ni Brahmā at sa paglitaw ng paglikha ng mga nilalang; sa kasunod ay Raivateśvara sapagkat si Haring Raivata ay nagkamit ng tagumpay at kasaganaan sa bisa nito; sa ikatlo ay Vṛṣabheśvara dahil si Dharma, sa anyong toro (sasakyan ni Śiva), ay sumamba at pinagkalooban ng pangakong paglapit/pakikiisa; at sa ikaapat, ang Varāha-kalpa, ito’y iniuugnay kay Haring Ikṣvāku na nagsamba sa tatlong panahon ng araw nang may disiplina, kaya’t nagkamit ng paghahari at lahi, at tinawag na Ikṣvākvīśvara. Itinatakda rin ang sukat ng kṣetra ayon sa mga direksiyon sa yunit na dhanu, at ipinahahayag na ang mga gawaing panrelihiyon doon—pagligo, japa, bali, homa, pūjā, at stotra—ay nagiging di-nasisira at walang-kupas ang bunga. Sa matibay na phalaśruti, ang pagpupuyat malapit sa liṅga na may brahmacarya at mga sining ng debosyon, ang pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at ang pagsamba sa tiyak na mga araw ng buwan (lalo na sa gabi ng Māgha kṛṣṇa-caturdaśī; gayundin sa aṣṭamī/caturdaśī) ay sinasabing nagdudulot ng dakilang merit, na katumbas ng “tīrtha-octad” na kinabibilangan ng Bhairava, Kedāra, Puṣkara, Drutijaṅgama, Vārāṇasī, Kurukṣetra, Mahākāla, at Naimiṣa. Iniuutos din ang mga ritwal para sa mga ninuno gaya ng piṇḍa-dāna sa amāvasyā, at ang pagpaligo sa liṅga gamit ang dadhi, kṣīra, ghṛta, pañcagavya, tubig na may kuśa, at mga pabango; sinasabing nakapaglilinis ito ng mabibigat na kasalanan at nakapag-aangat sa katayuang Vedic. Sa wakas, pinagtitibay na ang pakikinig sa māhātmya na ito ay kapaki-pakinabang sa marunong man o hindi marunong.
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa di-nasisirang Tr̥yambakeśvara, na inilalarawan bilang ikalimang Rudra at isang orihinal na anyong banal. Itinatakda ng kabanata ang sagradong heograpiya: malapit sa Sāmbapura, may naunang pagbanggit sa Śikhāṇḍīśvara na kaugnay ng isang sinaunang yuga, at katabi ang Kapālikā-sthāna kung saan si Kapāleśvara, nasa anyong liṅga, ay nag-aalis ng kasalanan sa pamamagitan ng darśana (pagtingin/pagdalaw na may paggalang) at sparśana (banal na paghipo). Inilalagay ang Tr̥yambakeśvara sa hilagang-silangan sa sukat na layo, at pinupuri bilang mapagpala sa lahat at tagapagkaloob ng ninanais na bunga. Isang pantas na nagngangalang Guru ang nagsagawa ng matinding tapas at nagbigkas ng Tr̥yambaka mantra ayon sa banal na tuntunin, sinasamba si Śaṅkara nang tatlong ulit bawat araw. Sa biyaya ni Śiva, nakamit niya ang makalangit na pagkapanginoon at itinatag ang pangalan ng dambana. Ipinahayag ang phala: pagkapuksa ng mga kasalanan sa paglapit, pagsamba, at mantra-japa; pagkalaya sa mga kapintasan sa debosyon kasama ang Vāmadeva mantra; at natatanging bisa sa gabi ng Caitra-śukla-caturdaśī sa pagpupuyat na may pūjā, pagpupuri, at pagbigkas. Sa wakas, iniuutos ang pag-aalay ng isang baka para sa nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay-dambana, at tinatapos sa paglarawan sa māhātmya bilang tagapaglikha ng puṇya at tagapagwasak ng pāpa.
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
Inilalarawan sa kabanatang ito ang maikling paliwanag ni Īśvara tungkol sa Aghoreśvara, ang “ikaanim na liṅga,” na may Bhairava bilang ‘mukha’ (vaktra) nito. Itinatakda ang dambana malapit sa Tryambakeśvara at pinupuri bilang pook na nagdudulot ng dakilang puṇya at nag-aalis ng dungis ng Panahong Kali. Ipinapakita ang sunod-sunod na landas ng debosyon: banal na pagligo at pagsamba na may bhakti, na sinasabing kapantay ng bunga ng malalaking handog gaya ng Meru-dāna. Ang mga alay na inihahandog doon sa paraan ni Dakṣiṇāmūrti ay nagiging akṣaya—hindi nauubos na biyaya. Idinagdag din ang natatanging larangan ng ritwal at asal sa pamamagitan ng mga gawaing pang-angkan: ang śrāddha sa timog ng Aghoreśvara ay nagbibigay ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno, at itinatanghal na higit pa sa mga huwarang ritwal sa Gayā at maging sa Aśvamedha. Pinupuri rin ang yātrā-dāna, kahit munting ginto lamang, at iniuutos ang pagtalima sa Brahmakūrcha sa Somāṣṭamī malapit sa Aghoreśvara bilang malaking paglinis-sala (prāyaścitta). Sa wakas, sinasabi na ang pakikinig sa māhātmya na ito ay sumisira ng kasalanan at tumutupad ng layon.
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang paglapit sa liṅga ni Mahākāleśvara, na matatagpuan nang bahagya sa hilaga ng Aghoreśa at nakaharap sa vāyavya (hilagang-kanluran), at inilarawan ito bilang pook na pumupuksa ng kasalanan. Ipinapaliwanag ng kabanata ang kasaysayan ng pangalan ayon sa mga yuga: sa Kṛtayuga ito’y naaalala bilang Citrāṅgadeśvara, samantalang sa Kali ito’y pinupuri bilang Mahākāleśvara. Inilalarawan si Rudra bilang kāla-rūpa (anyo ng Panahon) at bilang kosmikong prinsipyo na tila lumalamon sa araw, na nag-uugnay ng kosmolohiya at teolohiya ng dambana. Kabilang sa mga tuntuning ritwal ang pagsamba sa bukang-liwayway gamit ang anim-na-pantig na mantra; at natatanging pagtalima sa Kṛṣṇāṣṭamī, kung saan inihahandog ang guggulu na hinaluan ng ghee sa wastong ritong panggabi. Sinasabing si Bhairava ay nagbibigay ng malawak na kapatawaran sa mga pagkakasala. Binibigyang-diin ang dāna, lalo na ang dhenu-dāna (pagkakaloob ng baka) na nakapag-aangat sa lahi ng mga ninuno; at ang pagbigkas ng Śatarudrīya sa timog na panig ng diyos upang iangat ang linya ng ama at ina. Mayroon ding pag-aalay ng ghṛta-kambala (kumot na ghee) sa hilagang solstis, na may pangakong magpapagaan sa mabigat na muling pagsilang. Sa phalaśruti, ipinangako ang kasaganaan, pagkalaya sa kamalasan, at lalong pagtibay ng debosyon sa sunod-sunod na kapanganakan, at iniuugnay ang katanyagan ng dambana sa sinaunang pagsamba ni Citrāṅgada.
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
Inilalarawan ng Kabanata 94 ang siksik na larawan ng teolohiya at ritwal ng Bhairaveśvara sa Prabhāsa-kṣetra. Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa dakilang dambana ni Bhairaveśvara, na inilalarawan ang kinalalagyan nito sa tiyak na mga palatandaan—kabilang ang pagkakahanay sa isang “sulok ng apoy/agnikoṇa” at isang tinukoy na sukat ng layo. Ang liṅga ay pinupuri bilang pangkalahatang tagatupad ng mga hangarin at tagapag-alis ng kahirapan at kamalasan. Ibinigay rin ang kasaysayan ng pangalan: noong unang panahon ito’y kilala bilang Caṇḍeśvara, kaugnay ng isang gaṇa na nagngangalang Caṇḍa na sumamba rito nang mahabang panahon, kaya’t nanatili ang bansag na iyon. Binibigyang-diin ng kabanata ang darśana at ang paghipo nang may kapanatagan—ang pagtingin at pagdampi sa liṅga ay nakapaglilinis ng kasalanan at nakapagpapalaya mula sa siklo ng kapanganakan at kamatayan. Itinatakda ang isang vratang pangkalendaryo: sa Kṛṣṇa Caturdaśī ng buwan ng Bhādrapada, ang pag-aayuno at pagpupuyat sa gabi (prajāgara) ay sinasabing nagdadala sa pinakamataas na tahanan ni Maheśvara. Sinasabi rin na ang mga pagkukulang sa salita at isip, pati ang mga maling gawa, ay napapawi sa pagtanaw sa liṅga. Tinatapos ang etika ng paglalakbay-dambana sa gabay sa dāna—linga (sesame), ginto, at kasuotan—na ibinibigay sa isang marunong na tatanggap upang alisin ang karumihan at matamo ang bunga ng paglalakbay. Sa huli, ipinaliliwanag si Bhairava sa kosmolohiya: sa pagkalusaw ng sansinukob, tinatanggap ni Rudra ang anyong Bhairava at “binabawi” ang daigdig; kaya’t ang pangalan ng dambana ay nakaugat sa tungkuling kosmiko. Sa phalaśruti, ipinangakong ang pakikinig sa māhātmya na ito’y nakapagpapalaya kahit sa mabibigat na kasalanan.
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
Inilalahad ng Kabanata 95 ang pagtuturo ni Īśvara tungkol sa isang natatanging liṅga sa Prabhāsa-kṣetra na tinatawag na Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga). Una, itinatakda ang kinaroroonan ng dambana sa pamamagitan ng mga palatandaang pang‑direksiyon at sukat ng layo (bilang ng dhanu), at ipinapahayag na ito’y pāpa-ghna—sa pagtanaw at paghipo pa lamang ay nakapapawi ng kasalanan. Isinasalaysay din ang pinagmulan: noong isang sinaunang yuga, ang pook ay kilala bilang Nandīśvara. Isang gaṇa na nagngangalang Nandin ang nagsagawa ng matinding austeridad, nagtatag ng isang mahā-liṅga, at palagiang sumamba rito. Sa tuluy-tuloy na mantra-japa—ang Mahāmṛtyuñjaya mantra—nalugod si Śiva at ipinagkaloob ang gaṇeśatva (katayuan sa mga tagapaglingkod ni Śiva), ang sāmīpya (banal na paglapit), at wika ng paglaya. Itinatakda rin ang pagkakasunod ng liṅga-pūjā: abhiṣeka gamit ang gatas, yogurt/curd, ghee, pulot, at katas ng tubo; paglalagay ng kuṅkuma; pag-aalay ng mababangong sangkap (kamper, uśīra, esensiyang musk), sandalwood at mga bulaklak; dhūpa at aguru; pag-aalay ng kasuotan ayon sa kakayahan; naivedya na may ilawan; at pagtatapos sa pagpapatirapa. Sa huli, itinuturo ang dāna—pagkakaloob ng ginto sa brāhmaṇa na bihasa sa Veda—at ang phalaśruti na ang wastong pagsasagawa’y nagdudulot ng “bunga ng kapanganakan,” ganap na pagkapawi ng pāpa, at katuparan ng mga hangarin.
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
Ang kabanatang ito ay isang tanong-at-sagot na pagtalakay sa pagitan ni Devī at ni Īśvara. Una, itinatakda ni Īśvara ang kinalalagyan ng Ratīśvara sa hilaga ng Kāmeśvara sa pamamagitan ng mga palatandaan ng direksiyon at layo, at binibigkas ang bunga: ang simpleng darśana (mapagpugay na pagtanaw) at pagsamba ay sinasabing nagwawasak ng kasalanan ng pitong kapanganakan at nag-iingat laban sa pagkawasak ng sambahayan. Tinanong ni Devī ang pinagmulan ng pook at ang dahilan ng pangalang “Ratīśvara.” Isinalaysay ni Īśvara ang alamat: matapos sunugin ni Tripurāri (Śiva) si Kāma (Manasija), nagsagawa si Ratī ng mahabang tapas sa lugar na iyon—nakatayo sa dulo ng hinlalaki sa napakahabang panahon—hanggang sa umusbong mula sa lupa ang isang Māheśvara liṅga. Isang tinig na walang katawan ang nag-utos kay Ratī na sambahin ang liṅga at nangakong muling makakasama niya si Kāma. Sa masidhing pagsamba ni Ratī, naibalik si Kāma, at ang liṅga ay nakilala bilang Kāmeśvara. Pagkaraan, ipinahayag ni Ratī ang pangkalahatang gantimpala: ang mga sasamba sa hinaharap ay magkakamit ng ninanais na katuparan at mapalad na hantungan sa biyaya ng liṅga. Nagtatapos ang kabanata sa tuntuning pangkalendaryo: ang pagsamba sa ika-13 araw ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Caitra ay sinasabing nagbibigay ng kabutihang-palad at katuparan ng pagnanasa, sa payak na phalāśruti.
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī ang tungkol sa isang lubhang mabisa at makapangyarihang liṅga na tinatawag na Yogeśvara, na nasa Prabhāsa-kṣetra sa itinakdang panig (bahaging Vāyu, malapit sa Kāmeśa, sa sukat na “pitong busog”). Inilarawan itong may mahāprabhāva, at malinaw na sinasabing ang darśana (pagkakita at pagdalaw na may paggalang) pa lamang ay nakapapawi ng kasalanan. Noong sinaunang panahon tinawag itong Gaṇeśvara; ipinaliwanag ang pinagmulan nito: di-mabilang na makapangyarihang gaṇa, na kumilala sa Prabhāsa bilang pook ni Māheśvara, ay dumating at nagsagawa ng matinding tapas na may disiplina ng yoga sa loob ng isang libong banal na taon. Natuwa si Vṛṣadhvaja (Śiva) sa kanilang ṣaḍaṅga-yoga, kaya ipinagkaloob Niya ang pangalang Yogeśvara at itinakdang ito’y nagbibigay ng mga bunga ng yoga. Ang sinumang sumamba kay Yogeśa ayon sa wastong ritwal at may bhakti ay makakamit ang yoga-siddhi at ligaya sa langit; ang pagsambang ito’y itinuring na higit pa kaysa sa pinakamalalaking handog, na inihahambing sa pagbibigay ng gintong Meru at ng buong daigdig. Binanggit din ang karagdagang ritwal upang maging ganap ang bunga: ang vṛṣabha-dāna, pag-aalay o pagbibigay ng toro. Lumawak ang aral sa “labing-isang Rudra” na nananahan sa Prabhāsa, na dapat laging sambahin at parangalan ng mga naghahangad ng bunga ng kṣetra. Ang pakikinig sa salaysay ng Rudra-ekādaśa ay nagdudulot ng ganap na gantimpala ng banal na pook, samantalang ang di-pagkilala sa mga Rudra ay sinisita. Sa huli, itinuro na matapos sambahin si Someśvara, dapat bigkasin ang Śatarudrīya; sa gayon natatamo ang kabutihang-loob ng lahat ng Rudra. Tinawag itong isang lihim (rahasya) na nagpapawi ng kasalanan at nagpaparami ng merito.
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo: humihingi si Devī ng paliwanag kung bakit ang isang liṅga ay tinawag na Pṛthvīśvara at kalaunan ay nakilala bilang Candreśvara. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng isang salaysay na nagpapadalisay at pumupuksa ng kasalanan, na nagsasabing ang liṅga ay bantog na mula pa sa mga sinaunang yuga at manvantara at matatagpuan sa rehiyong Prabhāsa na may mga palatandaan ng direksiyon at layo. Isinasalaysay ang krisis nang ang Daigdig, pinahihirapan ng bigat ng mga daitya, ay nag-anyong baka at gumala hanggang marating ang Prabhāsa-kṣetra. Doon siya nagpasiyang magtatag ng liṅga at nagsagawa ng mahigpit na tapas sa loob ng isang daang taon. Nalugod si Rudra, nagkaloob ng katiyakan na aalisin ni Viṣṇu ang mga daitya, at ipinahayag na ang liṅga ay magiging tanyag bilang Dharitrī/Pṛthvīśvara. Sa phalaśruti, ang pagsamba sa Bhādrapada kṛṣṇa tṛtīyā ay itinuturing na katumbas ng napakalaking gantimpala ng mga dakilang yajña; ang paligid ay itinakdang pook ng paglaya, at kahit ang di-sinasadyang kamatayan sa loob nito ay humahantong sa “pinakamataas na kalagayan.” Sa ikalawang salaysay sa Varāha-kalpa, dahil sa sumpa ni Dakṣa, nagkasakit ang Buwan, bumagsak sa lupa, dumating sa Prabhāsa malapit sa dagat, at sumamba kay Pṛthvīśvara sa loob ng isang libong taon. Muling nagningning at nalinis ang Buwan, at ang liṅga ay tinawag na Candreśvara. Sa wakas, ang pakikinig sa māhātmya na ito ay nag-aalis ng karumihan at tumutulong sa kalusugan.
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang alamat ng pook na nagpapaliwanag kung bakit sa Prabhāsa ay magkatabing nakatalaga si Cakradhara (si Viṣṇu na may hawak na cakra) at si Daṇḍapāṇi (isang tagapagbantay na kaugnay ng Śaiva). Nagsimula ito kay Haring Pauṇḍraka Vāsudeva na nalinlang, ginaya ang mga sagisag ni Viṣṇu at hinamon si Kṛṣṇa na talikuran ang cakra at iba pang tanda. Tumugon si Viṣṇu sa matalim na pagbabaligtad: “itataapon” niya ang cakra sa Kāśī—sa pamamagitan ng paggamit nito upang gapiin ang huwad—at ilantad ang maling pag-aangkin. Pinatay ni Viṣṇu si Pauṇḍraka at si Kāśirāja. Ang anak ni Kāśirāja ay sumamba kay Śaṅkara at tumanggap ng mapanirang kṛtyā na sumugod patungong Dvārakā. Pinalaya ni Viṣṇu ang Sudarśana upang pawiin ito; tumakas ang kṛtyā sa Kāśī at humingi ng kanlungan kay Śaṅkara. Dahil sa pakikialam ni Śaṅkara, lumala ang panganib ng sagupaan ng mga sandatang banal, hanggang dumating si Viṣṇu sa Prabhāsa malapit sa Somēśa/Kālabhairava; pinayuhan siya ni Daṇḍapāṇi na magpigil sapagkat ang muling pagpapakawala ng cakra ay maaaring magdulot ng malawak na kapinsalaan. Tinanggap ni Viṣṇu ang tagubilin at nanatili roon bilang Cakradhara sa tabi ni Daṇḍapāṇi. Nagtatapos ang kabanata sa mga tuntunin ng pagsamba at phalaśruti: ang debotong unang gumagalang kay Daṇḍapāṇi at saka kay Hari ay napapalaya mula sa “baluting kasalanan” at nakaaabot sa mapalad na hantungan. Itinatampok din ang ilang araw ng buwan at pag-aayuno para sa pag-alis ng hadlang at pagkamal ng biyayang patungo sa kalayaan.
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
Ang kabanatang ito ay isang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī na nagbubukas sa hibla ng Sāmbāditya-māhātmya sa loob ng paglalakbay-pananampalataya sa Prabhāsa. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang mga pook sa hilaga at vāyavya (hilagang-kanluran) at ipinakikilala si Sāmbāditya bilang isang pagpapakita ni Sūrya na itinatag ni Sāmba. Binabanggit ang tatlong pangunahing pook ng pagsamba sa Araw sa rehiyon/pulo, kabilang ang Mitravana at Muṇḍīra, at itinatanghal ang Prabhāsakṣetra bilang ikatlong lunan. Mula sa heograpiya, lumilipat ang salaysay sa sanhi at bunga ng asal. Itinanong ni Devī kung sino si Sāmba at bakit may lungsod na may pangalan niya. Ipinaliwanag ni Īśvara na si Sāmba ay makapangyarihang anak ni Vāsudeva (na iniuugnay dito sa hanay ng Āditya), isinilang kay Jāmbavatī, at dahil sa sumpa ng ama ay tinamaan ng kuṣṭha (ketong). Isinalaysay ang pinagmulan: dumating ang pantas na si Durvāsas sa Dvāravatī; si Sāmba, palalo sa kabataan at anyo, ay nangutya sa anyong mapagpakasakit ng pantas sa pamamagitan ng mga kilos at asal na walang paggalang. Nagalit si Durvāsas at nagwika ng sumpa na sa lalong madaling panahon ay sasapitin ni Sāmba ang ketong. Itinatag ng kabanata ang aral ng pagpapakumbaba sa harap ng mga asceta at inihahanda ang susunod na pagdulog ni Sāmba sa pagsamba kay Sūrya at ang pagtatatag ng presensya ng Araw sa kanyang lungsod para sa kapakinabangan ng lahat.
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
Itinatanghal ng kabanatang ito ang isang pangyayaring teolohikal at etikal na nag-uugnay sa asal, bunga ng karma, at pagwawasto sa pamamagitan ng debosyon. Dumalaw si Nārada sa Dvāravatī at nasaksihan ang galaw sa korte ng mga Yādava; ang kawalang-galang ni Sāmba ang naging mitsa ng salaysay. Ipinukaw ni Nārada ang usapin ng pagkaligalig ng pagtuon kapag may pagkalasing at impluwensiya ng lipunan, kaya’t nagmuni si Kṛṣṇa at umusad ang mga pangyayari na tila isang pagsubok. Sa isang paglalakbay na pang-aliw, ipinatawag ni Nārada si Sāmba sa harap ni Kṛṣṇa at ng mga kababaihan sa loob ng palasyo; sa sandaling nabalisa at nawalan ng pagpipigil (lalo na dahil sa pagkalasing), nagkaroon ng kaguluhan. Nagpataw si Kṛṣṇa ng sumpa bilang babalang etikal tungkol sa paglihis ng isip, kahinaan sa tukso ng kalagayang panlipunan, at kabayarang karmiko ng kapabayaan; sinasabing may ilang babae ang nalaglag sa ipinangakong hantungan at kalaunan ay dinukot ng mga tulisan, samantalang ang pangunahing mga reyna ay napangalagaan dahil sa kanilang katatagan. Si Sāmba man ay sinumpang dapuan ng ketong, at dito tumungo ang salaysay sa pagbabayad-sala. Nagsagawa si Sāmba ng mahigpit na tapasya sa Prabhāsa, nagtatag at sumamba kay Sūrya (Diyos ng Araw) sa itinakdang himno, at tumanggap ng biyayang paggaling kasama ang mga hanggahan sa asal. Ibinibigay din ang talaang doktrinal at ritwal: labindalawang pangalan ni Sūrya, ang labindalawang Āditya na kaugnay ng mga buwan, at ang pagkakasunod ng vrata (lalo na mula ikalimang hanggang ikapitong araw ng maliwanag na kalahati ng Māgha) na may handog gaya ng bulaklak na karavīra at pulang sandal, paraan ng pagsamba, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at mga ipinangakong bunga. Sa phalāśruti, sinasabi na ang pakikinig sa salaysay na ito’y nag-aalis ng kasalanan at nagkakaloob ng kalusugan.
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
Ang adhyāya na ito ay nagbibigay ng maikling tagubilin na nakatuon sa tīrtha tungkol sa Devī na si Kaṇṭakaśodhinī, “Tagapag-alis ng Tinik/Hadlang.” Itinatakda muna ng teksto ang kinaroroonan ng dambana: ang deboto ay inuutusang magtungo sa diyosa sa hilagang bahagi, sa layong “dalawang dhanus” (sukat na batay sa haba ng busog). Inilalarawan ang Devī sa mga pamagat na mapagkalinga at mandirigma—Mahīṣaghnī (pumuksa sa asurang anyong kalabaw), may dakilang katawan, at sinasamba nina Brahmā at ng mga devarṣi—na nagpapakita ng kanyang mataas na katayuan sa debosyon ng mga Purāṇa. Ipinapaliwanag ang mitikong dahilan: sa magkakasunod na panahon, nililinis at inaalis niya ang “mga tinik,” ang mga puwersang demonyo na tinatawag na devakantaka, mga nagpapahirap sa mga diyos. Itinatakda ang ritwal sa Navamī, ang ikasiyam na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan sa Āśvayuja, na may handog na paśu at mga bulaklak, kasama ang mahuhusay na lampara at insenso. Ipinapangako ng phalaśruti na ang sumasamba ay magiging walang kaaway sa loob ng isang taon; at kapag nakita ang Devī nang may tapat na bhakti, iingatan niya ang deboto na parang sariling anak, sa natatanging pagdalaw man o sa palagiang pagpunta. Sa wakas, itinatanghal ito bilang maikling māhātmya na sumisira ng kasalanan, at ang pakikinig dito ay itinuturing na pinakamataas na pag-iingat.
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
Inilalahad ng Kabanata 103 ang alamat na nagpapaliwanag sa kabanalan at pinagmulan ng pangalang Kapāleśvara sa Prabhāsa-kṣetra. Isinalaysay ni Īśvara kay Devī na dapat magtungo sa dakilang Kapāleśvara sa hilaga, na iginagalang maging ng mga nilalang na makalangit. Lumipat ang salaysay sa paghahandog na yajña ni Dakṣa. Nakita ng mga brāhmaṇa ang isang ascetic na nababalutan ng alikabok at may dalang bungo (kapāla), kaya’t nagalit sila ayon sa tuntuning ritwal at pinalayas siya bilang di-karapat-dapat sa lugar ng yajña. Ang anyong iyon—na pahiwatig na si Śaṅkara—ay tumawa, inihagis ang bungo sa loob ng handugan, at naglaho. Paulit-ulit na lumilitaw ang bungo kahit itapon, kaya’t namangha ang mga pantas at napagtantong si Mahādeva lamang ang makagagawa nito. Kaya sila’y nag-alay ng mga himno at homa, kabilang ang pagbigkas ng Śatarudrīya, hanggang sa magpakita si Śiva. Nang hingan ng hiling, nakiusap ang mga brāhmaṇa na manatili si Śiva roon bilang liṅga na tatawaging Kapāleśvara, sapagkat di-mabilang na mga bungo ang muling lumilitaw sa pook na iyon. Pinagkalooban sila ni Śiva, nagpatuloy ang yajña, at sinabi ng teksto na ang darśana sa Kapāleśvara ay katumbas ng bunga ng Aśvamedha at nakapapawi ng mga kasalanan, pati yaong mula sa mga nakaraang kapanganakan. Binanggit din ang pagbabago ng pangalan ayon sa manvantara (sa kalaunan, Tattveśvara) at ang pag-aanyong nagkukubli ni Śiva bilang paraan ng pagpapabanal sa lugar.
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang sunod-sunod na paglalakbay-pananampalataya ayon sa mga direksiyon: ang naghahanap ay dapat tumungo sa dakilang Kotīśvara, at sa hilaga nito ay kilala rin bilang Koṭīśa. Ipinapaliwanag ang kabanalan ng pook sa isang sinaunang pangyayari malapit sa Kapāleśvara. Ang mga asetikong Pāśupata—pinapahiran ng abo, may buhol-buhol na buhok, may sinturong muñja, mapagpigil sa sarili at nagwawagi sa galit, mga brāhmaṇa Śiva-yogin—ay nagsagawa ng matinding tapas habang nililibot ang kṣetra sa apat na panig. Sila’y binilang na “isang koṭi” (crore) at nakatuon sa mantra-japa; ayon sa wastong ritwal, nagtatag sila ng isang liṅga malapit kay Kapāleśa at sinamba ito nang may debosyon. Nalugod si Mahādeva at ipinagkaloob ang mukti; sapagkat isang koṭi na ṛṣi ang nagkamit ng siddhi roon, ang liṅga ay sumikat sa daigdig bilang Kotīśvara. Sinasabi rin ang mga katumbas na bunga ng ritwal: ang debotong pagsamba kay Kotīśvara ay nagbibigay ng bunga na tulad ng koṭi mantra-japa; ang pag-aalay ng ginto sa isang brāhmaṇang bihasa sa Veda sa pook na ito ay katulad ng koṭi homa, at pinagtitibay na ang paglalakbay na ito ay tunay na mabunga.
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
Ipinakilala ni Īśvara ang isang “lihim at napakahusay na pook” sa loob ng Prabhāsa-kṣetra na sinasabing nakapaglilinis sa lahat. Inisa-isa niya ang mahahalagang presensiyang banal sa banal na lupain at iginiit na ang simpleng darśana (pagkakita/pagdalaw na may debosyon) ay nakapagpapalaya mula sa mabibigat na dungis at kasalanang nagmumula sa kapanganakan. Tinanong ni Devī kung bakit dito tinatawag si Brahmā na “may anyong-bata” (bāla-rūpī) gayong sa ibang salaysay ay inilalarawan siyang matanda, at hiniling ang lugar, panahon, mga tuntunin ng pagsamba, at wastong pagkakasunod ng paglalakbay-dambana. Ipinaliwanag ni Īśvara na ang kataas-taasang pook ni Brahmā ay nasa direksiyong Īśānya (hilagang-silangan) kaugnay ng Somnātha at mga kaugnay na palatandaan; dumarating si Brahmā sa edad na walo, nagsasagawa ng matinding tapas, at nakikibahagi sa pagtatatag/paglalagay ng Somnātha liṅga sa pamamagitan ng malawak na ritwal. Pagkaraan, lumalawak ang talakayan sa kosmolohikong pagsukat ng panahon mula truṭi hanggang muhūrta, ayos ng buwan at taon, sukat ng yuga at manvantara, mga pangalan ng mga Manu at Indra, at talaan ng mga kalpa na bumubuo sa “buwan” ni Brahmā; tinutukoy ang kasalukuyang kalpa bilang Varāha. Nagtatapos ito sa pagsasanib ng teolohiya ng tatluhan (Brahmā–Viṣṇu–Rudra) at pahayag na may diwang advaita: magkakaiba ang tungkulin ng kapangyarihang banal ngunit iisa ang pinakadiwa; kaya ang mga peregrinong naghahangad ng tamang bunga ng yātrā ay dapat parangalan muna si Brahmā at iwasan ang alitang sektaryo.
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong-at-sagot: tinanong ni Devī kung paano sasambahin ang di-dalawang Brahman na nahahayag sa Prabhāsa bilang Pitāmaha (Brahmā) sa anyong bata, kung anong mga mantra at tuntuning pang-ritwal ang dapat sundin. Itinanong din niya kung anu-anong uri ng mga Brahmin ang naninirahan sa kṣetra at paano nagbubunga ng kṣetra-phala ang kanilang paninirahan. Sumagot si Īśvara sa paglalagay ng pagsamba sa lohika ng ritwal na may panlipunan at etikal na diwa: ipinahayag na ang mga Brahmin ay tuwirang pagpapakita ng kabanalan sa lupa, at ang paggalang sa kanila ay itinuturing na katumbas—at sa ilang pahayag ay higit pa—sa paggalang sa mga anyong sinasamba. Mahigpit na binalaan ang sinumang sumusubok, nang-iinsulto, o nananakit sa Brahmin, kabilang ang dukha, maysakit, o may kapansanan, at inilarawan ang mabibigat na masamang bunga ng karahasan at pagpapahiya. Itinampok ang pagbibigay ng pagkain at inumin bilang pangunahing paraan ng pagpupugay. Pagkaraan, nagbigay ang kabanata ng pag-uuri sa mga pamumuhay/vṛtti ng mga Brahmin na naninirahan sa kṣetra (maraming kategoryang may pangalan) at maiikling palatandaan ng asal—mga panata, pag-aayuno at pagtitika, at paraan ng ikabubuhay. Sa wakas, sinabi na ang mga disiplinado at nakatuon sa Veda na Brahmin sa Prabhāsa ang karapat-dapat na sumamba sa Pitāmaha sa anyong bata, samantalang ang mga naalis dahil sa mabibigat na paglabag ay hindi dapat lumapit sa pagsambang iyon.
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
Ang adhyāya na ito ay isang manwal ng ritwal at aral na inihahain bilang tagubilin ni Īśvara. Una, inuuri nito ang debosyon (bhakti) sa tatlong anyo: sa isip (mānasī), sa salita (vācikī), at sa katawan (kāyikī), at higit pang inihihiwalay ang mga hilig na makamundo (laukikī), Vedic (vaidikī), at panloob/espirituwal (ādhyātmikī). Pagkaraan, inilalarawan ang natatanging pagsamba sa Prabhāsa kay Brahmā sa anyong-bata (Bālarūpī): pagligo sa tīrtha; abhiṣeka gamit ang pañcagavya at pañcāmṛta na may pagbigkas ng mga mantra; sunod-sunod na nyāsa sa iba’t ibang bahagi ng katawan; pagpapabanal ng mga handog; mga pamamaraan sa bulaklak, insenso, ilawan, at naivedya; at paggalang sa mga kalipunan ng Veda at sa mga abstraktong birtud bilang karapat-dapat sambahin. Ipinakikilala rin ang ratha-yātrā sa buwan ng Kārttika (lalo na sa paligid ng Pūrṇimā), na may paglalarawan ng mga gampaning pangkomunidad, pag-iingat sa ritwal, at mga bungang ipinapangako sa mga kalahok at manonood. Isinama ang mahabang talaan ng mga pangalang kaugnay ng mga pook at pagpapakita ni Brahmā bilang isang “mapang teolohikal,” at sinundan ng phalāśruti: ang pagbigkas ng stotra at wastong pagsunod ay sinasabing nag-aalis ng pagkakasala at nagdudulot ng dakilang merit; binibigyang-diin din ang bihirang mga yoga sa kalendaryo gaya ng Padmaka-yoga sa Prabhāsa. Sa wakas, inirerekomenda ang dāna (kabilang ang kaloob na lupa at tiyak na mga bagay) at mga gawi ng pagbigkas para sa mga brāhmaṇa na naninirahan sa panahon ng malalaking kapistahan.
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa isang dakilang liṅga ng mga Vasu, nasa sektor ng Somnātha/Īśāna sa itinakdang layo. Ang liṅga ay may apat na mukha, minamahal ng mga diyos, at tinatawag na Pratyūṣeśvara; sinasabing tagapag-alis ng malalaking kasalanan, at ang simpleng darśana (pagkakita/pagdalaw) rito ay sumisira sa mga kasalanang naipon sa pitong kapanganakan. Tinanong ni Devī kung sino si Pratyūṣa at paano naitatag ang liṅga. Isinalaysay ni Īśvara ang angkan: si Dakṣa, anak ni Brahmā, ay ipinag-isa ang mga anak na babae (kabilang si Viśvā) kay Dharma; si Viśvā ay nagsilang ng walong anak na lalaki—ang walong Vasu: Āpa, Dhruva, Soma, Dhara, Anala, Anila, Pratyūṣa, at Prabhāsa. Nagnanais ng anak na lalaki si Pratyūṣa kaya dumating siya sa Prabhāsa, kinilala itong banal na kṣetra na tumutupad ng hiling, at itinatag si Mahādeva roon. Nagsagawa siya ng matagal na tapas sa loob ng sandaang taon ng mga deva, na may puspusang pagninilay. Nalugod si Mahādeva at ipinagkaloob ang anak na si Devala, pinupuri bilang pangunahing yogin; kaya ang liṅga ay nakilala bilang Pratyūṣeśvara. Idinagdag ng kabanata ang mga pangakong ritwal: ang mga walang anak na sumamba rito ay magkakamit ng matatag na pagpapatuloy ng lahi; ang pagsamba sa bukang-liwayway (pratyūṣa) na may matibay na debosyon ay pumupuksa kahit sa mabibigat na kasalanan, kabilang ang may kaugnayan sa brahmahatyā. Para sa ganap na bunga ng paglalakbay-dambana, inirerekomenda ang pag-aalay ng toro (vṛṣa-dāna) at ang pagpupuyat sa gabi ng Māgha kṛṣṇa caturdaśī (jāgaraṇa), na sinasabing katumbas ng bunga ng lahat ng dāna at yajña.
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī ang pagpunta sa dakilang Anileśvara. Ang pook ay nasa hilagang dako at tinukoy ang layo na tatlong dhanus, tanda ng masusing pagtukoy sa mga tīrtha. Ang liṅga roon ay inilarawang may dakilang kapangyarihan (mahāprabhāva) at sinabing nakapapawi ng kasalanan sa pamamagitan ng darśana—ang taimtim na pagtanaw. Iniuugnay ng salaysay si Anila sa mga Vasu bilang ikalimang Vasu. Si Anila ay sumamba kay Mahādeva, pinapangyari ang paglitaw ni Śiva nang hayag (pratyakṣīkṛta), at itinatag ang liṅga nang may wastong śraddhā. Sa kapangyarihan ni Īśa, ang anak ni Anila na si Manojava ay naging malakas at ubod ng bilis, na ang galaw ay halos di masundan—halimbawa ng biyayang banal. Sinasabi rin na ang sinumang makakita sa anyo/pook na ito ay mapangangalagaan: malaya sa pighati, walang kapansanan at walang karukhaan. Idinagdag ang payak na handog—isang bulaklak na ilalagay sa ibabaw ng liṅga—na nangangakong magdudulot ng ligaya, kapalaran, at kagandahan. Sa wakas, ang phalāśruti ay nagsasaad na ang pakikinig at pag-ayon sa māhātmya na pumupuksa ng kasalanan ay nagbubunga ng katuparan ng mga layunin.
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa kanluran mula sa Gaurī-tapovana patungo sa dakilang Prabhāseśvara. Itinakda Niya ang kinalalagyan nito sa loob ng “pitong haba ng busog,” at kinilala ang dakilang liṅga bilang itinindig ng ikawalong Vasu na si Prabhāsa. Isinasalaysay ang layon ni Prabhāsa—ang pagnanais ng supling—at ang kanyang paglalagak ng mahāliṅga, saka ang mahabang pag-aayuno at pagninilay na tinawag na “Āgneyī” sa loob ng sandaang taong-diyos. Nalugod si Rudra at ipinagkaloob ang hinihinging biyaya. May banggit ding salinlahi: si Bhuvanā (kapatid ni Bṛhaspati) ang kabiyak ni Prabhāsa; at ang kanilang angkan ay inuugnay kay Viśvakarmā, ang kosmikong panday-lumikha, at kay Takṣaka na bantog sa pambihirang kapangyarihan. Sa wakas, itinakda ang tuntunin para sa mga pilgrim: sa buwan ng Māgha, sa ika-14 na araw ng buwan, maligo sa tagpuan ng dagat, mag-japa ng Śatarudrīya, mamuhay na may pagpipigil (humiga sa lupa, mag-ayuno), paliguan ang liṅga ng pañcāmṛta, sumamba ayon sa alituntunin, at maaaring maghandog ng isang toro. Ipinapangako ang paglilinis ng kasalanan at ganap na kasaganaan.
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang isang lokal na māhātmya na nakasentro sa isang kuṇḍa malapit sa Puṣkara na tinatawag na “Aṣṭapuṣkara,” na mahirap marating ng walang disiplina ngunit pinupuri bilang tagapag-alis ng kasalanan. Naroon ang liṅga na pinangalanang Rāmeśvara, na sinasabing itinindig ni Rāma; ang simpleng pagsamba rito ay itinuturing na pag-alis-sala, maging sa mabigat na kasalanang gaya ng brahmahatyā. Hiniling ni Devī ang mas malawak na salaysay: paano dumating si Rāma kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa at paano naitatag ang liṅga. Ikinuwento ni Īśvara ang konteksto ng buhay ni Rāma—isinilang upang lipulin si Rāvaṇa, at kalaunan ay napilitang magtungo sa gubat dahil sa sumpa ng isang ṛṣi—at sa paglalakbay ay nakarating sila sa Prabhāsa. Pagkatapos magpahinga, napanaginipan ni Rāma si Daśaratha at kumonsulta sa mga brāhmaṇa; ipinaliwanag nilang ito’y mensahe ng mga ninuno at inireseta ang śrāddha sa tīrtha ng Puṣkara. Nag-anyaya si Rāma ng mga karapat-dapat na brāhmaṇa, inutusan si Lakṣmaṇa na mangalap ng mga prutas, at si Sītā naman ang naghanda ng mga handog. Sa gitna ng ritwal, umurong si Sītā nang may pagkamahinahon matapos makaranas ng pangitain na ang mga ninuno sa panig ng kanyang ama ay “naroroon” sa mga brāhmaṇa. Sandaling nagalit si Rāma dahil sa kanyang pagkawala, ngunit ipinaliwanag ni Sītā ang dahilan; iniuugnay ang pangyayaring ito sa pagtatatag ng Rāmeśvara liṅga malapit sa Puṣkara. Sa phalaśruti, sinasabing ang debosyonal na pagsamba ay nagdadala sa pinakamataas na hantungan; ang śrāddha sa dvādaśī at sa ilang natatanging pagsasanib na may kinalaman sa caturthī/ṣaṣṭhī ay may di-masukat na bunga; ang kasiyahan ng mga ninuno’y tumatagal ng labindalawang taon; at ang pag-aalay ng kabayo ay itinuring na katumbas ng gantimpala ng Aśvamedha.
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
Inilalahad ng kabanatang ito ang tagubiling parang talaan ng paglalakbay ni Īśvara kay Devī: tumungo sa dakilang dambana ng Lakṣmaṇeśvara, na nasa silangan ng Rāmeśa at may tiyak na layo na tatlumpung dhanus. Ang liṅga roon ay sinasabing itinindig ni Lakṣmaṇa sa kanyang paglalakbay-pananampalataya; ito’y tagapag-alis ng mabibigat na kasalanan at sinasamba rin ng mga diyos. Itinatakda ang mga paraan ng debosyon: pagsamba na may sayaw, awit, at tugtugin; gayundin ang homa at japa, habang ang deboto’y nakalapat sa malalim na pagninilay (samādhi), na humahantong sa pangakong “paramā gati,” ang pinakamataas na hantungan. Ipinapaliwanag din ang tuntunin ng dāna: matapos parangalan ang diyos sa sunod-sunod na handog gaya ng pabango at mga bulaklak, maghandog ng pagkain, tubig, at ginto sa karapat-dapat na dvija. Binibigyang-diin ang kṛṣṇa-caturdaśī (ika-14 ng madilim na kalahati) sa buwan ng Māgha: ang pagligo, pagbibigay, at japa sa araw na iyon ay ipinahahayag na akṣaya, di-nauubos ang bunga. Sa hulihan, itinatala na ang kabanata ay kabilang sa Prabhāsa Khaṇḍa sa loob ng Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Devī at itinuro ang isang dakilang liṅga na tinatawag na Jānakīśvara, na nasa timog-kanluran (naiṛta) malapit sa Rāmeśa/Rāmeśāna. Inilarawan ang pook bilang pāpa-hara, tagapag-alis ng kasalanan para sa lahat ng nilalang, at bilang liṅga na minsang sinamba nang natatangi ni Jānakī (Sītā). Isinalaysay din ang kasaysayan ng pangalan: dati itong tinawag na Vasiṣṭheśa; sa Tretā-yuga naging tanyag bilang Jānakīśa; at nang makamit ng animnapung libong Vālakhilya na mga rishi ang siddhi roon, nagkaroon ito ng bansag na Siddheśvara. Sa Kali-yuga, inilalarawan ito bilang makapangyarihang “yuga-liṅga” (dalawahang liṅga), na ang simpleng pagtanaw pa lamang ay nagpapalaya sa deboto mula sa pagdurusang dulot ng kamalasan. Itinatakda ang debosyonal na pūjā para sa babae at lalaki, kabilang ang pagligo/pag-ablusyon at pagbuhos ng tubig sa liṅga. Para sa mas mahigpit na pagsunod, matapos maligo sa Puṣkara-tīrtha ay magsamba nang may disiplinadong asal at pagkain sa loob ng isang buwang tuluy-tuloy—na ang araw-araw na gantimpala ay higit pa sa Aśvamedha. May tiyak ding panahon: ang pagsamba ng isang babae sa ikatlong tithi ng Māgha ay nag-aalis ng dalamhati at kamalasan maging sa kanyang angkan. Sa huli, sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig sa māhātmya na ito ay sumisira sa mga kasalanan at nagkakaloob ng pagpapala.
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa banal na pook ni Viṣṇu na tinatawag na Vāmana Svāmin, na ipinupuri bilang tagapagpawi ng kasalanan (pāpa-praṇāśana) at tagawasak ng mabibigat na paglabag (sarva-pātaka-nāśana). Inilalagay ng kabanata ang tīrtha na ito malapit sa timog-kanlurang bahagi ng Puṣkara, bilang pook na may natatanging kabanalan. Isinasalaysay ang mitikong pangyayari ng paggapus ni Viṣṇu kay Bali sa pamamagitan ng “tatlong hakbang”: una, inilapag ang kanang paa sa pook na ito; ikalawa, sa tuktok ng Meru; at ikatlo, sa kalangitan. Nang malampasan ang hangganan ng sansinukob, lumitaw ang mga tubig na kinikilalang ilog Gaṅgā, na tinatawag na Viṣṇupadī—tubig na nagmula sa bakas ng paa ni Viṣṇu. Ipinaliliwanag din ang Puṣkara sa pinagmulan ng salita sa kahulugang “langit” at “tubig,” na nagtatatag dito bilang tagpuan ng kabanalan na kaugnay ng Prajāpati. Tinutukoy ang mga bunga ng ritwal: ang pagligo at pagtanaw sa bakas ng paa ni Hari ay nagdadala sa pinakamataas na tahanan ni Hari; ang pag-aalay ng piṇḍa ay nagbibigay ng matagal na kasiyahan sa mga ninuno; at ang pag-aalay ng panyapak sa isang disiplinadong brāhmaṇa ay pinupuri bilang gantimpalang marangal na paglalakbay sa daigdig ni Viṣṇu. Isang gāthā na iniuugnay kay Vasiṣṭha ang binabanggit upang patibayin ang katwirang nagpapadalisay ng tīrtha na ito.
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
Itinuturo ni Īśvara kay Mahādevī ang wastong pagkakasunod ng paglalakbay-dambana sa loob ng Prabhāsa-kṣetra: una, tumungo sa dakilang Puṣkareśvara, at pagkatapos ay sa Jānakīśvara na nasa timog ng pook na iyon. Ipinapahayag ng salaysay na ang Puṣkareśvara-liṅga ay napakamakapangyarihan at pinatutunayan ng huwarang pagsamba: si Brahmaputra (anak ni Brahmā) at ang pantas na si Sanatkumāra ay sumamba ayon sa itinakdang paraan, gamit ang ginintuang mga bulaklak na puṣkara; dito ipinaliliwanag ang pangalan at katanyagan ng dambana. Itinatakda rin ng kabanata ang aral sa bisa ng ritwal: ang debosyonal na pagsamba na may handog na gandha (pabango) at puṣpa (mga bulaklak), na isinasagawa nang sunod-sunod at wasto, ay itinuturing na pagkakaganap ng Puṣkarī-yātrā. Ipinangako ang bunga: ang lugar ay kilala bilang sarva-pātaka-nāśana, tagapaglipol ng lahat ng kasalanan, kaya ang paglalakbay ay paglilinis ng asal at isang disiplinadong landas ng bhakti.
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang banal na pook ng Diyosa na tinatawag na Kuṇḍeśvarī, na inilalarawan bilang tagapagkaloob ng saubhāgya (mapalad na kapalaran), tagapag-alis ng kasalanan at kahirapan. Tinutukoy ng salaysay ang kinaroroonan ng dambana sa pamamagitan ng tiyak na direksiyon at mga panukat ng layo, at ipinakikilala ang kalapit na anyong-tubig na Śaṅkhodaka Kuṇḍa, na sinasabing sumisira sa lahat ng pāpaka (mga kasalanan). Isinasalaysay ang pinagmulan: minsang pinaslang ni Viṣṇu ang isang nilalang na nagngangalang Śaṅkha; dinala niya ang malaking katawan na tulad ng kabibe ng conch sa Prabhāsa, hinugasan, at itinatag ang isang makapangyarihang tīrtha. Dahil sa tunog ng conch, dumating ang Diyosa at nagtanong ng dahilan; mula sa tagpong ito nagmula ang mga pangalang Kuṇḍeśvarī (Diyosang kaugnay ng kuṇḍa) at Śaṅkhodaka (tubig na kaugnay ng conch). May tagubilin sa panahon ng pagsamba: ang pagdarasal at pagsamba sa ikatlong araw ng buwang Māgha (tṛtīyā) ay nagdadala sa deboto—lalaki man o babae—sa gaurīpada, ang kalagayan o tahanan ni Gaurī. Itinatakda rin ang asal ng paglalakbay-dambana sa pamamagitan ng pagbibigay: pagpapakain sa mag-asawa (dampatī), pag-aalay ng kasuotan (kañcuka), at pagpapakain sa mga babaeng kinikilalang anyo ni Gaurī (gourīṇī), bilang gawaing naghahatid ng bunga ng tīrtha-yātrā.
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
Ang kabanatang ito ay pagpupuri sa isang banal na pook ng Śaiva, bilang aral ni Īśvara kay Mahādevī. Una, ibinibigay ang gabay sa paghanap at pagsamba: itinuturo ang Bhūtanātheśvara–Hara na nasa malapit sa Īśa-bhāga ni Kuṇḍeśvarī, na may tiyak na layo na “dalawampung sukat ng busog,” upang matunton ng deboto ang dambana. Pagkaraan, itinatatag ang liṅga bilang anādi-nidhana (walang simula at walang wakas) sa pangalang Kalpa-liṅga, at ipinaliliwanag ang mga pangalan ayon sa yuga: sa Tretā ay naaalala bilang Vīrabhadreśvarī, at sa Kali ay kilala bilang Bhūteśvara/Bhūtanātheśvara. May maikling pinagmulan din: sa isang sandali ng Dvāpara, di-mabilang na bhūta ang nagkamit ng sukdulang tagumpay dahil sa kapangyarihan ng liṅga, kaya nag-ugat sa daigdig ang pangalan ng pook. Itinatakda rin ang isang tuwirang pagtalima sa gabi ng Kṛṣṇa-caturdaśī: matapos sambahin si Śaṅkara, humarap sa timog at sambahin si Aghora, na may pagpipigil-sa-sarili, kawalang-takot, at matatag na pagninilay—na nangangakong makakamit ang anumang siddhi na maaaring makuha sa mundong ito. Inirerekomenda ang pag-aalay ng tilā (linga/bijan) at ginto, at ang piṇḍa para sa mga pitṛ upang makalaya mula sa kalagayang preta. Sa phalaśruti, sinasabing ang tapat na pagbasa o pakikinig sa kaluwalhatian ng diyos na ito ay sumisira sa naipong kasalanan at tumutulong sa paglilinis.
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na lapitan ang isang lubhang pinupuring pook ng diyos-araw na tinatawag na Gopyāditya sa lupain ng Prabhāsa, na tinutukoy sa pamamagitan ng direksiyon at layo. Inilarawan ito bilang makapangyarihang pook na pumupuksa ng kasalanan (pāpa-nāśana) at nagkakaloob ng kabutihang-palad. Isinalaysay niya ang pinagmulan ng dambana: dumating si Kṛṣṇa sa Prabhāsa kasama ang mga Yādava; naroon din ang mga gopī at ang mga anak na lalaki ni Kṛṣṇa. Sa mahabang pananatili, nagtayo ang pamayanan ng maraming Śiva-liṅga na may kanya-kanyang pangalan, kaya naging siksik ang banal na pook sa mga dambana, watawat, gusaling tila palasyo, at mga sagisag na palatandaan. Binanggit ang labing-anim na “pangunahing” gopī at ipinaliwanag silang mga śakti/kala na kaugnay ng mga yugto ng buwan; si Kṛṣṇa ay iniharap bilang Janārdana/Paramātman, at ang mga gopī bilang mga kapangyarihan niya. Kasama ang mga ṛṣi gaya ni Nārada at ang mga taga-roon, isinagawa ng mga gopī ang wastong pratiṣṭhā upang italaga ang imahen ng diyos-araw; sumunod ang mga handog at pagkakawanggawa, at sumikat ang diyos sa pangalang Gopyāditya, tagapagbigay ng pagpapala at tagapag-alis ng kasalanan. Pagkaraan ay nagbigay ng tuntunin: ang debosyon kay Gopyāditya ay sinasabing katumbas ng bunga ng matitinding austeridad at mga sakripisyong sagana sa kaloob; inirerekomenda ang pagsamba sa umaga ng Māgha-saptamī na may pakinabang din sa pag-angat ng mga ninuno. Sa huli, inilista ang mga pag-iingat sa asal at kalinisan—lalo na ang pagbabawal sa pagdikit sa langis at sa pagsusuot ng bughaw/pulang kasuotan—kasama ang mga paraan ng pag-aalis-sala, bilang panangga sa etika at ritwal ng mga nagsasagawa.
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
Ang kabanatang ito ay inilalahad bilang isang maayos na diyalogong teolohikal: tinanong ni Devī kung bakit ang isang lokal na diyosa ay tanyag bilang “Bālātibala-daityaghnī” (Tagapagpuksa kina Bala at Atibala) at hiniling ang buong salaysay. Isinalaysay ni Īśvara ang isang alamat ng paglilinis: ang makapangyarihang angkan ng asura—sina Bala at Atibala, mga anak ni Raktāsura—ay nanaig sa mga deva at nagtatag ng mapaniil na pamamahala, na sinusuportahan ng mga pinangalanang kumander at napakalalaking hukbo. Lumapit ang mga deva kasama ang mga devarṣi sa Dakilang Diyosa at naghandog ng mahabang stotra na naglilista ng Kanyang mga pamagat sa mga tradisyong Śākta–Śaiva–Vaiṣṇava, na nagtatampok sa Kanya bilang kosmikong kapangyarihan at kanlungan. Nagpakita ang Diyosa sa nakapanghihilakbot na anyong mandirigma—nakasakay sa leon, maraming bisig, may mga sandata—at sa isang mapanlupig na labanan ay winasak ang mga hukbo ng asura “nang madali,” at ibinalik ang kaayusan. Iniuugnay ang tagumpay sa Prabhāsa-kṣetra: nananahan doon si Ambikā at nakilala bilang tagapagpuksa nina Bala at Atibala, na may kasamang pangkat ng animnapu’t apat na yoginī. Sa kahilingan ni Devī, binanggit ni Īśvara ang mga pangalan ng yoginī at nagtapos sa gabay sa pagsasanay: purihin si Caṇḍikā nang may debosyon, mag-ayuno at magsagawa ng wastong pagsamba sa mga tiyak na araw ng buwan (lalo na caturdaśī, aṣṭamī, navamī), at magdaos ng mga pagdiriwang para sa kasaganaan at pag-iingat—bilang disiplina ng asal at pananampalataya. Ipinahahayag na ang māhātmya na ito ay pumupuksa ng kasalanan at “nakakatupad ng lahat ng layon” para sa mga deboto ng Diyosa sa Prabhāsa.
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang diskursong teolohikong Śaiva kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Mahādevī at itinuturo sa manlalakbay na magtungo sa dambana ng Gopīśvara, na inilarawang “walang kapantay,” nasa gawing hilaga, at may palatandaang lokasyon na tinutukoy bilang layo na “tatlong busog.” Ang pook ay ipinapahayag na pāpa-śamana, tagapag-alis ng kasalanan at karumihan, at sinasabing naitatag at naitalaga (pratiṣṭhita) ng mga gopī, bilang alamat ng paglalagak na nagpapatibay sa banal na kapangyarihan ng diyos sa lugar. Pagkaraan, inilalahad ang maikling tuntunin ng pagsamba: sambahin si Mahādeva/Maheśvara upang magtamo ng anak (putra-hetu), sapagkat ipinangakong ipinagkakaloob niya ang lahat ng minimithi ng tao at lalo na ang santati-prada, ang tagapagkaloob ng supling at pagpapatuloy ng lahi. Idinaragdag ang tuntuning pangkalendaryo: ang pagsamba sa ikatlong araw ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Caitra (Caitra-śukla-tṛtīyā), na may pabango, mga bulaklak, at handog, ay magbubunga ng ninanais. Sa wakas, sinasabi na ito’y isang siksik na paglalahad ng nakalilinis na māhātmya ni Gopīśvara sa Prabhāsa-kṣetra.
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang Śaiva na alamat ng banal na pook tungkol sa pinagmulan at dakilang bisa ng Jāmadagnyēśvara liṅga sa Prabhāsakṣetra. Ipinapaliwanag ni Īśvara ang pagkakasunod ng paglalakbay-dambana patungong Rāmeśvara—na sinasabing itinatag ni Rāma Jāmadagnya (Paraśurāma)—at itinuturo ang isang makapangyarihang liṅga na pumupuksa ng kasalanan, kaugnay ng Gopīśvara, na may tiyak na palatandaan ng layo. Inaalaala rin ang mabigat na krisis-etikal ni Paraśurāma: ang pagpatay sa ina dahil sa utos ng ama, ang sumunod na pagsisisi, at ang pagpapalubag kay Jamadagni, hanggang sa matamo ang biyayang muling pagbuhay kay Reṇukā. Bagaman natanggap ang biyaya, nagsagawa pa rin si Paraśurāma ng pambihirang tapas sa Prabhāsa, itinatag si Mahādeva (Śaṅkara), at tinanggap ang kagalakan ng Diyos at ang mga minimithing gantimpala; nananatili roon si Mahēśvara. Isinasaad pa ang sumunod na pakikidigma ni Paraśurāma laban sa mga kṣatriya, ang kanyang mga ritwal (may banggit sa Kurukṣetra at pañcanada), at ang pagtupad sa mga tungkuling pangninuno, bago niya ipagkaloob ang daigdig sa mga brāhmaṇa. Ayon sa phalaśruti, ang pagsamba sa liṅgang ito ay nagpapalaya kahit sa makasalanan mula sa lahat ng dungis at nagdadala sa kaharian ni Umāpati; at ang pagpupuyat sa caturdaśī ng madilim na kalahati ng buwan ay may bungang tulad ng aśvamedha at kagalakang makalangit.
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
Sa kabanatang ito, si Īśvara (Śiva) ay nagsasalita kay Devī at itinuturo ang isang liṅga sa Prabhāsa-kṣetra na tinatawag na Citrāṅgadeśvara. Nagbibigay ang teksto ng malinaw na gabay sa paglalakbay: ang liṅga ay nasa timog-kanluran at may layong humigit-kumulang dalawampung “busog,” ayon sa lohika ng paglalakbay-dambana sa bahaging ito. Ikinakabit ang pinagmulan ng dambana kay Citrāṅgada, isang panginoon ng mga gandharva. Nang makilala niya ang kadalisayan ng pook, nagsagawa siya ng matinding pag-aayuno at pagninilay, naghandog-papuri kay Maheśvara, at saka itinatag ang liṅga. Pagkaraan, binibigyang-diin ang bisa ng pagsamba: ang pagsamba na may “bhāva” (taos-pusong debosyon at layon) ay nagdudulot ng pag-abot sa daigdig ng gandharva at pakikisama sa mga gandharva. May takdang araw din: sa śukla-trayodaśī (ika-13 ng maliwanag na kalahati ng buwan), dapat paliguan si Śiva ayon sa tuntunin at sambahin nang sunod-sunod gamit ang iba’t ibang bulaklak, pabango, at insenso. Ipinapangako ang ganap na katuparan ng mga ninanais, na nakaugnay sa wastong pamamaraan at dalisay na kalooban.
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang isang aral na nakaugat sa banal na pook ng Prabhāsa, na nagpapaliwanag sa pinagmulan at gantimpalang espirituwal ng Rāvaṇeśvara. Si Rāvaṇa, na naglalayong sakupin ang tatlong daigdig, ay naglakbay sakay ng Puṣpaka vimāna; subalit bigla itong tumigil sa himpapawid, tanda ng kapangyarihang nagtatakda ng hangganan ng kṣetra. Inutusan niya si Prahasta na magsiyasat; nakita nito si Somēśvara (Śiva) na pinupuri ng mga pangkat ng mga deva at inaalalayan ng mga pamayanang ascetic (tulad ng mga Vālakhilya), at ipinaliwanag na hindi makalalampas ang vimāna dahil sa di-malalampasang presensya ni Śiva. Bumaba si Rāvaṇa at sumamba nang may bhakti, naghandog ng mga alay; ang mga tao sa paligid ay nagsitakas sa takot kaya’t tila naiwang walang laman ang pook sa paligid ng diyos. Isang tinig na walang katawan ang nagbigay ng utos na etikal: huwag hadlangan ang panahon ng yātrā ng diyos; dumarating mula sa malayo ang mga pilgrim na dvijāti at hindi dapat mapahamak. Sinabi rin ng tinig na ang simpleng darśana kay Somēśvara ay nakapaghuhugas ng mga pagkukulang na naipon mula pagkabata, kabataan, hanggang katandaan. Pagkaraan, itinatag ni Rāvaṇa ang isang liṅga na tinawag na Rāvaṇeśvara, nagsagawa ng upavāsa at pagpupuyat sa gabi na may musika, at tumanggap ng biyaya: mananatili roon si Śiva, lalago ang kanyang kapangyarihang makamundo, at ang mga sumasamba sa liṅgang ito ay magiging mahirap daigin at magkakamit ng siddhi. Umalis si Rāvaṇa upang ipagpatuloy ang kanyang mga hangarin, at ang kabanatang ito’y nagluluklok sa dambana bilang sagrado at nagtatakda ng lohika ng bunga ng ritwal.
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
Sa isang diyalogo nina Śiva at Devī, itinuturo ng kabanatang ito ang isang dambana sa kanluran kung saan si Gaurī ay sinasamba bilang Saubhāgyeśvarī, ang nagkakaloob ng saubhāgya—mapalad na kapalaran sa pag-aasawa, kagalingan at kabutihang-palad. Inilalarawan ang pook sa pamamagitan ng mga palatandaang pangdireksiyon at pangkonteksto, kabilang ang ugnay kay Rāvaṇa sa pangalang “Rāvaṇeśa” at ang pagbanggit sa “limang busog” bilang detalyeng panglokalisasyon. Isinasalaysay din ang pinagmulan: si Arundhatī ay nagsagawa ng matinding tapas doon, dahil sa hangaring makamtan ang saubhāgya at sa tapat na pagsamba kay Gaurī, at nakamit niya ang pinakamataas na katuparan sa bisa ng kapangyarihan ng Diyosa. Itinatangi ang ikatlong araw ng maliwanag na kalahati ng buwang Māgha (tṛtīyā) bilang banal na panahon. Ayon sa phalaśruti, ang sinumang sumamba sa Diyosa nang may bhakti ay magkakamit ng saubhāgya, at ang katiyakang ito’y umaabot pa hanggang sa mga susunod na kapanganakan.
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang patnubay ni Īśvara tungkol sa kinalalagyan at wastong pagsamba, na nagtuturo sa isang iginagalang na liṅga na tinatawag na “Mahāliṅga,” minamahal ng mga diyos, na nasa tiyak na direksiyon at sukat ng layo. Ang liṅga ay pinupuri bilang kāma-prada (nagkakaloob ng ninanais) at sarva-pātaka-nāśana (nag-aalis ng mabibigat na kasalanan), at tinatawag na Paulomīśvara, na sinasabing itinatag ni Paulomī. Isinasalaysay ang pinagmulan: sa labanan laban kay Tāraka, natalo ang mga diyos at si Indra ay nabalot ng dalamhati at takot. Si Indrāṇī, upang hingin ang tagumpay ni Indra, ay taimtim na sumamba kay Śambhu; tumugon si Mahādeva sa hula na lilitaw ang makapangyarihang anak na may anim na mukha (Ṣaṇmukha) at papatay kay Tāraka. Ipinapangako rin na ang sinumang sumamba sa liṅgang ito ay magiging gaṇa ni Śiva at makalalapit sa Kanya. Sa wakas, nanirahan si Indra roon at napawi ang lungkot at pangamba, pinagtitibay ang dambana bilang kanlungan ng ritwal at bukirin ng kabutihan.
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa dakila at kagalang-galang na liṅga na Śāṇḍilyeśvara, at ipinaliwanag ang kinalalagyan nito kaugnay ng kanlurang bahagi ni Brahmā at ang mga palatandaan ng layo. Inilarawan ang liṅga bilang lubhang mabisa; ang simpleng darśana (pagkakita at banal na pagdalaw sa paningin) ay itinuturing na pāpa-nāśana, tagapuksa ng karumihan at kasalanan. Ipinakikilala rin ang Brahmarṣi Śāṇḍilya—ang karwaheng-mamaneho ni Brahmā, isang mapagnilay na ascetic na nagliliwanag, matatag sa kaalaman at may pagpipigil-sa-sarili. Dumating siya sa Prabhāsa at nagsagawa ng matinding tapas, nagtatag ng isang dakilang liṅga sa hilaga ng Somēśa, at personal na sumamba rito sa loob ng sandaang banal na taon, hanggang makamit ang ninanais at maging ganap. Sa biyaya ni Nandīśvara, pinagkalooban si Śāṇḍilya ng aṇimā at iba pang kahusayan sa yoga. Sa huli, ipinahayag ng teksto: sinumang makakita sa Śāṇḍilyeśvara ay agad na nalilinis, at ang mga kasalanang nagawa sa pagkabata, kabataan, o katandaan—may malay man o hindi—ay napapawi sa darśana na ito.
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
Sa kabanatang ito, si Īśvara ay nagsalita kay Devī at itinuro ang isang dakilang liṅga na tinatawag na Kṣemeśvara (na binabanggit din sa māhātmya ng Kṣemakareśvara). Inilalarawan ang kinalalagyan ng dambana sa ugnayang heograpiko: nasa hilagang sulok kaugnay ng Kapāleśa, nasa saklaw ng pagtanaw at pagsasagawa ng ritwal na kaugnay ng pook ni Kapāleśa, at may layong “labinlimang busog.” Ang liṅga ay tinatawag na mahāprabhāva, lubhang makapangyarihan, at sarva-pātaka-nāśana—tagapawi ng lahat ng kasalanan. Isinasalaysay din ang pinagmulan: isang makapangyarihang hari na nagngangalang Kṣemamūrti ang nagsagawa ng mahabang tapas doon at, sa taimtim na bhakti at nakatuong layon, itinatag ang liṅga. Ang darśana o pagtanaw dito ay nagdudulot ng kṣema (kapakanan at mapalad na katatagan), pagtatagumpay sa mga gawain, kasaganaan ng ninanais na layunin sa iba’t ibang kapanganakan, at saubhāgya (mabuting kapalaran). Ipinapantay pa ng teksto ang simpleng pagtanaw sa liṅga sa bunga ng pag-aalay ng sandaang baka, at hinihikayat ang mga naghahangad ng bunga ng kṣetra na laging manangan sa liṅgang ito.
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa marangal na pook-sambahan ng Araw na tinatawag na Sāgarāditya sa Prabhāsa-kṣetra, kasama ang mga palatandaan ng kinaroroonan nito kaugnay ng mga kalapit na banal na lugar (sa kanluran ng Bhairaveśa; malapit sa Kāmeśa sa timog/agneya). Pinatibay ang kabanalan ng dambana sa pamamagitan ng halimbawa ng mga hari: si Haring Sagara, bantog sa mga Purāṇa, ay sinasabing sumamba kay Sūrya roon; binanggit din ang lawak ng dagat at ang pangalan nito upang ipakita ang bigat na mitiko at makasaysayan ng pook. Pagkaraan ay lumipat ang salaysay sa tuntuning ritwal: sa pagtalima sa Māgha (maliwanag na kalahati ng buwan), itinatagubilin ang pagpipigil-sa-sarili at pag-aayuno sa ikaanim na araw; ang pagtulog malapit sa diyos; ang paggising sa ikapito upang magsagawa ng debosyonal na pagsamba; at ang pagpapakain sa mga Brahmin nang tapat, walang panlilinlang sa pagbibigay. Itinatanghal si Sūrya bilang saligan ng tatlong daigdig at pinakamataas na banal na prinsipyo, at itinuturo ang pagninilay na naglalarawan sa Araw sa mga anyo at kulay ayon sa mga panahon. Sa huli, itinuro ang isang maikling stava ng dalawampu’t isang lihim/dalisay na pangalan bilang kapalit ng buong sahasranāma; ang pagbigkas nito sa bukang-liwayway at dapithapon ay nagdudulot ng pagkalaya sa kasalanan, kasaganaan, at pag-abot sa daigdig ni Sūrya. Ang pakikinig sa māhātmya na ito ay sinasabing nagpapawi ng pagdurusa at sumisira sa mabibigat na kasalanan.
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
Inilalahad ng Kabanata 129 ang banal na paliwanag tungkol sa isang liṅga sa Prabhāsa. Itinuturo ni Īśvara ang kinalalagyan nito—sa isang sulok ng direksiyon na malapit sa dagat at sa araw, na may binanggit na layo—at sinasabing ito ay “yugaliṅga” na nagpapawi ng kasalanan. Dati itong tinawag na Akṣamāleśvara at kalaunan ay sumikat bilang Ugraseneśvara. Nagtanong si Devī tungkol sa pinagmulan ng unang pangalan, kaya isinalaysay ni Īśvara ang isang pangyayaring dharma sa panahon ng matinding kagipitan. Sa taggutom, lumapit ang mga nagugutom na ṛṣi sa tahanan ng isang antyaja (Caṇḍāla) na may naimbak na butil, kahit may mga pagbabawal ukol sa “kalinisan” sa pagtanggap at pagkain ng pagkaing mula sa mababang antas. Ipinunto ng antyaja ang mga pamantayan at mabibigat na bunga, ngunit tumugon ang mga ṛṣi sa pamamagitan ng mga halimbawa ng etika sa krisis—Ajīgarta, Bharadvāja, Viśvāmitra, Vāmadeva—upang bigyang-katwiran ang pagtanggap para sa pag-iingat ng buhay. Nagkaroon ng kasunduan: pumayag si Vasiṣṭha na pakasalan ang anak na babae ng antyaja na si Akṣamālā; dahil sa kanyang mabuting asal at pakikisama sa mga pantas, nakilala siya bilang Arundhatī. Sa Prabhāsa, natagpuan ni Akṣamālā ang liṅga sa isang kakahuyan at, sa pamamagitan ng pag-alala at tuluy-tuloy na pagsamba, naging tanyag ito bilang tagapag-alis ng pagkakasala. Sa paglipat ng Dvāpara patungong Kali, sinamba ni Ugrasena (anak ni Andhāsura) ang parehong liṅga sa loob ng labing-apat na taon at nagkamit ng anak na si Kaṃsa; mula noon tinawag ang dambana bilang Ugraseneśvara. Nagtatapos ang kabanata sa mga phala: ang pagtanaw o paghipo lamang ay nakapagpapagaan ng mabibigat na kasalanan; ang pagsamba sa Ṛṣi-pañcamī ng buwan ng Bhādrapada ay nagliligtas sa takot sa mga kalagayang impiyerno; at ang mga handog na gaya ng baka, pagkain, at tubig ay pinupuri para sa paglilinis at kaginhawahan pagkatapos ng kamatayan.
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang maayos na diskursong teolohikal, sa anyong diyalogo, tungkol sa mga dambanang nakaugnay sa Pāśupata sa Prabhāsa at sa liṅga na tinatawag na Santoṣeśvara/Anādīśa/Pāśupateśvara. Itinuturo ni Īśvara ang kinalalagyan nito kaugnay ng iba pang banal na pook sa Prabhāsa at ipinapahayag na ang darśana rito ay nakapapawi ng kasalanan, nakatutupad ng ninanais, isang siddhi-sthāna, at tila “gamot” para sa mga dinadapuan ng sakit na moral at espirituwal. Binabanggit ang talaan ng mga ganap na ṛṣi na kaugnay ng liṅga, at inilalarawan ang kalapit na gubat na Śrīmukha bilang tahanan ni Lakṣmī at pook na angkop sa mga nagsasanay ng yoga. Humihingi si Devī ng paglilinaw tungkol sa Pāśupata yoga at panata (vrata), sa iba’t ibang pangalan ng diyos, sa wastong paggalang sa ritwal, at sa salaysay ng mga yogin na nakaaabot sa makalangit na kalagayan kasama ang kanilang katawan. Lumilipat ang kuwento sa misyon ni Nandikeśvara na tawagin ang mga ascetic patungong Kailāsa at sa pangyayaring padma-nāla (tangkay ng lotus): sa kapangyarihang yogiko, pumapasok ang mga yogin sa tangkay sa maselang anyo at naglalakbay sa loob nito, na nagpapakita ng siddhi at “malayang paggalaw” (svacchanda-gati). Ang tugon ni Devī ay humahantong sa motibo ng sumpa, saka pinapawi at ipinaliliwanag ang pinagmulan: ang nahulog na tangkay ay naging liṅga na Mahānāla, na sa Kali-yuga ay iniuugnay kay Dhruveśvara, samantalang ang pangunahing dambana ay pinagtitibay bilang Anādīśa/Pāśupateśvara. Sa wakas, binibigkas ang mga phala: ang pagsamba—lalo na ang tuluy-tuloy na debosyon sa buwan ng Māgha—ay nagbubunga ng gantimpalang katulad ng mga yajña at dāna; ang pook ay itinatanghal bilang lunan ng siddhi at mokṣa, at may dagdag na paalala sa ritwal at asal hinggil sa bhasma (banal na abo) at mga palatandaan ng pagkakakilanlang Pāśupata.
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
Inilalahad ng kabanata ang isang diyalogong teolohikal: tinanong ni Śrī Devī kung paanong ang liṅga na tinatawag na “Nāleśvara” ay nauunawaang “Dhruveśvara” rin. Isinalaysay ni Īśvara ang māhātmya o pinagmulan at kaluwalhatian nito: dumating si Dhruva, anak ni Haring Uttānapāda, sa dakilang Prabhāsa-kṣetra at nagsagawa ng matinding pag-aayuno at pagninilay, itinatag si Mahādeva at sumamba nang walang patid sa loob ng isang libong taong-diyos. Ipinahayag ni Īśvara ang stotra ni Dhruva, na inuulit ang pormulang pagkanlong: “taṃ śaṃkaraṃ śaraṇadaṃ śaraṇaṃ vrajāmi”, at pinupuri ang kosmikong paghahari ni Śiva at ang kanyang mga dakilang gawa sa mga alamat. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pagbigkas ng himno nang may disiplina ng isip at kadalisayan ay nagdadala sa Śiva-loka. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng banal na pangitain at mga biyayang umaabot sa malalaking katayuan sa sansinukob; ngunit tumanggi si Dhruva sa mga gantimpalang pang-estado at humiling lamang ng dalisay na bhakti at ng palagiang pananatili ni Śiva sa liṅga na kanyang itinatag. Pinagtibay ni Īśvara ang kaloob, iniugnay ang “matatag” na kalagayan ni Dhruva sa pinakamataas na tahanan, at itinakda ang pagsamba sa liṅga sa mga tiyak na araw ng buwan (Śrāvaṇa amāvāsyā o Āśvayuja paurṇamāsī), na may pangakong kapantay ng Aśvamedha ang merit at maraming bungang makamundo at makalangit para sa sumasamba at nakikinig.
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang pansin sa isang dakilang Vaiṣṇavī śakti na naroroon malapit sa Prabhāsa, sa sektor ng direksiyong Somēśa/Īśa. Ang namumunong diyosa ng pīṭha ay tinatawag na Siddhalakṣmī, at inilalarawan ang Prabhāsa bilang “unang pīṭha” sa kaayusang kosmiko, na tinitirhan ng mga yoginī—sa lupa at sa himpapawid—na malayang gumagalaw kasama ni Bhairava, bilang larawan ng kapangyarihang pīṭha. Ibinibigay ang talaan ng mahahalagang pīṭha gaya ng Jālaṃdhara, Kāmarūpa, Śrīmad-Rudra-Nṛsiṃha, Ratnavīrya, at Kāśmīra, at iniuugnay ang kaalaman sa mga ito sa pagiging bihasa sa mantra (mantravit). Pagkaraan, tinutukoy ang isang “sumusuporta” o pundasyong pīṭha sa Saurāṣṭra na tinatawag na Mahodaya, kung saan sinasabing patuloy na gumagana ang kaalamang tulad ng sa Kāmarūpa. Sa pīṭhang iyon, pinupuri rin ang Diyosa bilang Mahālakṣmī—tagapagpatahimik ng kasalanan at tagapagkaloob ng mapalad na tagumpay. May gabay sa ritwal: ang pagsamba sa Śrīpañcamī na may pabango at mga bulaklak ay sinasabing nag-aalis ng takot sa alakṣmī (kamalasan). Itinatakda ang pagsasanay ng mantra malapit sa presensya ni Mahālakṣmī, nakaharap sa hilaga, na may paunang dīkṣā at ritwal na pagligo, kasunod ang lakṣa-japa at ang ikasampung bahaging handog sa apoy (daśāṃśa-homa) gamit ang tri-madhu at śrīphala. Ayon sa phalaśruti, mahahayag si Lakṣmī at ipagkakaloob ang ninanais na siddhi sa mundong ito at sa susunod; binabanggit din ang tṛtīyā, aṣṭamī, at caturdaśī bilang mga panahong lalo pang mabisa.
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
Inilalarawan sa kabanatang ito na itinuturo ni Īśvara kay Devī ang makapangyarihang pagpapakita ng Diyosa na tinatawag na Mahākālī, na nananahan sa isang dakilang pīṭha na may bukana patungo sa pātāla (pātāla-vivara). Pinupuri si Mahākālī bilang tagapagpawi ng pagdurusa at tagawasak ng poot at alitan. Itinatakda ang isang tuntuning ritwal at asal: sambahin si Mahākālī sa gabi ng Kṛṣṇāṣṭamī ayon sa itinakdang paraan, gamit ang pabango, mga bulaklak, insenso, mga handog at pati bali. Binabanggit din ang isang pagtalima (vrata) na nakatuon sa kababaihan, na isinasagawa nang may matibay na layon; kabilang ang isang taong disiplinadong pagsamba sa maliwanag na kalahati ng buwan, at ang pag-aalay ng mga prutas sa isang brāhmaṇa ayon sa alituntunin. May mga pag-iwas sa pagkain: habang pinananatili ang Gaurī-vrata, ilang uri ng munggo/butil ang hindi dapat kainin sa gabi. Sa phalaśruti, ipinangakong uunlad ang sambahayan, hindi mauubos ang yaman at ani, at mapapawi ang kamalasan sa maraming kapanganakan. Sa wakas, itinatanghal ang pook bilang pīṭha na nagbibigay ng mantra-siddhi, at inirerekomenda ang pagpupuyat sa ikasiyam na araw ng maliwanag na kalahati ng Āśvina, na may japa sa gabi at payapang isipan upang matamo ang ninanais.
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa isang ilog na tinatawag na Puṣkarāvartakā, na nasa hilaga ng Brahmakuṇḍa at hindi kalayuan, at itinakda bilang isang mahalagang pook-ritwal sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Isang alamat na nakapaloob ang nagbalik-tanaw sa sinaunang paghahandog (yajña) ni Soma, kung saan dumating si Brahmā sa Prabhāsa kaugnay ng pagtatatag kay Somnātha at ng mga naunang pangako. Lumitaw ang pag-aalala sa wastong oras ng pagsasagawa: nauunawaang patungo si Brahmā sa Puṣkara upang gampanan ang sandhyā, at ang mga tagapagtantiya ng banal na oras/daivajña (daiva-cintaka/daivajña) ay nagdiin na ang kasalukuyang sandali ay mapalad at hindi dapat palampasin. Sa matinding pagtuon ng isip, pinapangyari ni Brahmā ang maraming pagpapakita ng Puṣkara sa pampang; sumibol ang tatlong āvarta (liko o ikot ng ilog)—nakatatanda, gitna, at nakababata—na bumuo ng tatluhang anyong-sagradong pook. Pinangalanan ni Brahmā ang ilog na Puṣkarāvartakā at ipinahayag na sisikat ito sa daigdig sa pamamagitan ng kanyang biyaya. Itinatakda rin ang bunga ng ritwal: ang pagligo roon at ang debotong pag-aalay ng pitṛ-tarpaṇa para sa mga ninuno ay nagbibigay ng gantimpalang katumbas ng “Tri-Puṣkara”. May takdang panahon din—buwan ng Śrāvaṇa, maliwanag na kalahati, ikatlong tithi—na nangangakong magdudulot ng matagal na kasiyahan sa mga ninuno, na inilarawan bilang napakahabang tagal.
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
Inilalarawan ng kabanatang ito ang teolohikal at ritwal na anyo ng isang mapagkalingang Diyosa: sa Dvāpara-yuga siya’y kilala bilang Śītalā, at sa Kali-yuga muling kinikilala bilang Kaliduḥkhāntakāriṇī, “ang nagwawakas ng mga pagdurusa ng Kali.” Ipinapahayag ni Īśvara ang kanyang presensya sa Prabhāsa at itinatakda ang isang praktikal na paraan ng debosyon upang maibsan ang mga karamdaman ng mga bata at ang mga pagsiklab ng butlig/paltos (visphoṭa), at mapayapa ang mga kaakibat na kaguluhan. Itinatakda ng teksto ang sunod-sunod na gawain: pagdalaw at pagtanaw sa Diyosa sa sagradong dambana; paghahanda ng takdang handog na masūra (dinurog na lentil) para sa pagpapakalma, at paglalagay nito sa harap ni Śītalā para sa kapakanan ng mga bata. Iniuutos din ang mga karagdagang ritwal gaya ng śrāddha at pagpapakain sa mga brāhmaṇa. Binabanggit ang mababangong handog—kamper, mga bulaklak, musk, at sandalwood—kasama ang naivedya na ghṛta-pāyasa (kaning-lugaw na may ghee at gatas). Sa pagtatapos, inuutusan ang mag-asawa na isuot ang mga inihandog na bagay (paridhāpana) bilang bahagi ng pagtalima. Sa śukla-navamī (ika-9 ng maliwanag na kalahati ng buwan), ang pag-aalay ng banal na kuwintas na bilva ay nagdudulot ng “lahat ng katuparan” (sarva-siddhi), bilang rurok at bunga ng kabanata.
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
Ang kabanatang ito ay inilalahad bilang pagtuturo ni Īśvara kay Devī, na nag-uutos sa kaniya (at sa mga manlalakbay na deboto) na magtungo sa dakilang dambana ng Lomaśeśvara. Ito’y nasa silangan ng pook na tinatawag na Duḥkhāntakāriṇī at nasa loob ng pangkat ng mga lugar na inilarawang “saklaw ng pitong busog”. Isinasalaysay na ang pantas na si Lomaśa ay nagsagawa ng napakahirap na tapas at nagtatag ng isang dakilang liṅga sa loob ng yungib. Sumunod ang aral hinggil sa kosmikong kahabaan ng buhay: iniuugnay ang dami ng mga Indra sa dami ng buhok sa katawan; habang ang mga Indra ay sunod-sunod na nawawala, ang buhok ay nalalagas din. Sa biyaya ni Īśvara, nakamit ni Lomaśa ang pambihirang mahabang buhay, na tumatawid sa mga panahon ng maraming Brahmā. Sa wakas, ipinangako na ang sinumang sumamba nang may bhakti sa liṅga na pinarangalan ni Lomaśa ay magkakamit ng mahabang buhay, kalayaan sa karamdaman, at mamumuhay nang maginhawa at masaya.
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
Sa kabanatang ito, na binibigkas sa tinig na pinahintulutan ni Īśvara, itinatampok ang dakilang tagapagbantay ng banal na lupain: si Kaṅkāla Bhairava, na itinalaga ni Bhairava bilang kṣetrapāla upang pangalagaan ang kṣetra at pigilan o salungatin ang mapanirang hangarin ng mga nilalang na may baluktot na pag-uugali. Itinatakda rin ang mga takdang araw ng pagsamba: sa buwan ng Śrāvaṇa, sa ikalimang araw ng maliwanag na kalahati ng buwan, at sa Āśvina, sa ikawalong araw ng maliwanag na kalahati. Ibinibigay ang payak na handog—bali at mga bulaklak na iniaalay nang may debosyon. Ang ipinangakong bunga ay praktikal at mapagkalinga: para sa debotong naninirahan sa loob ng kṣetra, ang pagsamba ay nag-aalis ng mga hadlang (nirvighna) at nagdudulot ng pag-iingat na tulad ng pag-aaruga sa sariling anak. Sa gayon, ang lokal na tuntuning ritwal (panahon + handog + debosyon) ay naiuugnay sa mas malawak na banal na heograpiya ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
Sa adhyaya na ito, na binibigkas sa pahayag na Śaiva (Īśvara ang nagsalita), itinatakda ang dambanang Tṛṇabindvīśvara sa kanlurang bahagi ng Prabhāsa kṣetra, at inilalarawan na nasa loob ito ng sukat na “limang dhanus.” Kaya’t nagsisilbi itong isang munting māhātmya: tinutukoy ang lugar at pinagtitibay ang kabanalan ng sagradong pook. Ipinaliliwanag ang pinagmulan ng kabanalan sa pamamagitan ng buhay-tapas ni Ṛṣi Tṛṇabindu. Sa loob ng maraming taon ay nagsagawa siya ng mahigpit na pag-aayuno at pagdidisiplina, at bawat buwan ay umiinom lamang ng “isang patak ng tubig” mula sa dulo ng damong kuśa—tanda ng matinding pagpipigil, pagtitiis, at taimtim na debosyon. Sa patuloy na pagsamba at pagpapalugod kay Īśvara, natamo niya ang “pinakamataas na siddhi” sa mapalad na “Prābhāsika kṣetra,” at dito ibinabatay ang espirituwal na kapangyarihan ng Tṛṇabindvīśvara at ang huwaran ng debosyong asketiko.
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
Itinuro ni Īśvara na dapat magtungo ang tao sa Citrāditya, na malapit sa Brahmakuṇḍa, isang banal na pook na inuugnay sa pagwasak ng karalitaan. Isinasalaysay ang pinagmulan: si Mitra, isang makadiyos na kāyastha na nakatuon sa kapakanan ng lahat ng nilalang, ay may dalawang anak—si Citra (lalaki) at si Citrā (babae). Pagkamatay ni Mitra at matapos magsati ang asawa, iningatan ang magkapatid ng mga rishi at kalaunan ay nagsagawa sila ng matitinding austeridad sa rehiyong Prabhāsa. Itinatag at sinamba ni Citra si Bhāskara (Sūrya) sa pamamagitan ng mga handog at isang stotra na itinuro sa tradisyon, na nagbibilang ng 68 lihim/pang-ritwal na pangalan na nag-uugnay kay Sūrya sa maraming banal na pook sa India. Ipinahahayag ng teksto ang bunga ng pagbigkas o pakikinig sa mga pangalang ito: pagkalaya sa kasalanan, pagkamit ng ninanais (kaharian, yaman, mga anak, ligaya), paggaling, at pagkaputol ng mga gapos. Nalugod si Sūrya at pinagkalooban si Citra ng kahinugan sa gawa at kaalaman; pagkatapos ay itinalaga siya ni Dharmarāja bilang Citragupta, ang kosmikong tagapagtala ng mga gawa ng daigdig. Nagtatapos ang kabanata sa tuntunin ng pagsamba (lalo na sa ikapitong araw ng buwan) at sa mga dāna gaya ng kabayo, espada na may kaluban, at ginto para sa isang brāhmaṇa upang makamtan ang gantimpala ng paglalakbay-pananampalataya.
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
Isinasalaysay ng adhyāya na ito ang kabanalan (māhātmya) ng Ilog Citrāpathā sa Prabhāsa Kṣetra at ang bisa nito sa mga ritwal. Itinuturo kay Devī na magtungo sa isang ilog malapit sa Brahmakūṇḍa, na nakaugnay sa Citrāditya. May alamat: si Citra ay dinala ng mga Yamadūta ayon sa utos ni Yama. Nang mabalitaan ito, ang kanyang kapatid na babae ay nagluksa at naging ilog na Citrā, dumaloy hanggang sa dagat habang hinahanap ang kanyang kaanak; pagkaraan, pinangalanan ng mga dvija (dalawang-ulit na isinilang) ang ilog bilang Citrāpathā. Ipinahahayag ang bunga: ang sinumang maligo (snāna) sa ilog at makakita sa Citrāditya (darśana) ay makakamit ang pinakamataas na kalagayang kaugnay ng diyos-araw na Divākara. Sa Kali-yuga, sinasabing nagkubli ang ilog at bihirang lumitaw, lalo na sa tag-ulan; gayunman, kapag ito’y nasilayan, ang mismong pagtanaw ay may ganap na bisa at hindi nakasalalay sa takdang petsa. Iniuugnay din ang pook sa pitṛ-loka: nagagalak ang mga ninuno sa langit kapag nakita ang ilog at inaasahan ang śrāddha ng mga inapo, na nagdudulot ng pangmatagalang kasiyahan. Sa wakas, inirerekomenda ang snāna at śrāddha roon para sa pagwasak ng pāpa at sa pitṛ-prīti, pinagtitibay ang ilog bilang pinagmumulan ng kabanalan sa sagradong heograpiya ng Prabhāsa.
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
Inilalahad ng Kabanata 141 ang maikling aral na teolohikal at ritwal na iniuugnay kay Īśvara. Una, itinatakda ang landas ng manlalakbay: pumunta sa pook na kinaroroonan ni Kapardī, at mula roon ay tumungo sa kalapit na lugar sa hilaga kung saan naroon ang diyos na tinatawag na “Chintitārthaprada,” ang nagbibigay ng mga minimithing layon—na inihahambing sa ikalawang Chintāmaṇi, ang hiyas na tumutupad ng kahilingan. Pagkatapos, itinatakda ang panahon at paraan ng pagsamba: sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī), lalo na kapag tumapat sa araw ni Aṅgāraka (Martes), dapat magsagawa ang deboto ng pagligo/pagpapabanal para sa diyos (snāna), ganap na pūjā, at pag-aalay ng mga mapalad na uri ng naivedya. Sa wakas, sinasabi na ito’y nakalulugod kay Vighnarāja (Gaṇeśa, panginoon ng mga hadlang) at sa masinop na pagtalima ay makakamtan ang “lahat ng ninanais.”
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang dakilang liṅga na tinatawag na Citreśvara. Inilarawan ang kinalalagyan nito ayon sa isang palatandaang panglugar: may layong “pitong haba ng busog” at nasa panig na āgneya (timog-silangan). Pinuri ang liṅga bilang mahāprabhāva (dakilang kapangyarihan) at hayagang tinawag na sarva-pātaka-nāśana, ang tagapuksa ng lahat ng kasalanan. Ang pagsamba (pūjā) kay Citreśvara ay iniharap bilang pananggalang: ang deboto ay malalaya sa takot sa naraka (impiyerno). Ang kasalanan ay inilalarawang maaaring “punasan/linisin” (mārjayati) ni Citra (Citreśvara), na nagpapahiwatig na ang tuloy-tuloy na debosyon ay nagdudulot ng paglilinis. Sa wakas, hinimok ni Īśvara na sambahin si Citreśa nang buong pagsisikap; ayon sa phalaśruti, kahit ang nabibigatan sa kasalanan ay hindi makakakita ng impiyerno.
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa Vicitreśvara, isang dakilang liṅga. Inilarawan ang kinalalagyan nito nang tiyak: sa silangang bahagi ng pook, bahagyang papasok sa hanay ng timog-silangan (āgneya), sa layong tinatayang sampung haba ng busog. Isinasalaysay din ang pinagmulan: ang dakilang liṅga ay itinatag sa pamamagitan ni Vicitra—ang “tagasulat” (lekhaka) ni Yama—matapos magsagawa ng napakahigpit na pag-aayuno at pagninilay (suduścara tapas). Binibigyang-diin ang bunga: ang pagtanaw (darśana) sa liṅga na may kasamang pagsamba ay nagpapalaya sa lahat ng kasalanan; at kung ang pagsamba ay ayon sa wastong pamamaraan (vidhāna), ang deboto ay hindi dadapuan ng pagdurusa.
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī na magpatuloy sa “ikatlong dakilang Puṣkara,” at itinuro na sa silangang bahagi, malapit sa direksiyong Īśāna, may isang munting lawa na kilala sa pangalang Puṣkara. Itinatag ang kabanalan ng tīrtha sa sinaunang huwaran: sa katanghaliang-tapat ay sumamba roon si Brahmā, at si Sandhyā—tinatawag na “ina ng tatlong daigdig”—ay inuugnay sa pagtatatag at paglalagay sa matibay na pundasyon (pratiṣṭhā). Ipinag-utos ang isang tuwirang ritwal: ang sinumang maligo roon nang may kapanatagan sa araw ng kabilugan ng buwan (pūrṇamāsī) ay itinuturing na nakaganap ng ganap at wastong paliligo sa pook na “Ādi-Puṣkara.” Kalakip nito ang isang gawaing etikal na dapat tuparin—ang pag-aalay ng ginto bilang dāna (hiraṇya-dāna)—na hayagang para sa pag-alis ng lahat ng pagkakasala. Sa phalaśruti, inilalarawan ang salaysay bilang isang maikling māhātmya: ang pakikinig dito ay nakapapawi ng kasalanan at nagkakaloob ng ninanais na layon, kaya ang kabanata ay kapwa tagubilin sa ritwal at pinagmumulan ng meritong dulot ng banal na teksto.
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
Inilalahad ng Kabanata 145 ang isang masinsin ngunit malinaw na pabatid na teolohikal at pang-ritwal tungkol kay Vighneśa (Gaṇeśa) sa Prabhāsa-kṣetra. Ipinakikilala ni Īśvara ang isang anyong sinasamba sa pook na tinatawag na Gajakumbhodara, na inilalarawan na may mga katangiang tulad ng elepante, at pinupuri bilang tagapag-alis ng mga balakid at tagawasak ng maling gawa. Itinatakda rin ang tiyak na pagtalima: ang manlalakbay na deboto ay dapat maligo sa kaugnay na kuṇḍa sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī), na may disiplinadong loob (prayatātmā), at sumamba sa diyos sa pamamagitan ng bhakti. Ang wastong debosyon at tamang panahon ng ritwal ang nagdudulot ng pagkalugod ng diyos (tuṣyati), na nagpapahiwatig ng pag-alis ng mga hadlang at paghinog ng mapalad na bunga. Sa wakas, inilalagay ng kolofon ang bahaging ito sa mas malawak na kalipunan ng Skanda Purāṇa at tinutukoy ang pamagat bilang paglalarawan ng “Gajakumbhodara-māhātmya”.
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
Isinasalaysay ng kabanatang ito na si Dharma-rāja Yama, dahil sa isang sumpang may kaugnayan kay Chāyā, ay nawalan ng isang paa at nagdanas ng matinding pagdurusa. Nagsagawa siya ng tapas sa Prabhāsa-kṣetra at nagtatag ng liṅga ni Śiva (Śūlin), na tinawag na Yameśvara. Nagpakita si Śiva nang tuwiran at inanyayahan si Yama na humiling ng biyaya. Hiniling ni Yama ang pagbabalik ng nalaglag na paa, at idinagdag pa na ang sinumang makakita sa liṅga nang may debosyon ay tumanggap ng pāpa-vimocana, ang paglaya mula sa kasalanan at demerit. Ipinagkaloob ito ni Śiva; si Yama ay napagaling at nagbalik sa langit. Pagkaraan, nagbibigay ang kabanata ng tagubilin sa paglalakbay-dambana: sa pagsasanib ng Bhātr̥-dvitīyā, maligo sa tubig ng lawa at mag-darśana kay Yameśvara malapit sa dambana. Itinatakda ang mga handog—linga (tila) sa sisidlan (tila-pātra), ilawan (dīpa), mga baka (gāḥ), at ginto (kāñcana) para kay Yama—na may pangakong paglaya sa lahat ng kasalanan (sarva-pātaka). Itinuturo nito na ang paghatol ay pinapawi ng bhakti, tapas, at wastong ritwal, nang hindi itinatanggi ang batas ng moral na sanhi at bunga.
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
Ang adhyaya na ito ay inihabi bilang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang Brahmakuṇḍa sa Prabhāsa, isang tīrtha na walang kapantay na nilikha ni Brahmā. Iniuugnay ang pinagmulan nito sa panahong itinatag ang Somnātha ni Soma/Śaśāṅka, at nagtipon ang mga deva para sa pag-aalay at paglalagay (consecration). Nang hilingin kay Brahmā ang isang kusang lumitaw na tanda ng pag-install ng diyos, nagmuni-muni siya nang malalim at sa pamamagitan ng tapas ay pinagsama-sama ang lahat ng tīrtha—sa langit, sa lupa, at sa mga ilalim na daigdig—kaya tinawag na “Brahmakuṇḍa.” Isinasalaysay din ang mga gamit-ritwal at ipinangakong bunga: ang pagligo at pitṛ-tarpaṇa roon ay nagbibigay ng kabutihang tulad ng Agniṣṭoma at kakayahang makagalaw sa kalangitan; ang pag-aalay ng dāna sa mga marurunong na brāhmaṇa ay inirerekomenda upang maalis ang kasalanan. Sinasabing naliligo roon si Sarasvatī tuwing pūrṇimā at pratipad, tanda ng kabanalan ayon sa takdang araw. Ang tubig ng kuṇḍa ay inilalarawan bilang siddha-rasāyana, ganap na eliksir na nagpapakita ng maraming kulay at samyo—isang kababalaghan (kautuka)—ngunit ang bisa nito’y nakasalalay sa pagkalugod ni Mahādeva. May mga praktikal na tagubilin din: paghahanda ng sisidlan, pag-init, at paulit-ulit na pagbabad o pagsipsip; at may pangmatagalang panata: maraming taong snāna na may mantra-japa at pagsamba kina Hiraṇyeśa, Kṣetrapāla (tagapagbantay), at Bhairaveśvara upang makamit ang kalusugan, mahabang buhay, kahusayan sa pananalita, at karunungan. Sa wakas, binibigkas ang malawak na phala: paglipol ng sari-saring kasalanan, dagdag na merit sa pradakṣiṇā, katuparan sa pūjā, at phalaśruti na ang tapat na nakikinig ay mapapalaya sa kasalanan at aakyat sa Brahmaloka.
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī. Una, itinuturo nito ang isang sagradong balon (kūpa) sa hilaga ng Brahmakunda, malapit sa Brahmatīrtha, na may makapangyarihang bisa ng paglilinis; ang pagligo roon ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa kasalanang dulot ng pagnanakaw. Itinatangi rin ang Śivarātri bilang natatanging panahon para sa mga ritwal gaya ng piṇḍadāna, para sa kapakanan ng mga marahas na napatay at ng mga itinuturing na may mabigat na pagkakasala. Nang tanungin ni Devī kung paano sumikat ang lugar, isinalaysay ni Īśvara ang alamat ng pinagmulan: naalaala ni Haring Sudarśana ang isang nakaraang kapanganakan na kaugnay ng pagdiriwang at pagpupuyat sa Śivarātri sa Prabhāsa. Sa naunang pangyayari, ang tagapagsalaysay ay isang magnanakaw na nagtangkang gumawa ng masama sa gabing may sama-samang pagpupuyat, ngunit napatay ng mga bantay ng hari; ang kanyang labi ay inilibing sa hilaga ng Brahmatīrtha. Dahil sa di-sinasadyang pagkakaugnay sa pagpupuyat ng Śivarātri at sa kapangyarihan ng kṣetra, nakamit ng magnanakaw ang pagbabagong-bunga hanggang sa muling isilang bilang matuwid na Haring Sudarśana. Ikinabit pa ang pangyayari sa isang nakikitang tanda (pagkatuklas ng ginto) na nagbigay ng pampublikong pagpapatunay, at sa paglitaw/pagpapangalan ng ilog na Citrāpathā. Itinuturo na sa buwan ng Śrāvaṇa, ang pagligo sa balon, ang pagsasagawa ng śrāddha ayon sa tuntunin, at ang pagsamba kay Citrāditya ay nagdudulot ng dangal sa kaharian ni Śiva. Sa wakas, ang phalaśruti ay nangangako ng paglilinis at paggalang sa Rudra-loka para sa nagbabasa o nakikinig sa kabanata.
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro sa mga manlalakbay na deboto ang pagdulog kay Bhairaveśvara, isang dakilang pagpapakita na nasa bahaging Īśāna (hilagang-silangan) ng Brahmakuṇḍa. Inilarawan ang diyos bilang tagapuksa ng kasalanan at tagapagbantay ng tīrtha, at bilang may apat na mukha (caturvaktra), tanda ng mapagkalingang presensya at awtoridad sa mga ritwal sa banal na pook. Itinatakda ng kabanata ang payak na liturhiya ng paglalakbay: maligo sa dakilang kuṇḍa at saka sumamba ayon sa limang uri ng upacāra (fivefold upacāra), na may taimtim na bhakti at pagpipigil ng mga pandama. Kasunod ang matibay na phalaśruti: sinasabing ang sumasamba ay makapagliligtas o “makakatawid” (tārayet) sa mga angkan ng nakaraan at hinaharap, at tinitiyak na walang kapinsalaan o pagkapuksa ang darating sa deboto. Ang gantimpala ay inilalarawan sa anyong makalangit—nagniningning na vimāna, walang-humpay na paglalakbay sa liwanag na tulad ng araw, at pagdiriwang na gaya ng sa mga diyos—at nagwawakas sa pahayag na kahit ang pagtanaw lamang sa apat-na-mukhang liṅga ay nagpapalaya sa tao mula sa lahat ng kasalanan.
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang turo ni Īśvara tungkol sa isang dambanang Śaiva na tinatawag na Brahmeśvara, na nasa timog ng naunang itinakdang Brahma-kuṇḍa. Ipinahahayag ng teksto na tanyag ito sa tatlong daigdig at binabantayan ng mga gaṇa ni Śiva, kaya’t pinagtitibay ang kabanalan at awtoridad nito sa hanay ng mga pook-paglalakbay sa Prabhāsa. Itinatakda rin ang mahigpit na pagkakasunod ng ritwal: ang manlalakbay-panrelihiyon ay dapat lumapit sa Brahmeśvara, maligo sa banal na pook—lalo na sa caturdaśī at higit na lalo sa amāvāsyā—magsagawa ng śrāddha ayon sa wastong pamamaraan, at pagkatapos ay sumamba kay Brahmeśvara. Kasunod ang bahagi ng dāna: inirerekomenda ang pag-aalay ng ginto sa mga brāhmaṇa bilang gawaing nakalulugod kay Śaṅkara. Sa huli, iniuugnay ang mga pagsunod na ito sa “bunga ng kapanganakan” (janma-phala), paglawak ng mabuting pangalan (vipulā kīrti), at kagalakang may basbas ni Brahmā, na pinagbubuklod ang ritwal, pagbibigay, at ipinangakong bunga.
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
Ang Kabanata 151 ay isang tīrtha-māhātmya na nakatuon sa paligid ng Brahma-kuṇḍa sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Inilarawan ni Īśvara ang ikatlong Bhairava na nasa katimugang bahagi, malapit sa Brahma-kuṇḍa, kung saan iniuugnay si Sāvitrī sa isang pagtatatag na Śaiva. Ipinapakita ng salaysay si Sāvitrī na nagsasagawa ng mahigpit na tapas at debosyon—may pagpipigil at matinding disiplina—upang palugdan si Śaṅkara. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya bilang tuntuning ritwal at bunga nito: ang sinumang maligo sa kuṇḍa at sumamba sa “aking liṅga” sa araw ng kabilugan ng buwan (pūrṇimā), na may handog na pabango at mga bulaklak ayon sa wastong pagkakasunod, ay tatanggap ng ninanais na mga pagpapala. Pinatitindi ng phalaśruti ang temang pagliligtas: kahit ang may mabibigat na kasalanan ay napapalaya sa mga dungis at nagkakamit ng katuparan ng mga layunin sa ilalim ng pag-iingat ni Vṛṣabhadhvaja (Śiva). Sa wakas, naglaho si Śiva; umalis si Sāvitrī patungong Brahma-loka matapos itatag ang presensiyang Śaiva; at ang nakikinig nang may pag-unawa ay napapalaya rin sa mga pagkukulang.
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
Ipinaliwanag ni Īśvara ang sunod-sunod na pagpapakita ni Bhairava at itinuro ang ikaapat na pook ni Bhairava sa kanluran ng Brahmeśa, na inilalarawan nang tiyak ang layo ayon sa sukat na “haba ng busog.” Naroon ang liṅga na tinatawag na Naradeśvara, itinatag ng pantas na si Nārada, na nag-aalis ng lahat ng kasalanan at nagbibigay ng ninanais na layon. Isinasalaysay sa alamat na noong nasa Brahmaloka si Nārada, nakatagpo niya ang isang maningning na vīṇā na kaugnay ni Sarasvatī. Sa pag-uusisa, tinugtog niya ito nang hindi wasto; ang mga tunog na nalikha—na inihayag bilang pitong svara—ay inilarawan bilang “pitong nalugmok na brāhmaṇa.” Ipinaliwanag ni Brahmā na ito’y pagkukulang mula sa pagtugtog sa kamangmangan, isang mabigat na paglabag na itinuring na parang pananakit sa pitong brāhmaṇa, kaya inutusan siyang magmadaling magtungo sa Prabhāsa upang sambahin si Bhairava para sa paglilinis. Dumating si Nārada sa Brahmakuṇḍa at sumamba kay Bhairava sa loob ng sandaang taong-diyos, nalinis at nagkamit ng kahusayan sa pag-awit. Sa wakas, ipinahayag ang Naradeśvara Bhairava bilang liṅgang bantog sa daigdig na sumisira ng malalaking pagkukulang; ang sinumang tumutugtog ng vīṇā o mga nota nang walang wastong kaalaman ay dapat magpunta roon upang luminis. Idinagdag ang isang pagtalima: sa buwan ng Māgha, magpigil sa pagkain at sumamba nang tatlong ulit araw-araw; ang deboto’y makakamit ang mapalad at kaaya-ayang kalagayang makalangit.
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang kinaroroonan at kapangyarihang nagliligtas ng Hiraṇyeśvara: isang nakahihigit na liṅga sa hilagang-kanluran ng Brahmakuṇḍa, malapit sa Kṛtasmarā, Agnitīrtha, Yameśvara, at sa bahaging hilagang-dagat. Bahagi ito ng mas malawak na banal na pook sa paligid ng Brahmakuṇḍa, at binabanggit din ang tanyag na “limang Bhairava” sa nasabing sagradong kompleks. Nagsagawa si Brahmā ng matinding tapas sa silangang panig ng liṅga at nagsimula ng isang napakahusay na yajña. Dumating ang mga deva at mga ṛṣi upang hingin ang kanilang nakatakdang bahagi, ngunit nagkaroon ng krisis sa ritwal sapagkat kinulang ang dakṣiṇā (handog na kabayaran/parangal sa mga pari), kaya hindi matapos ang sakripisyo. Nanalangin si Brahmā kay Mahādeva; sa banal na pag-uudyok, tinawag si Sarasvatī para sa kapakanan ng mga diyos at naging “kāñcana-vāhinī,” ang ilog na nagdadala ng ginto. Ang agos na dumadaloy pakanluran ay nagluwal ng di-mabilang na gintong lotus na pumuno sa lugar hanggang Agnitīrtha. Ipinamahagi ni Brahmā ang mga gintong lotus bilang dakṣiṇā sa mga pari, natapos ang yajña, at ang natira ay inilagak sa ilalim ng lupa; sa ibabaw nito ay itinatag ang liṅga—kaya tinawag na Hiraṇyeśvara, na sinasamba sa pamamagitan ng banal na gintong lotus. Idinagdag ng teksto ang mga tanda ng tīrtha: ang tubig ng Brahmakuṇḍa ay tila maraming kulay, at dahil sa mga lotus na nakalubog, sinasabing sandaling nagiging parang ginto. Sa phalaśruti, ang pagtanaw o pagsamba kay Hiraṇyeśvara ay nagpapawi ng kasalanan at nag-aalis ng karalitaan; ang pagsamba sa Māgha caturdaśī ay katumbas ng paggalang sa buong sansinukob; at ang pakikinig o pagbigkas nang may debosyon ay nagdadala sa devaloka at nagpapalaya sa mga kasalanan.
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro sa manlalakbay ang isang liṅga na pāpa-vimocana (nag-aalis ng kasalanan) na nasa bahagi ng Hiraṇyeśvara sa direksiyong Vāyavya. Inilarawan itong nasa layong “tatlong haba ng busog,” at itinuturing na pāpaghna para sa lahat ng nilalang sa pamamagitan ng darśana (pagkakita/pagdalaw) at sparśana (paghipo nang may paggalang). Kinilala ng kabanata ang liṅgang ito bilang “ādi-liṅga,” na naitatag sa bisa ng tradisyon at mantra ng Gāyatrī. Ang isang nagsasagawa—lalo na ang isang brāhmaṇa na naging śuci (ritwal na dalisay)—kapag nakarating at nagsagawa ng Gāyatrī-japa ay napapalaya mula sa kasalanang duṣpratigraha (di-wastong pagtanggap ng mga handog). Sa kabilugan ng buwan ng Jyeṣṭha, ang sinumang magpakain sa mag-asawa at magbigay ng kasuotan ayon sa kakayahan ay makalalaya sa daurbhāgya (kamalasan); at ang pagsamba sa Paurṇamāsī na may pabango, bulaklak, at mga alay ay nagbubunga ng “brāhmaṇya” sa loob ng pitong kapanganakan. Sa wakas, inihaharap ito bilang pinakapinong diwa (sārāt sāratara) na naipagkakaloob sa biyaya ng Brahma-kuṇḍa.
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong teolohikal kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Devī, at itinuturo sa kanya—at sa mga manlalakbay-dambana—ang Ratneśvara, na inilalarawang dambanang walang kapantay. Sinasabi na si Viṣṇu, makapangyarihan at pinakadakila, ay nagsagawa ng tapas doon at nagtatag ng isang liṅga na nagkakaloob ng lahat ng minimithing layon. Ipinapakita rin ang tuwirang gawi: ang pagligo sa Ratnakuṇḍa at ang patuloy na pagsamba sa diyos sa ganap na handog at taos-pusong debosyon ay nagbubunga ng ninanais na gantimpala. Pinatitibay ang dangal ng pook sa salaysay na si Kṛṣṇa, na may di-masukat na liwanag, ay nagtiis ng mahigpit na austeridad dito at nakamit ang Sudarśana-cakra, ang sandatang lumilipol sa lahat ng daitya. Ipinahahayag ni Īśvara na ang lugar ay laging mahal sa kanya at nananatili siyang naroroon kahit sa pagkalusaw ng daigdig. Ang kṣetra ay tinatawag na “Sudarśana,” at ang hangganan nito ay tatlumpu’t anim na dhanvantara. Maging ang itinuturing na “mababa” ay, kung mamatay sa loob ng saklaw na iyon, makakamit ang pinakamataas na kalagayan; at ang ritong dāna—pag-aalay ng gintong Garuḍa at dilaw na kasuotan kay Viṣṇu—ay sinasabing nagbibigay ng bunga na katumbas ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang maikling tagubilin tungkol sa isang tīrtha sa loob ng daloy ng Ratneśvara-māhātmya, na ipinahayag ni Īśvara kay Devī. Itinuturo Niya ang isang tiyak na dambana: ang liṅga na kaugnay ni Vainateya (Garuda), tinatawag na “Vainateya-pratiṣṭhita,” na nasa hilaga ng Ratneśvara sa layong sinusukat sa yunit na dhanus. Ayon sa karaniwang salaysay ng Purāṇa, nakilala ni Garuda na ang pook ay may katangiang Vaiṣṇava kaya nagtatag siya ng isang liṅga na pumupuksa ng kasalanan. Ipinag-utos ni Īśvara ang pagsamba sa ikalimang araw ng buwan (pañcamī) ayon sa wastong pamamaraan (vidhānataḥ). Ang sinumang magpapaligo sa liṅga ng pañcāmṛta at magsasagawa ng ritwal na pagsamba ay iingatan laban sa lason ng ahas sa loob ng pitong kapanganakan, magkakamit ng lahat ng kabutihang-loob, at magtatamasa ng ligaya sa langit.
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
Nagsalita si Īśvara kay Mahādevī at itinuro ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa mapalad na dambana ng Satyabhāmeśvara. Tinukoy niya ang kinalalagyan nito: sa timog ng Ratneśvara, may layong isang haba ng busog, at inilarawan ang pook bilang sarva-pāpa-praśamana, yaong nagpapawi ng lahat ng kasalanan. Ang tīrtha na ito ay inuugnay sa tradisyong Vaiṣṇava; ang banal na pagligo roon ay sinasabing pātaka-nāśana, tagapuksa ng kasalanan. Ipinahayag din na ito’y itinatag ni Satyabhāmā, kabiyak ni Kṛṣṇa, na pinagkalooban ng kagandahan at dangal (rūpa–audārya). May tagubilin sa panahon ng pagsamba: sa ikatlong tithi ng buwan ng Māgha, babae man o lalaki ay maaaring magsagawa ng pūjā nang may bhakti at mapapalaya sa kasalanan. Sa phalaśruti, sinasabi ring ang mga dinadapuan ng kamalasan, dalamhati, pagdadalamhati at mga hadlang ay makakalaya, at magiging “kaugnay ni Satyabhāmā” (satyabhāmānvitā), bilang tanda ng pag-ayon sa kabanalan ng dambana.
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
Sa Kabanata 158, inihaharap ni Īśvara ang isang gabay na parang paglalakbay, na nagtuturo sa tagapakinig patungo sa Anangeśvara, na sinasabing nasa unahan ng Ratneśvara sa layong “isang abot ng palasong pinakawalan.” Ang liṅga roon ay ipinahayag na itinatag ni Kāmadeva (na tinatawag ding anak ni Viṣṇu), at ang pook ay inilalarawan bilang banal na lugar na may ugnay sa tradisyong Vaiṣṇava, na may natatanging bisa sa Kali-yuga upang alisin ang dungis ng kasalanan at pagkasira ng asal. Malinaw ang phala o gantimpala: ang pagtanaw at pagsamba sa Anangeśvara ay nagbibigay ng kagandahan, pang-akit, at husay sa pakikisalamuha na tulad ni Kāmadeva; umaabot pa ang biyaya sa angkan, na nagpapawi ng kamalasan o ng inaakalang kakulangan sa pagiging mapalad. Itinatakda rin ang isang pagtalima sa panahon: ang natatanging pagsamba sa pamamagitan ng vrata sa araw ng Ananga-trayodaśī, na itinuturing na sanhi ng “kaganapan ng kapanganakan” (janma-sāphalya). Upang ganapin ang wastong diwa ng paglalakbay-dambana, iniuutos ang śayyā-dāna—ang pag-aalay ng higaan—sa isang marangal na brāhmaṇa; higit ang bisa ng merito kung ang tatanggap ay isang Viṣṇu-bhakta. Sa gayon, ang pagdalaw sa dambana ay inuugnay sa disiplinadong pagkakawanggawa at sa karapat-dapat na tatanggap.
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī ang tungkol sa dakilang pook-tubig na tinatawag na Ratnakuṇḍa, na nasa timog ng Ratneśvara at may layo ayon sa sinaunang sukat na “pitong busog.” Inilarawan ang kuṇḍa bilang tagapaglinis ng mabibigat na kasalanan at sinasabing itinatag ni Viṣṇu. Sinasabi ring tinipon ni Kṛṣṇa ang napakaraming tīrtha—sa lupa at sa kalangitan—at inilagak dito; binabantayan ito ng banal na pangkat (gaṇa), kaya sa Kali-yuga ay mahirap lapitan ng mga walang disiplina. Ipinapahayag ang wastong ritwal: ang paliligo ayon sa tuntunin ay nagdudulot ng pinalaking bunga ng sakripisyo, na wari’y bunga ng Aśvamedha na nadaragdagan. Itinatampok ang Ekādaśī bilang mahalagang panahon ng pag-aalay ng piṇḍa sa mga ninuno, na nangangakong walang hanggang kasiyahan para sa kanila. Itinatagubilin din ang pagpupuyat sa gabi (jāgaraṇa) na may matatag na pananampalataya upang makamit ang ninanais. Sa dāna, iniuutos ang pag-aalay ng dilaw na kasuotan at isang inahing bakang nagbibigay-gatas, inihahandog kay Viṣṇu upang maging ganap ang bunga ng paglalakbay sa mga tīrtha. Sa huli, ibinigay ang mga pangalan ayon sa yuga: Hemakuṇḍa sa Kṛta, Raupya sa Tretā, Cakrakuṇḍa sa Dvāpara, at Ratnakuṇḍa sa Kali; binabanggit din ang mga daloy ng Gaṅgā sa ilalim ng lupa, kaya ang paliligo rito ay katumbas ng pagligo sa lahat ng tīrtha.
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
Inilalahad ng kabanatang ito ang patnubay ni Īśvara kay Devī tungkol sa pagdalaw sa Prabhāsa-kṣetra at sa wastong pagkakasunod ng pagsamba na nakatuon kay Raivanta Rājabhaṭṭāraka. Inilarawan siya bilang anak ni Sūrya, nakasakay sa kabayo, may dakilang lakas, at nananatili sa loob ng banal na pook malapit kay Sāvitrī, nakaharap sa timog-kanluran (Nairṛta). Ipinahayag ang bunga ng darśana at pūjā: ang simpleng pagtanaw sa kanya ay nakapagpapalaya mula sa lahat ng kapahamakan. Itinakda rin ang tiyak na panahon ng ritwal—pagsamba sa Linggo na tumatapat sa saptamī (ikapitong araw ng buwan)—at ipinangakong ang karalitaan ay hindi sisibol kahit sa angkan ng sumasamba. Sa wakas, hinihikayat ang masigasig na pagsamba upang manirahan sa kṣetra nang walang hadlang at upang matamo ang mga layuning pang-mundo gaya ng pagdami ng mga kabayo; sa gayon, ang debosyon ay inihaharap bilang daan sa kapakinabangang espirituwal at sa kabutihang panlipunan-ritwal.
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
Inilalahad ng kabanatang ito ang patnubay ni Īśvara sa mga direksiyon sa loob ng Prabhāsa-kṣetra, at itinatakda ang kinaroroonan ng Ananteśvara sa timog ng isang binanggit na dambana, sa maikling layo na sinusukat sa “haba ng busog.” Ang liṅga ay kinikilalang “Ananteśvara,” sinasabing itinatag ni Ananta at kaugnay ng Hari ng Nāga, kaya’t naiuugnay ang banal na pook sa pag-iingat at pagbabantay ng mga nāga. Itinatakda rin ang masusing paraan ng pagsamba: sa pañcamī ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla-pakṣa) sa Phālguna, ang nagsasagawa na may pagpipigil sa pagkain at sa mga pandama ay dapat sumamba sa pamamaraang pañcopacāra. Kasunod ang phalaśruti na nangangakong may proteksiyon laban sa kagat ng ahas at hindi pag-usad ng lason sa itinakdang panahon, bilang pang-udyok sa disiplinadong pagtalima. Itinuturo pa ang pagsasagawa ng “Ananta-vrata,” na may handog na pulot at matamis na kaning-gatas (madhu-pāyasa), at ang pagpapakain sa isang brāhmaṇa ng pāyasa na hinaluan ng pulot. Sa gayon, itinatampok ang dāna at pagkamapagpatuloy bilang mahalagang pagpapatuloy ng pagsamba sa dambanang banal.
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
Inilalahad sa kabanatang ito ang tagubilin ni Śiva kay Devī, na nagtatakda sa kinalalagyan ng liṅga na Aṣṭakuleśvara sa banal na kalawakan ng Prabhāsa. Ipinapaliwanag ang direksiyon: nasa gawing timog mula sa tinutukoy na pook at nasa silangan ng dambana ni Lakṣmaṇeśa. Pinupuri ang Aṣṭakuleśvara bilang tagapawi ng lahat ng kasalanan (sarva-pāpa-praśamana) at tagawasak ng mabibigat na pagdurusa, kabilang ang panganib ng “dakilang lason” (mahā-viṣa). Pinagtitibay ang kabanalan nito sa pagsamba ng mga siddha at gandharva, at sinasabing nagbibigay ng ninanais na bunga (vāñchitārtha-prada). May tiyak na utos sa ritwal: sumamba sa Kṛṣṇāṣṭamī ayon sa itinakdang pamamaraan (vidhānataḥ). Ipinangako ng phalaśruti ang pagkalaya mula sa mabibigat na paglabag at ang karangalan sa Nāga-loka bilang gantimpala pagkatapos ng kamatayan.
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang turo ni Īśvara (Īśvara ang nagsalita), na gumagabay sa naghahanap tungo sa isang dambana na nasa silangan ng binanggit na pook. Doon ay may liṅga na tinatawag na Nāsatyeśvara, na pinupuri bilang dakilang tagapag-alis ng kalmaṣa—mga dungis ng asal at ng ritwal—at tagapaghatid ng paglilinis sa deboto. Sa pangwakas na kolofon, inilalagay ang kabanatang ito sa Skanda Purāṇa na may 81,000 śloka, sa ikapitong bahagi na Prabhāsa Khaṇḍa, unang seksiyon na Prabhāsakṣetramāhātmya, at tinutukoy ang paksa bilang pagsasalaysay ng māhātmya nina Nāsatyeśvara at Aśvineśvara. Kaya ito’y nagsisilbing maikling tala ng banal na heograpiya: pinagdurugtong ang direksiyon ng paglalakbay, ang pangalan ng dambana, at ang pangakong pagdalisay na karaniwan sa sthala-māhātmya.
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at inutusan siyang magtungo sa silangan patungo sa iginagalang na pook na tinatawag na Aśvineśvara, na inilalarawan na nasa loob ng sukat na “sa loob ng limang busog.” Ipinahayag na ang pagsamba roon ay nagpapawi ng malalaking bunton ng kasalanan at nagbibigay ng mga minimithing layunin. Malakas ang himig ng pagpapagaling: ang darśana sa liṅga ay sinasabing nagpapatahimik ng lahat ng karamdaman at nagsisilbing dakilang lunas para sa mga maysakit. Idinagdag din na ang darśana sa ikalawang araw ng buwan (dvitīyā) sa buwan ng Māgha ay bihirang makamtan, kaya lalo itong mahalaga at mapalad. Sa wakas, binanggit na may dalawang liṅga (liṅga-dvaya) na itinatag ng “anak ng Araw” (Sūrya-putra). Ang taong may pagpipigil at disiplina sa sarili (saṃyata-ātmā) ay pinapayuhang magsagawa ng darśana sa mismong araw na iyon, pinagsasama ang debosyon, tamang panahon, at wastong pag-uugali sa isang tagubilin ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
Ang adhyaya na ito ay nasa anyong pag-uusap nina Śiva at Devī, na nagpapaliwanag kung bakit nauugnay si Savitrī sa Prabhāsa Kṣetra at kung paanong ang pagmamadali sa ritwal ay maaaring magbunga ng tensiyong etikal at teolohikal. Isinalaysay ni Śiva ang pasya ni Brahmā na magsagawa ng dakilang yajña sa Puṣkara, at ang pangangailangang may patnī (kaparehang pang-ritwal) para sa dīkṣā at homa. Dahil naantala si Savitrī sa mga tungkulin sa tahanan, naghanap si Indra ng angkop na dalagang pastol na naging Gāyatrī, at nagpatuloy ang yajña. Pagdating ni Savitrī kasama ang iba pang mga diyosa, hinarap niya si Brahmā sa kapulungan at nagbitaw ng sunod-sunod na śāpa (mga sumpa): kay Brahmā (limitadong pagsamba taun-taon, lalo na sa Kārtikī), kay Indra (darating na kahihiyan at pagkagapos), kay Viṣṇu (pagdurusa ng pagkawalay sa asawa sa pagkakatawang-tao bilang mortal), kay Rudra (alitan sa pangyayaring Daruvana), pati kay Agni at sa iba’t ibang dalubhasa sa ritwal—bilang pagpuna sa pagkilos na inuudyukan ng pagnanasa at sa pag-una sa “madaling proseso.” Pagkaraan, naghandog si Viṣṇu ng pormal na stuti kay Savitrī; nagkaloob siya ng mga biyayang pampawi sa sumpa at pinahintulutan ang pagtatapos ng yajña, samantalang tiniyak ni Gāyatrī ang bisa ng japa, prāṇāyāma, dāna, at ang pag-alis ng mga pagkukulang sa ritwal, lalo na sa Prabhāsa at Puṣkara. Sa wakas, itinatakda ang pananatili ni Savitrī sa Prabhāsa malapit sa Someshvara at iniuutos ang mga gawaing pang-lokal: pagsamba sa loob ng kalahating buwan, pagligo sa Pāṇḍu-kūpa at darśana sa limang liṅga na itinindig ng mga Pāṇḍava, at pagbigkas ng mga Brahma-sūkta malapit sa pook ni Savitrī sa kabilugan ng buwan ng Jyeṣṭha. Ipinapangako ang bunga: pagkalaya sa kasalanan at pag-abot sa pinakamataas na kalagayan.
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Devī at Īśvara: unang isinasalaysay ang tradisyong Sāvitrī sa Prabhāsa at saka ito ginagawang masusing manwal ng panata (vrata). Hinihiling ni Devī ang itihāsa at mga bunga ng Sāvitrī-vrata; isinalaysay ni Īśvara na si Haring Aśvapati, sa paglalakbay-pananampalataya sa Prabhāsa, ay nagsagawa ng Sāvitrī-vrata sa Sāvitrī-sthala at tumanggap ng biyayang banal, kaya isinilang ang anak na babae at pinangalanang Sāvitrī. Sinusundan ito ng buod ng pangyayaring Sāvitrī–Satyavān: pinili ni Sāvitrī si Satyavān kahit binalaan ni Nārada na malapit na itong mamatay; sinundan niya ang asawa sa gubat, hinarap si Yama, at nagkamit ng mga biyaya—naibalik ang paningin at kaharian ni Dyumatsena, nabigyan ng supling ang kanyang ama at siya mismo, at naibalik ang buhay ng kanyang kabiyak. Sa ikalawang bahagi, itinatakda ang pagsasagawa sa buwan ng Jyeṣṭha mula ika-13 araw, na may pag-aayuno at niyama sa loob ng tatlong gabi; mga tagubilin sa pagligo, kabilang ang natatanging bisa ng Pāṇḍukūpa at pagligo sa tubig na may halong mustasa sa kabilugan ng buwan. Iniuutos ang paglikha at pag-aalay ng larawan ni Sāvitrī (ginto/luwad/kahoy) na may pulang tela, pagsamba sa pamamagitan ng mantra (pagpupuri kay Sāvitrī bilang may hawak na vīṇā at aklat, at paghingi ng avaidhavya—pag-iingat sa kapalarang maging balo), pagpupuyat na may pagbigkas at musika, at isang ritwal na pagsambang “kasal” kay Sāvitrī kasama si Brahmā. Inilalarawan din ang pagkakasunod ng pagpapakain sa mga mag-asawa/Brāhmaṇa, pag-iwas sa maasim at alkalina, pagbibigay-diin sa matatamis, mga handog at paggalang sa pagpapauwi, at isang maingat na sangkap ng śrāddha sa loob ng tahanan. Sa wakas, inilalahad ang udhyāpana bilang paglilinis at paglikha ng merit, tagapangalaga ng mapalad na katayuang pang-asawa ng kababaihan, at pangakong kagalingang makamundo sa sinumang magsagawa o makarinig man lamang ng pamamaraang ito.
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
Sa Adhyāya 167, nagaganap ang isang diskursong teolohikal nina Īśvara at Devī. Napansin ni Devī ang magulong asal ng ilang tao sa publiko—tila nasa ulirat o trans—dahil sa pagpupuri sa “Bhūtamātā,” kaya’t tinanong niya kung may batayan ito sa kasulatan, paano dapat sambahin ng mga taga-Prabhāsa ang diyosang ito, bakit siya dumating doon, at kailan dapat idaos ang pangunahing kapistahan. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng salaysay ng pinagmulan: sa isang mahiwagang pagitan ng panahon, mula sa pag-agos mula sa katawan ni Devī ay lumitaw ang isang nakapanghihilakbot na anyong babae, may kuwintas na mga bungo at mga sagisag ng pakikidigma, kasama ang mga kaalyadong nilalang na inilarawang kahawig ng brahma-rākṣasī at napakalaking mga pangkat ng tagasunod. Itinakda ni Īśvara ang mga hangganan at tungkulin (lalo na ang pag-iral sa gabi) at itinalaga ang Prabhāsa sa Saurāṣṭra bilang pangmatagalang tahanan, na may mga palatandaang pang-astral at pang-lugar. Pagkaraan, lumilipat ang kabanata sa praktikal na etika: inililista ang mga kalagayang pangbahay at panlipunan na umaakit sa bhūta/pīśāca—pagpapabaya sa liṅgārcana, japa, homa, kalinisan, mga tungkuling araw-araw, at walang tigil na alitan sa tahanan—at tinutukoy rin ang mga tahanang napangangalagaan kapag pinananatili ang mga banal na pangalan at kaayusan ng ritwal. May tuntuning pangkalendaryo: pagsamba mula pratipadā ng Vaiśākha hanggang caturdaśī, at isang pangunahing pagtalima na inuugnay sa takdang amāvasyā/caturdaśī (ayon sa pahayag), kabilang ang handog na bulaklak, insenso, sindūra, mga sinulid sa leeg, pagbubuhos ng tubig sa diyosa sa ilalim ng punò (motif na siddha-vata), mga ritong pagpapakain, at mga pagtatanghal sa lansangan na nakakatawa ngunit nakapagtuturo (preraṇī–prekṣaṇī). Ipinapangako ng phalaśruti ang pag-iingat sa mga bata, kaginhawahan ng sambahayan, paglaya mula sa mapanakit na nilalang, at pangkalahatang pagpapala sa mga gumagalang kay Bhūtamātā nang may disiplina at debosyon.
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
Ang kabanatang ito ay isang māhātmya na nakatuon sa isang tiyak na dambana, inihayag bilang pananalita ni Īśvara, na gumagabay sa deboto tungo sa Diyosa Śālakaṭaṅkaṭā sa banal na pook ng Prābhāsika. Itinatakda ng teksto ang “maliit na heograpiya” ng paglalakbay-dambana sa pagsasabing ang Diyosa ay nasa timog ng Sāvitrī at silangan ng Raivatā, kaya inuugnay ang kanyang pagsamba sa kilalang hanay ng mga tirtha. Inilalarawan ang Diyosa bilang tagapag-alis ng mabibigat na kasalanan at tagapagwasak ng lahat ng pagdurusa; iginagalang ng mga gandharva; at may nakapanghihilakbot na anyo na may kumikislap na pangil (sphurad-daṃṣṭrā). Inuugnay ang paglalagay ng kanyang anyo sa Poulastya, at pinupuri siya bilang makapangyarihang mamumuksa ng mabibigat na kaaway, kabilang ang motibong “mahiṣaghnī” — tagapatay ng demonyong kalabaw. May takdang panahon ng pagsamba: ang pagdarasal sa ika-14 na araw ng buwan (caturdaśī) sa buwan ng Māgha ay sinasabing nagdudulot ng kasaganaan, talino, at pagpapatuloy ng angkan. Sa huli, itinatakda ang ritong nakatuon sa dāna: ang pagpapasaya sa Diyosa sa pamamagitan ng paśu-pradāna at mga handog na bali, pūjā, upahāra ay nagbubunga ng paglaya mula sa mga kaaway; ito ang pangunahing phalaśruti ng kabanata.
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang banal na pag-uusap nina Īśvara at Devī, na naglalarawan ng isang ritwal na paglalakbay sa loob ng Prabhāsa kṣetra. Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa liṅga na tinatawag na Vaivasvateśvara, na nasa timog na bahagi ng itinakdang direksiyon ni Devī, at may layo na sinusukat sa yunit na dhanu. Sinasabing si Vaivasvata Manu ang nagtatag (pratiṣṭhā) ng liṅgang ito at ito’y nagbibigay ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-da). Malapit sa dambana ay may isang devakhāta, isang bukal o pook-tubig na hinukay sa kapangyarihang banal, na nagsisilbing lugar ng paghahandang paliligo. Ipinapaliwanag ang masusing pagkakasunod ng pagsamba: pagligo, pūjā ayon sa vidhi na may limang handog (pañcopacāra), na may taimtim na bhakti at pagpipigil sa mga pandama (jite-indriya). Sa huli, iniuutos ang pagbigkas ng isang stotra sa aghora-vidhi, at ipinangakong makakamtan ang siddhi; nagtatapos ito sa kolofon na nagtatakda ng kabanatang ito sa Prabhāsa Khaṇḍa at Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
Inilalarawan ang kabanatang ito bilang tagubilin ni Īśvara kay Mahādevī: ang matalinong nagsasagawa (sudhī) ay dapat magtungo sa pook ng mga mātṛgaṇa, at sambahin din ang Balādevī na naroroon sa kalapit na lugar. Ang pangunahing aral ay tungkol sa takdang panahon at wastong pamamaraan ng pagsamba. Inirerekomenda ang pagpu-pūjā kay Balādevī sa buwan ng Śrāvaṇa, sa pagtalima ng Śrāvaṇī, na may handog na pāyasa (matamis na gatas-kanin), pulot (madhu), at mga banal na bulaklak (puṣpa). Sa phalaśruti, ipinangako na ang matagumpay na pagsamba ay magdudulot na ang buong taon ng deboto ay lumipas sa ginhawa, kagalingan, at sukha (kapayapaan at ligaya).
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
Nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Devī at itinuro ang kalapit na pook ng Diyosa na tinatawag na Ekallavīrikā, saka isinalaysay ang pinagmulan ng kabanalan sa Prabhāsa-kṣetra. Ipinakikita rito ang ugnayan ng banal na lugar at ng biyayang dulot ng wastong pagsamba. Dumating sa Prabhāsa ang haring Daśaratha ng dinastiyang Solar at nagsagawa ng matinding tapas. Nagtatag siya ng isang liṅga at sumamba kay Śaṅkara upang kalugdan Siya, at humiling ng isang makapangyarihang anak. Ipinagkaloob ng Diyos ang anak na pinangalanang Rāma, bantog sa tatlong daigdig; ang mga nilalang sa langit, mga diyos, daitya/asura, at mga rishi—kabilang si Vālmīki—ay umaawit ng kanyang papuri. Nagtatapos ang kabanata sa tagubilin sa ritwal at phalaśruti: sa bisa ng liṅga, nakamit ng hari ang dakilang katanyagan. Gayundin, ang sinumang sumamba rito sa buwan ng Kārttika, lalo na sa pagtalima ng Kārttikā, ayon sa tamang pamamaraan, na may pag-aalay ng ilawan at mga handog, ay magkakamit ng yaśas—dangál at mabuting pangalan. Pinagdurugtong nito ang lugar (Prabhāsa), bagay (liṅga), panahon (Kārttika), at bunga (katanyagan).
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa liṅga na tinatawag na Bharateśvara, na nasa bahagyang hilagang panig. Ipinapaliwanag ng kabanata ang pinagmulan nito: si Haring Bharata, anak ni Agnīdhra, ay nagsagawa ng matinding tapas sa banal na kṣetra at itinatag (pratiṣṭhā) si Mahādeva upang humiling ng supling. Nalugod si Śaṅkara at nagkaloob ng walong anak na lalaki at isang dakilang anak na babae. Hinati ni Bharata ang kaharian sa siyam na bahagi at ipinamahagi sa mga anak; ang mga kaukulang dvīpa ay pinangalanan gaya ng Indradvīpa, Kaśeru, Tāmravarṇa, Gabhastimān, Nāgadvīpa, Saumya, Gāndharva, Cāruṇa, at ang ikasiyam na kaugnay ng anak na babae ay tinawag na Kumāryā. Sinasabi ng teksto na ang walong dvīpa ay nilamon ng dagat, samantalang nanatili ang dvīpa na may pangalang Kumāryā; binanggit din ang sukat mula timog hanggang hilaga at ang lapad sa yojana. Pinatutunayan ang kabanalan ni Bharata sa pagganap ng maraming Aśvamedha at sa kanyang katanyagan sa mga lupain ng Gaṅgā at Yamunā; sa biyaya ni Īśvara, siya’y nagalak sa langit. Ayon sa phalaśruti, ang pagsamba sa liṅga na itinatag ni Bharata ay nagbibigay ng bunga ng lahat ng sakripisyo at pagkakaloob; at ang darśana sa buwan ng Kārttika sa Kṛttikā-yoga ay pumipigil kahit sa panaginip na makita ang mabigat na impiyerno.
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
Sa isang diskursong teolohiyang Śaiva, itinuro ni Īśvara kay Devī ang isang maigsi ngunit ganap na paglalakbay-pananampalataya sa apat na liṅga na nasa iisang pook, sa kanluran ng Sāvitrī. Inilalarawan ang mga palatandaang pangdireksiyon: dalawang liṅga sa silangan at dalawang liṅga sa kanluran, na nakaharap ayon sa itinakdang direksiyon. Ang mga pangalan, ayon sa pagkakasunod, ay Kuśakeśvara (una), Gargeśvara (ikalawa), Puṣkareśvara (ikatlo), at Maitreyēśvara (ikaapat). Itinatakda ng kabanata ang phala: ang debotong makakakita (darśana) sa mga liṅgang ito nang may bhakti at pagpipigil-sa-sarili ay mapapalaya sa mga kasalanan at makaaabot sa dakilang tahanan ni Śiva. Idinaragdag din ang praktikal na pagwawakas na ritwal at etikal: sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan—lalo na sa buwan ng Vaiśākha—dapat magsikap na maligo, magpakain sa mga brāhmaṇa, at magbigay ayon sa kakayahan (ginto at kasuotan). Kapag natupad ang mga tungkuling ito, ang yātrā ay itinuturing na “ganap,” pinagbubuklod ang darśana sa pagtalima sa banal na kalendaryo at sa dharma ng lipunan.
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa isang natatanging liṅga na tinatawag na Kuntīśvara sa Prabhāsa kṣetra. Inilarawan itong nasa silangang bahagi at inilagay sa isang “khāta,” isang hukay o nakalubog na pook na inihanda. Pinatitibay ang kabanalan ng dambana sa alaala ng pagkakatatag: si Kuntī ang nagpatindig (pratiṣṭhita) ng liṅga, at inaalala ring dumating noon sa Prabhāsa ang mga Pāṇḍava sa isang paglalakbay-panata, kasama si Kuntī. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa phalaśruti o bunga ng pagsamba: ang liṅga ay pinupuri bilang nag-aalis ng takot sa lahat ng kasalanan, lalo na kapag sinamba sa buwan ng Kārttika. Ang debotong nagsasagawa ng pūjā sa panahong iyon ay sinasabing magkakamit ng ninanais at pararangalan sa kaharian ni Rudra. Sa huli, pinalalawak ng teksto ang pangakong paglilinis: ang mga kasalanang nagmumula sa salita, isip, at gawa ay napapawi sa simpleng darśana—ang pagtanaw o pagdalaw—sa liṅga, kaya’t ang pagtanaw at pagsamba ay itinatanghal na magkaugnay na daan ng kaligtasan sa diwa ng paglalakbay-panata.
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
Sa adhyāya na ito, nagbigay si Īśvara ng maikling tagubilin kay Mahādevī tungkol sa isang mapagpalang pook na tinatawag na Arkasthala (“pook ng Araw”), na nasa direksiyong Āgneya (timog-silangan) mula sa naunang tinukoy na lugar. Inilarawan ito bilang “sarva-pātaka-nāśana,” tagapuksa ng lahat ng kasalanan; sa darśana (pagkakita/pagdalaw) pa lamang, ang dumadalaw ay napapalaya sa dalamhati, at sinasabing hindi daranas ng karalitaan sa loob ng pitong kapanganakan. Binanggit din ang ginhawang pangkalusugan: ang kuṣṭha (mga sakit sa balat) ay napapawi nang higit na matindi, at ang bisa ng darśana ay itinuring na katumbas ng dakilang handog—gaya ng bunga ng pag-aalay ng sandaang baka sa Kurukṣetra. Itinakda ang isang maikling ritwal: pagligo sa tri-saṅgama tīrtha sa loob ng pitong Linggo, pagpapakain sa mga Brahmin, at pag-aalay ng isang babaeng kalabaw (mahiṣī). Sa phalaśruti, ipinangako ang mahabang gantimpala: paninirahan at paggalang sa langit sa loob ng isang libong taon ng mga deva, kaya’t pinag-isa ang banal na pook, ritwal, at kawanggawa bilang isang ganap na tuntunin ng paglalakbay-panrelihiyon.
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
Sa adhyāya na ito, kinakausap ni Īśvara si Mahādevī at itinuturo ang isang liṅga na tinatawag na Siddheśvara, na matatagpuan hindi kalayo sa Arkasthala sa dakong Āgneya (timog-silangan). Ipinaliliwanag ang pinagmulan ng pangalan: sinasabing may labingwalong libong ṛṣi na ūrdhva-retas (nananatiling malinis at mapagpigil sa pagnanasa) ang nagkamit ng siddhi kaugnay ng liṅgang ito; kaya tinawag itong Siddheśvara. Sa wakas, ibinibigay ang tuntuning etikal at ritwal: ang deboto ay dapat maligo, sumamba nang may bhakti, magsagawa ng upavāsa (pag-aayuno), pigilin ang mga pandama, magsagawa ng wastong pūjā ayon sa alituntunin, at maghandog ng dakṣiṇā sa mga brāhmaṇa. Ayon sa phalaśruti, magkakaroon ng ganap na katuparan ng mga hangarin (sarva-kāma-samṛddhi) at makakamtan ang pinakamataas na kalagayan (parama pada).
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
Ang adhyāya na ito ay isang maikling pabatid-teolohiyang Śaiva na ibinigay ni Īśvara kay Devī. Itinatakda nito si Lakulīśa—na inilalarawang may katawang anyo (mūrtimān)—sa silangang panig ng kṣetra ng Prabhāsa, na naitatag sa mataas na pook (sthala-upari) sa bisa ng dating mabagsik na pag-aayuno at pagninilay (ghora tapas). Ang pook ay malinaw na iniuugnay sa pagpapatahimik at paglilinis ng kasalanan (pāpa-śamana). Pagkaraan ay ibinigay ang kundisyong pangkalendaryo: ang pagsamba sa buwan ng Kārttikī, lalo na kapag nagkakatugma ang Kṛttikā na asterismo (kṛttikā-yoga), ay nagdudulot ng pambihirang pagkilala. Ang bunga ay panlipunan at pangkosmikong pagpapatunay: ang sumasamba ay nagiging karapat-dapat parangalan sa gitna ng lahat ng uri ng nilalang, kabilang ang mga deva at asura. Nagtatapos ang kabanata sa kolofon na tumutukoy sa kinalalagyan nito sa Skanda Purāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa at sa bahaging Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
Sa adhyāya na ito, nagsalita si Īśvara kay Devī upang ituro ang landas ng paglalakbay-panata sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Iniuutos sa deboto na magtungo sa dakong timog, sa pook na kinaroroonan ng dambanang tinatawag na Bhārgaveśvara. Ipinapahayag ang Bhārgaveśvara bilang banal na lugar na pumupuksa sa lahat ng kasalanan (sarva-pāpa-praṇāśana). Itinatakda rin ang pangunahing paraan ng pagsamba: paggalang sa diyos sa pamamagitan ng mga bulaklak na makalangit at mga handog (divya-puṣpa-upahāraka). Ang ipinangakong bunga ay ang pagsamba’y nagiging kṛta-kṛtya—ang nakatupad sa layuning panrelihiyon—at nagtatamo ng kasaganaan at katuparan ng lahat ng mithiin (sarva-kāmaiḥ samṛddhimān).
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling aral na teolohikal na ibinigay ni Īśvara kay Mahādevī. Itinatakda nito ang kinalalagyan ng banal na liṅga na Māṇḍavyeśvara, na inilarawang tagapuksa ng kasalanan at ng mabibigat na paglabag (mahāpātaka). Iniuugnay ang dambana sa Siddheśa: nasa timog-silangan/sa sulok ng timog, may layong “tatlong busog” (dhanuṣ-tritaya), bilang gabay sa mga peregrino. Ipinag-uutos din ang takdang pagtalima: sa buwan ng Māgha, sa ika-14 na araw ng buwan (caturdaśī), magsagawa ng pūjā at magpuyat sa pagbabantay (jāgaraṇa). Ang bunga (phalāśruti) ay nagsasabing ang magsasagawa nito nang may disiplina at taimtim na bhakti ay hindi na muling babalik sa mortal na pag-iral. Binabanggit sa kolofon ang pagkakalagay nito sa Prabhāsa Khaṇḍa at sa bahaging Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
Sa adhyāya na ito (Īśvara uvāca), itinuturo ng Panginoon sa manlalakbay na deboto na masdan ang isang mapalad na pook-diyos na tinatawag na Puṣpadanteśvara. Ipinakikilala ang Puṣpadanteśvara bilang si Gaṇeśa na kaugnay ni Śaṅkara, kaya’t pinagtitibay ang kabanalan at kapangyarihan ng dambana sa pamamagitan ng lapit nito sa tradisyong Śaiva. Sinasabi rin na sa lugar na iyon ay isinagawa ang matinding tapas, at sa wakas ay naitatag sa pamamagitan ng pratiṣṭhā ang isang liṅga. Hayag ang pangakong pangkaligtasan: ang simpleng darśana—ang pagtanaw sa banal na paglalagak na ito—ay nagpapalaya sa nilalang mula sa gapos ng paulit-ulit na kapanganakan at pagkakasangkot sa saṃsāra (janma-saṃsāra-bandhana). Kasama sa phalaśruti ang pagkatamo ng ninanais sa buhay na ito at mga biyaya sa kabilang buhay.
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī ang tungkol sa isang dakilang dambana na tinatawag na Kṣetrapāleśvara, na nasa silangan at hindi kalayuan, malapit sa Siddheśvara. Naglalaman ang sipi ng malinaw na tagubilin sa paglalakbay-dambana: dapat magtungo roon, magsagawa ng darśana sa araw na Śukla-pañcamī. Pagdating, isagawa ang pagsamba nang maayos at sunod-sunod, na may handog na pabango at mga bulaklak, sa pusong may paggalang. Ang diwa ng ritwal at etika ng kabanata ay nagtatapos sa pagkakawanggawa—pakainin ang mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan, gamit ang sari-saring pagkain—upang pag-isahin ang personal na debosyon (pūjā) at ang dharma ng pamayanan (dāna/annadāna). Sa hulihan, ipinahahayag ng kolofon na ito ang ika-181 adhyāya ng Prabhāsakṣetramāhātmya sa ikapitong Prabhāsa Khaṇḍa ng Skanda Mahāpurāṇa, bahagi ng sistematikong paglalarawan ng mga banal na pook.
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
Sa Adhyāya 182 ng Prabhāsa Khaṇḍa, ibinibigay ang masinsing tagubilin tungkol sa banal na heograpiya sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo sa manlalakbay-panrelihiyon na masdan at dalawin ang pangkat ng mga Ina (mātṛgaṇa) na pinangungunahan ng pangalang “Vasunandā,” na nasa malapit sa Arka-sthala (pook na kaugnay ng arka), sa dakong timog at hindi kalayuan. Itinatakda rin ang isang tiyak na pagsamba ayon sa kalendaryo: sa Navamī (ika-siyam na araw ng buwan) ng maliwanag na kalahati (śukla-pakṣa) sa buwang Āśvayuja, ang disiplinadong deboto ay dapat sumamba sa mga Ina ayon sa wastong pamamaraan (vidhi), na may payapang isip at malinaw na layon. Ang bunga ay “samṛddhi” (kasaganaan at pagyabong), na mahirap makamtan ng walang pagpipigil. Pagkaraan, iniuugnay ang pansin sa isang kalapit na munting pook: ang banal na siwang/butas (vivara) na kaugnay ni “Śrīmukha,” na inilalarawang may pagkagiliw sa gayong siwang. Ang naghahangad ng siddhi ay dapat ding sumamba rito sa parehong araw. Sa wakas, kinikilala ang kabanatang ito bilang māhātmya ng mga Inang Vasunandā at ng Śrīmukha Vivara sa Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
Inilalahad ng Kabanata 183 ang pagtuturo ni Īśvara kay Devī tungkol sa isang dakilang tīrtha na tinatawag na Miśra-tīrtha, na kilala bilang Trisaṅgama—ang tatluhang pagtagpo ng Sarasvatī, Hiraṇyā, at ng karagatan. Itinatanghal ang pook na ito bilang napakabihira, maging sa mga diyos, at bilang pangunahing tīrtha, lalo na sa mga pagdiriwang na kaugnay ng araw (sūrya-parvan), na sinasabing higit pa ang bisa kaysa Kurukṣetra. Itinuturo ng kabanata ang pagdami ng gantimpala: ang paliligo, pag-aalay ng dāna, at japa (pagbigkas ng mantra) roon ay nagbubunga nang “koṭi-katumbas” o napakaraming ulit. Binabanggit din ang isang liṅga na kaugnay ni Maṅkīśvara at ang napakaraming tīrtha sa pagitan hanggang sa palatandaang iyon. Maging ang mga itinuturing na nasa laylayan ng lipunan ay sinasabing nakakamit ang bunga ng langit doon, tanda ng kapangyarihang nagbabago ng banal na pook. Para sa wastong “bunga ng yātrā,” inirerekomenda ang pag-aalay ng nagamit nang kasuotan, ginto, at isang baka sa isang brāhmaṇa, at ang pag-aalay para sa mga ninuno sa ika-14 na araw ng madilim na kalahati ng buwan. Sa wakas, pinupuri ang Trisaṅgama bilang tagapuksa ng malalaking kasalanan, lalo nang mabisa sa buwan ng Vaiśākha, at inirerekomenda ang seremonyal na pagpapalaya ng toro (vṛṣotsarga) upang maalis ang kasalanan at mapasaya ang mga ninuno.
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang dakilang dambana na tinatawag na Mankīśvara, na nasa malapit ng Trisaṅgama, at pinupuri bilang tagapag-alis ng kasalanan at tagapaglinis ng loob ng mga deboto. Isinalaysay ng kabanata ang pinagmulan ng pangalan: ang pantas na si Mankī, na itinuturing na nangunguna sa mga ascetic, ay nakilala ang Prabhāsa bilang minamahal na dakilang banal na pook ni Śaṅkara. Nagsagawa siya ng matinding tapas, nabubuhay sa mga ugat, tuber at prutas. Pagkaraan ng mahabang panahon, itinatag niya (pratiṣṭhāpya) si Mahādeva sa anyong liṅga. Nalugod si Mahādeva at nagkaloob ng biyaya; hiniling ng pantas na manatili si Śiva roon bilang liṅga na may tatak ng kanyang pangalan sa napakahabang panahon. Pumayag si Śiva, nagkubli, at mula noon ang liṅga ay tinawag na Mankīśvara. Tinutukoy rin ang takdang panahon at payak na ritwal: ang pagsamba sa ika-13 o ika-14 na araw ng buwan (tithi) sa buwan ng Māgha, gamit ang limang upacāra, ay nagbibigay ng ninanais na bunga. Ang mga pilgrim na naghahangad ng ganap na yātrā-phala ay inuutusang magsagawa ng go-dāna sa pook na iyon.
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang patnubay ni Īśvara kay Mahādevī tungkol sa isang natatanging pagpapakita ni Devamātā Sarasvatī sa Prabhāsa kṣetra. Ang diyosa ay kinikilalang “Devamātā” (Ina ng mga deva) at pinupuri sa daigdig sa pangalang Sarasvatī, na nakalagay sa nairṛta (timog-kanluran) na dako at nag-aanyong Gaurī (Gaurī-rūpa). Inilalarawan siyang nakaupo sa pādukāsana, at ang anyo’y iniuugnay din sa larawang “vaḍavā”. Ipinaliliwanag ng teksto na ang mga deva ay iniingatan na parang mga anak ng isang ina laban sa takot sa vaḍavānala; kaya pinagtitibay ng mga pantas ang pamagat na Devamātā. Sa tṛtīyā (ikatlong araw) ng buwang Māgha, ang lalaking may disiplina o ang babaeng may pagpipigil at kabutihang-asal na sumasamba sa kanya ay sinasabing makakamit ang ninanais. Binibigyang-diin din ang kabutihang dulot ng pag-aanyaya at pagpapakain: ang pagpapakain sa isang mag-asawa ng pāyasa (matamis na kanin sa gatas) na may asukal at iba pa ay nagbubunga ng gantimpalang katulad ng isang malakihang ritwal ng “pagpapakain kay Gaurī”. Sa wakas, iniuutos ang dāna: ang pag-aalay ng gintong sandalyas (suvarṇa-pādukā) sa isang brāhmaṇa na may mabuting asal sa banal na pook na ito.
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa dakilang Nāgasthāna sa kanluran ng Maṅkīśa, na kaugnay ng tri-saṅgama (tatluhang tagpuan ng mga ilog) at inilarawang makapangyarihang pook na pumupuksa ng kasalanan. Isinisingit ng kabanata ang alamat ni Balabhadra: nang marinig niya ang pagpanaw ni Kṛṣṇa, dumating siya sa Prabhāsa, nakilala ang pambihirang bisa ng kṣetra at ang pagkalipol ng mga Yādava, at pinili ang landas ng pagtalikod sa daigdig. Iniwan ni Balabhadra ang kanyang katawan sa anyo ni Śeṣa-nāga, narating ang kataas-taasang tīrtha ng tri-saṅgama, nakita ang malaking bungad patungong pātāla na wari’y isang “pinto,” at mabilis na pumasok sa daigdig na tinitirhan ni Ananta. Dahil pumasok siya roon sa anyong nāga, tinawag ang lugar na Nāgasthāna; at ang pook ng pagtalikod sa katawan ay sumikat bilang Śeṣasthāna (sa silangan ng Nāgarāditya). Ipinag-uutos ang paliligo sa tri-saṅgama, pagsamba sa Nāgasthāna, pag-aayuno sa pañcamī na may pagpipigil sa pagkain, pagsasagawa ng śrāddha, at pagbibigay ng dakṣiṇā sa isang Brahmin ayon sa kakayahan. Ipinapangako ang bunga: pagkalaya sa dalamhati at pag-abot sa Rudra-loka; at ang pagpapakain sa Brahmin ng matamis na kanin na may pulot at iba pang handog para kay Śeṣa-nāga ay sinasabing nagdudulot ng gantimpalang kasinghalaga ng pagpapakain sa “mga koro,” kaya’t itinatampok ang dāna bilang pangunahing kabanalan.
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
Ang Adhyāya na ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī. Una, inilalarawan ni Īśvara ang “Prabhāsa-pañcaka,” isang sagradong paglalakbay na binubuo ng limang magkakaugnay na tīrtha: Prabhāsa (pangunahing pook), Vṛddha-Prabhāsa, Jala-Prabhāsa, at Kṛta-smara-Prabhāsa (kaugnay ng pook ng pagsusunog ng bangkay/kalagayan ni Bhairava), na bumubuo ng ruta na sinasabing nagdudulot sa tapat na manlalakbay ng kalagayang “di na muling babalik,” lampas sa pagtanda at kamatayan. Itinatakda rin ang mga gawain: pagligo sa dagat sa Prabhāsa, lalo na sa amāvāsyā at mga kalapit na araw (caturdaśī/pañcadaśī), pagpupuyat na may pag-iingat, pagpapakain sa mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan, at pagbibigay-dāna—lalo na baka at ginto—bilang gabay sa wastong pagkamakadiyos. Tinanong ni Devī kung bakit limang Prabhāsa ang binabanggit gayong iisa lamang ang karaniwang kilala. Kaya isinalaysay ang pinagmulan: si Śiva, naglalakbay sa anyong banal, ay pumasok sa gubat ng Dāruka; nagalit ang mga pantas dahil sa kaguluhang naganap sa kanilang mga tahanan at isinumpa siya kaya nalaglag ang liṅga. Sa pagbagsak nito, yumanig ang sansinukob—lumindol, umalon ang dagat, nabiyak ang mga bundok. Kumonsulta ang mga diyos kay Brahmā, saka kay Viṣṇu, at sa huli kay Śiva; iniutos ni Śiva na sambahin ang nalaglag na liṅga sa halip na salungatin ang sumpa. Dinala ng mga diyos at itinatag ang liṅga sa Prabhāsa, sinamba ito, at ipinahayag ang kapangyarihang magligtas. Sa wakas, binanggit na nabawasan ang pag-akyat ng tao sa langit dahil sa pagtatakip/paghadlang ni Indra, at tinapos sa papuri sa “mahodaya” ng Prabhāsa bilang tagapawi ng kasalanan at tagapagkaloob ng ninanais.
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang maikling gabay sa paglalakbay-panata sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Nagsalita si Īśvara kay Devī at inutusan siyang tumungo sa isang tiyak na pook kung saan nakatindig sa lupa ang isang svayaṃbhū liṅga na tinatawag na Rudreśvara. Itinatakda ng teksto ang lokasyon nito kaugnay ng Ādi-Prabhāsa, sa layong tatlong haba ng busog, upang ipakita ang tumpak na sukat sa heograpiyang pang-ritwal. Ipinapaliwanag din ang pinagmulan ng kabanalan: si Rudra, sa pagpasok sa dhyāna, ay “inilagak” ang sariling tejas sa lugar na iyon, kaya ang kapangyarihang sagrado ay nagmumula sa presensiyang maka-Diyos at hindi sa gawa ng tao. Sa wakas, ayon sa phalaśruti, ang darśana at pūjā kay Rudreśvara ay sumisira sa lahat ng kasalanan at nagbibigay sa deboto ng katuparan ng mga ninanais na layon.
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
Sa Kabanata 189 ng Prabhāsa Khaṇḍa, inilalarawan nang maikli ngunit tiyak ang isang banal na pook sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo ni Īśvara na sa kanluran, “hindi kalayuan,” may isang pangkat ng dambana kung saan magkasama sina Caṇḍikā at Karmamoṭī, kasama ang napakalaking kapulungan ng mga yoginī (koṭi-saṃyutā). Ang pook na ito ay itinatanghal bilang pīṭha-traya, tatlong pīṭha na sinauna at iginagalang sa tatlong daigdig, kaya bagaman tiyak ang kinalalagyan nito, ang kabanalan at kapangyarihan nito ay kinikilalang lampas sa lokal na hangganan. Itinatakda rin ang gawaing pangkalendaryo: sa Navamī, ang ikasiyam na araw ng buwan, dapat isagawa ang ganap na pagsamba (saṃpūjya) sa Devī-pīṭha at sa presensya ng mga yoginī. Maliwanag ang phalaśruti: makakamtan ng nagsasagawa ang lahat ng ninanais at magiging kaibig-ibig sa mga dalagang makalangit sa svarga—tanda ng dakilang gantimpala at mapalad na bunga dahil sa tamang oras at tamang lugar ng ritwal.
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa isang anyo ni Hari na nagkakaloob ng mokṣa, si Mokṣasvāmin, na matatagpuan sa rehiyong Prabhāsa sa bahaging timog-kanluran (nairṛta), hindi malayo sa pangunahing sagradong pook. Inilalarawan ng kabanata ang isang disiplinadong pagtalima: sa araw ng Ekādaśī, ang debotong may pagpipigil sa pagkain (jitāhāra) ay dapat magsagawa ng pagsamba, lalo na sa buwan ng Māgha. Ang ipinangakong bunga ay inihahambing sa gantimpala ng sakripisyong Agniṣṭoma. Pagkaraan, pinalalawak ang turo sa mga gawaing pagtitika sa parehong lugar: ang pag-aayuno na walang pagkain (anaśana) at mga panatang tulad ng Cāndrāyaṇa ay sinasabing nagbibigay ng biyayang higit na pinarami kaysa sa ibang tīrtha (koṭi-guṇa), at nagkakaloob ng ninanais na katuparan. Nagtatapos ang kabanata sa kolofon na nagsasaad ng kinalalagyan nito sa Skanda Purāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa at sa Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling tagubilin sa loob ng paglalakbay-pananampalataya sa Prabhāsa. Kinausap ni Īśvara (Śiva) si Devī at inutusan siyang magtungo sa Ajeegarteśvara, isang anyo ni Hara, na matatagpuan malapit sa Candravāpī—isang banal na bukal o anyong-tubig—at sa tabi ng isa pang sagradong palatandaan. Simple ang ritwal na pagkakasunod: lumapit sa dambana, magsagawa ng snāna (banal na pagligo) sa kaugnay na tubig, at sambahin ang liṅga. Ayon sa phalaśruti, ang pagsamba sa liṅga matapos maligo ay nagpapalaya mula sa mabibigat at nakapanghihilakbot na kasalanan (ghora-pātaka) at humahantong sa śivapada—ang dakilang kalagayan kay Śiva. Sa gayon, itinatali ng kabanata ang lugar, gawa, at pangakong kaligtasan sa isang pamantayang debosyonal na paraan.
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
Sa adhyāya na ito, inihaharap ang isang diskursong teolohikal kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Devī at itinuturo sa kanya (at sa mambabasang manlalakbay) ang isang liṅga na itinalaga at pinabanal ni Viśvakarman. Ang dambana ay nasa hilaga ng Mokṣasvāmin at inilalarawan bilang “mahāprabhāva,” na may dakilang kapangyarihang espirituwal. Ipinapasok din ang tiyak na gabay sa lugar sa pamamagitan ng panukat ng layo: sinasabing ang liṅga ay nasa loob ng sukat na “limang dhanuṣ,” na umaayon sa lohika ng paglalakbay-paglalakbay sa banal na pook. Pagkaraan, itinatampok ang gantimpalang nakasentro sa darśana: ang taong tumitingin at sumasamba sa liṅga nang wasto ay nakakamit ang bunga ng paglalakbay-dambana, at ang mga pagkakasalang nagawa sa salita (vācika) at sa isip (mānasa) ay napapawi sa bisa ng banal na pagtanaw. Sa wakas, binabanggit ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 śloka, sa Prabhāsa Khaṇḍa, sa unang Prabhāsakṣetramāhātmya, at pinapangalanang Viśvakarmeśvara-māhātmya ang kabanata.
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang tuwirang diskursong teolohikal ni Īśvara kay Mahādevī. Itinuturo Niya ang paglalakbay ng mga deboto sa loob ng Prabhāsa-kṣetra: dapat silang magtungo sa Yameśvara, na inilalarawang “anuttama” (walang kapantay, pinakadakila). Itinatakda rin ng teksto ang kinaroroonan ng dambana bilang gabay sa direksiyon at ritwal: hindi ito malayo, nasa nairṛta (timog-kanluran) na bahagi ng Prabhāsa-kṣetra. Ang bisa ay malinaw at maigsi: ang darśana (banal na pagtanaw) lamang ay nagdudulot ng pāpa-śamana (pag-alis o pagpapayapa ng kasalanan) at nagbibigay ng bunga ng lahat ng minimithi (sarva-kāma-phala-prada). Sa kolofon, kinikilala itong bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, sa kalipunang 81,000 śloka, sa ikapitong khanda (Prabhāsa Khaṇḍa), unang bahagi ng Prabhāsa-kṣetra-māhātmya, at pinangalanang paglalarawan ng māhātmya ng Yameśvara.
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara kay Mahādevī tungkol sa isang liṅga na “itinatag ng mga diyos.” Ang pagkakilala sa prabhāva (banal na kapangyarihan) ng pook na ito ay iniuugnay sa pagwasak ng lahat ng kasalanan at sa paglilinis ng loob ng deboto. Itinatakda rin ang wastong asal: magsagawa ng matinding tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagdidisiplina) kaugnay ng liṅga, at ang pilgrim na makatatamo ng darśana ay magiging kṛtakṛtya—ganap na natupad ang tungkuling panrelihiyon. Dagdag pa, itinuturo ang kawanggawa: maghandog ng go-dāna (kaloob na baka) sa isang Brahmin na dalubhasa sa Veda, sapagkat ang tamang pag-aalay ay nagpapalakas at nagpapadakila sa bunga ng paglalakbay-dambana (yātrā-phala).
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang isang paliwanag na diyalogo sa tradisyong Śaiva. Itinuturo ni Īśvara na ang disiplinadong manlalakbay-pananampalataya ay dapat magtungo sa Vṛddha Prabhāsa, sa timog ng Ādi Prabhāsa. Doon ay may bantog na liṅga na tinatawag na “caturmukha” (may apat na mukha), na pinupuri bilang tagapuksa ng kasalanan sa pagtanaw pa lamang. Nagtanong si Śrī Devī tungkol sa pinagmulan ng pangalan at sa bunga ng pagtingin, pagpupuri, at pagsamba sa pook na ito. Isinalaysay ni Īśvara ang isang sinaunang pangyayari, sa isang lumang manvantara at sa panahon ng Tretā-yuga: dumating ang mga ṛṣi mula sa hilaga upang magtamo ng darśana sa Prabhāsa, ngunit natagpuan nilang nakatago ang liṅga ni Śiva (na inuugnay sa vajra ni Indra). Ayaw nilang umuwi nang walang darśana, kaya nagsagawa sila ng mahabang tapas sa paglipas ng mga panahon, may mahigpit na disiplina—kabilang ang brahmacarya at pagtiis sa init at lamig—hanggang sa sila’y tumanda. Nang makita ni Śaṅkara ang kanilang di-matitinag na hangarin na darśana lamang, nahabag Siya at inihayag ang Kanyang liṅga, na sinasabing lumitaw sa pagbitak ng lupa. Matapos ang darśana, umakyat ang mga ṛṣi sa makalangit na daigdig; muling sinikap ni Indra na itago ito, ngunit nakilala ang lugar bilang Vṛddha Prabhāsa sapagkat natamo ang darśana sa “vṛddha-bhāva” (katandaan). Sa phalaśruti, sinasabi na ang debosyonal na pagdalaw at pagtanaw sa pook ay may kapantay na gantimpala ng mga handog na Rājasūya at Aśvamedha. Para sa nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay-dharma, inirerekomenda ang pag-aalay ng isang toro (ukṣā) sa isang brāhmaṇa.
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
Itinuro ni Īśvara si Devī sa isang pook ng Prabhāsa na nakatatag sa banal na tubig, sa timog ng Vṛddha-Prabhāsa, at inihayag ang “uttama” (pinakadakila) nitong māhātmya. Nakasentro ang salaysay kay Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma) na, matapos ang malawakang pagpatay sa mga kṣatriya, ay nilamon ng matinding dalamhati at pagkasuklam sa kasalanan (ghṛṇā). Upang makatagpo ng ginhawa, nagpakabanal siya sa mahabang taon ng mahigpit na tapas at pagsamba kay Mahādeva. Nagpakita si Śiva at nag-alok ng biyaya; hiniling ni Rāma ang darśana ng mismong liṅga ni Śiva, na sinasabing paulit-ulit na tinatakpan ni Indra ng vajra dahil sa takot. Hindi ipinahintulot ni Śiva ang tuwirang liṅga-darśana sa anyong iyon, ngunit nagbigay ng lunas: sa pamamagitan ng paghipo (sparśana) at paglapit sa isang liṅga na sisibol mula sa loob ng sagradong tubig, mawawala ang dalamhati at kasalanan ni Rāma. Pagkaraan, isang dakilang liṅga ang umusbong mula sa tubig, at ang lugar ay tinawag na Jala-Prabhāsa. Sa wakas, binibigkas ang phalaśruti: ang simpleng pagdampi sa tīrtha ay nagdadala sa Śiva-loka; at ang pagpapakain kahit sa isang brāhmaṇa na may wastong asal doon ay itinuturing na pagpapakain kay Śiva (kasama si Umā). Ang salaysay ay ipinapahayag na pāpa-upaśamanī (pumapawi ng kasalanan) at sarvakāma-phalapradā (nagkakaloob ng lahat ng ninanais).
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
Sa adhyāya na ito, itinuturo ni Īśvara kay Devī ang paglalakbay-pananampalataya patungo kay Śiva na Jamadagniśvara, na nasa malapit ng Vṛddha-Prabhāsa. Inilalarawan ang dambana bilang tagapaglinis ng lahat ng kasalanan (sarva-pāpa-upaśamana) na itinatag ng pantas na si Jamadagni; at sinasabing ang simpleng pagtanaw (darśana) sa diyos ay nakapagpapalaya mula sa “tatlong utang” (ṛṇa-traya) ayon sa etika ng mga Purāṇa. Ipinakikilala rin ang isang natatanging pook-tubig na tinatawag na Nidhāna-vāpī, kung saan iniuutos ang banal na pagligo (snāna) at pagsamba (pūjā) upang makamtan ang kasaganaan (dhana) at matupad ang ninanais. Isinasalaysay ang pinagmulan ng pangalan at katanyagan nito: minsang nabawi ng mga Pāṇḍava ang isang nakatagong kayamanan (nidhāna) dito, kaya’t itinataas ang lugar bilang “pinararangalan ng tatlong daigdig”. Sa huling phalāśruti, sinasabi na ang pagligo roon ay nagbabago ng kamalasan tungo sa mabuting kapalaran at nagbibigay ng mga kahilingang minimithi, na lalo pang nagpapatibay sa bisa ng ritwal na nakaugat sa sagradong pook sa loob ng paglalakbay.
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
Sa diyalogong inilalarawan na si Īśvara ay nagsasalita kay Mahādevī, itinuturo ng kabanata ang dakilang pook na tinatawag na Mahāprabhāsa, nasa timog ng Jalaprabhāsa, at sinasabing humahadlang sa landas ni Yama—isang pahayag ng pag-iingat at pagliligtas. Isinasalaysay ang pinagmulan: noong Tretā-yuga, naalaala ang isang maningning na Spārśa-liṅga (“liṅga ng paghipo”) na nagbibigay ng paglaya sa pamamagitan ng pagdampi. Sa kalaunan, dumating si Indra na may takot at tinakpan o pinigil ang liṅga sa isang hadlang na tulad ng vajra; ngunit sumabog ang matinding init/tejas nang di-mapigil, lumawak bilang napakalaking anyong-liṅga na may dulo ng apoy, at ginulo ang tatlong daigdig sa usok at apoy. Ang mga diyos at mga ṛṣi na may kaalaman sa Veda ay umawit ng papuri kay Śiva (Śaśiśekhara) at nakiusap na mapigil ang sariling nagliliyab na liwanag upang hindi gumuho ang sangnilikha tungo sa pagkalusaw. Nahati ang tejas sa limang agos at bumasag sa lupa bilang limang anyo ng Prabhāsa. Itinatag ang isang batong tarangkahan/pinto sa daanang-labasan; nang maisara ang bitak, humupa ang usok at nagbalik ang katatagan ng mga daigdig, habang nanatiling nakapook ang liwanag. Sa udyok ni Śiva, itinindig ng mga diyos ang isang liṅga roon; “namahinga” ang tejas at sumikat ang lugar bilang Mahāprabhāsa. Sa wakas, itinatakda ang mga bunga: ang debotong pagsamba na may sari-saring bulaklak ay nagdudulot ng di-nasisirang pinakamataas na kalagayan; ang pagtanaw lamang ay nagpapalaya sa kasalanan at nagbibigay ng ninanais; at ang dāna—ginto sa disiplinadong brāhmaṇa at wastong kaloob na baka sa isang dwija—ay nagbubunga ng “bunga ng kapanganakan” at meritong inihahambing sa Rājasūya at Aśvamedha.
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
Ang kabanatang ito ay isang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī sa loob ng gabay sa pagdalaw sa mga tīrtha. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang isang dambana sa timog, sa kaaya-ayang pampang ng Ilog Sarasvatī, at ipinakikilala ang isang diyos na kusang nahayag (svayaṃbhūta) na may bansag na Kṛtasmaradeva, tagapaglinis ng mga kasalanan. Matapos masunog si Kāma, nagdalamhati si Ratī; inaliw siya ni Śiva at nangakong may pagbabalik sa hinaharap sa pamamagitan ng biyayang maka-Diyos. Tinanong ni Devī kung bakit sinunog si Kāma at paano naganap ang muling pagsilang; isinalaysay ni Śiva ang mas malawak na pinagmulan at ang handog ni Dakṣa: ang pagpapakasal ng mga anak na babae, ang pagtitipon ng mga deva at mga ṛṣi sa dakilang yajña, at ang hindi pag-anyaya kay Śiva dahil sa mga tanda ng pagtalikod (kapāla, abo), na nagpasiklab sa poot ni Satī hanggang sa palayain niya ang sarili sa pamamagitan ng yogic na pagtitiyaga. Ipinadala ni Śiva ang mababangis na gaṇa sa pamumuno ni Vīrabhadra upang guluhin ang ritwal; sumiklab ang labanan laban sa mga deva. Nilamon ang Sudarśana ni Viṣṇu, at nabuhay si Vīrabhadra dahil sa biyaya ni Rudra. Lumapit si Śiva na may trident; umurong ang mga deva, nagsagawa ang mga brāhmaṇa ng homa na panangga gamit ang mga mantra ni Rudra, ngunit napabagsak ang yajña. Tumakas ang yajña sa anyong usa at nananatiling nakikita sa langit na tila isang bituin—isang pangmatagalang tanda sa kosmos ayon sa salaysay.
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
Sa isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī, isinasalaysay ng kabanatang ito ang mga pangyayari matapos magambala ang kalagayan ng paghahandog at ipinakikilala ang demonyong si Tāraka bilang puwersang nagpapayanig sa kaayusan: tinalo niya ang mga deva at pinalayas sila mula sa Svarga. Dumulog ang mga deva kay Brahmā; itinuro ni Brahmā na tanging ang lakas ni Śaṅkara ang makalulutas sa krisis, at ang magiging pag-iisa ni Śiva sa diyosang isinilang sa Himālaya ang magbubunga ng tagapagwasak kay Tāraka. Upang pasimulan ang pag-iisang iyon, inatasan si Kāmadeva kasama si Vasantā; ngunit nang lumapit kay Śiva, si Kāma ay natupok ng apoy na lumabas mula sa ikatlong mata ni Śiva. Pagkaraan, nanahan si Śiva sa mapalad na Prābhāsika-kṣetra at ginawang banal na alaala ang pook. Nagluksa si Rati; isang tinig na walang katawan ang umaliw sa kanya na babalik si Kāma bilang walang-katawang anyo (Ananga) upang mapanatili ang pagpapatuloy ng sansinukob. Nagtanong ang mga deva tungkol sa pagkagambala ng paglikha kung wala si Kāma; ipinaliwanag ni Śiva na kikilos si Kāma kahit walang katawan, at may liṅga na sumibol sa lupa bilang tanda ng pangyayari. Iniuugnay ito sa bansag na Kṛtasmarā at sa pagsilang sa kalaunan ni Skanda na papatay kay Tāraka. Sa wakas, tinutukoy ang isang kuṇḍa sa timog ng Kṛtasmarā na tinatawag na Kāma Kuṇḍa, kung saan iniuutos ang pagligo at ang maayos na pag-aalay (tubo, ginto, mga baka, tela) sa mga brāhmaṇang may kaalaman sa Veda, na may biyayang pag-alis sa mga di-mabuting kalagayan.
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang diskursong teolohiyang Śaiva kung saan itinuturo ni Īśvara (Śiva) ang isang tiyak na pook sa Prabhāsa: ang dakilang śmaśāna o pook ng pagsusunog ng bangkay na kaugnay ni Kālabhairava, at ang kalapit na Brahma-kuṇḍa. Ang diwa ng kabanata ay pangkaligtasan at nakatali sa lugar na ito. Ipinahahayag ni Śiva na ang sinumang mamatay o masunog ang labi roon—kahit sa masamang kalagayan o sa kamatayang “hindi sa takdang oras” (kāla-viparyaya)—ay sinasabing makakamit ang mokṣa, ang paglaya. Pinalalawak pa ang pangako hanggang sa mga itinuturing na may mabibigat na paglabag ayon sa pamantayang etikal ng teksto. Inuugnay ni Śiva ang bisa ng pook sa presensya ni Maṅkīśvara at sa kalagayang “kṛtasmaratā” (matatag sa pag-alaala sa Diyos), kaya inilalarawan ang śmaśāna bilang “apunarbhava-dāyaka,” isang pook na nagkakaloob ng kalayaan mula sa muling pagsilang. Binabanggit din ang sandaling pangkalendaryo/pang-astronomiya na “viṣuva” bilang makahulugang tanda ng panahon para sa pagpapahalagang ritwal ng lugar. Sa wakas, ipinahahayag ni Śiva ang Kanyang walang kupas na pag-ibig at pagkapit sa minamahal na kṣetra na ito, na sa retorika ng siping ito ay itinatanghal pang higit na mahalaga kaysa Avimukta.
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
Ipinaliwanag ni Īśvara kay Devī ang kinaroroonan at kabanalan ng Rāmeśvara sa Prabhāsa, malapit sa Ilog Sarasvatī. Isinasalaysay na si Balabhadra (Rāma/Halāyudha) ay tumangging pumili ng panig sa tunggalian ng Pāṇḍava at Kaurava at nagbalik sa Dvārakā; dahil sa pagkalasing, napadpad siya sa isang masukal na harding-pang-aliw. Doon ay nakita niya ang mga pantas na Brahmin na nakikinig sa pagbigkas ng isang sūta; sa galit ay napatay niya ang sūta, at saka niya napagtantong ito’y karumihang kahawig ng brahma-hatyā, kaya’t nagdalamhati sa masamang bunga sa dharma at sa katawan. Tinalakay ng kabanata ang lohika ng prāyaścitta: ang pagkakaiba ng kasalanang sinadya at di-sinadya, ang mga antas ng pagtubos, at ang papel ng vrata (banal na panata). Isang tinig na walang katawan ang nag-utos kay Rāma na magtungo sa Prabhāsa, kung saan ang Pratilomā Sarasvatī na may limang agos ay pinupuri bilang tagapuksa ng limang mabibigat na kasalanan; sinasabing di-maihahambing ang ibang tīrtha. Isinagawa ni Rāma ang mga ritwal ng paglalakbay-dambana, nagbigay ng mga handog, naligo sa tagpuan ng ilog at dagat, at nagtatag at sumamba sa isang dakilang liṅga, kaya’t nalinis. Sa wakas, ipinahayag ang phala: ang pagsamba sa liṅga ng Rāmeśvara ay nag-aalis ng kasalanan; ang natatanging pagtalima sa ikawalong araw ng buwan na may paraang brahma-kūrcha ay nagdudulot ng gantimpalang tulad ng Aśvamedha. Para sa naghahangad ng ganap na bunga ng yātrā, inirerekomenda ang banal na paliligo, pagsamba, at pag-aalay ng baka.
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa dambanang Mankīśvara, na nasa hilaga ng Rāmeśa at malapit sa pook ng Devamātṛ, na may dagdag na pagtukoy ng direksiyon mula sa Arka-sthala at Kṛta-smara. Sinasabing ang liṅga roon ay matagal nang itinindig ng isang brāhmaṇa na nagngangalang Maṅki; bagaman kuba (kubja) ang katawan, siya’y matatag sa debosyon kay Śiva sa pamamagitan ng tuluy-tuloy na tapas at maingat na pagsasagawa ng ritwal. Sa kabila ng maraming taon ng pagsamba, nabagabag si Maṅki dahil tila hindi pa niya natatamo ang ganap na kalinga; kaya pinaigting niya ang japa at dhyāna hanggang sa katandaan. Sa wakas, nagpakita si Śiva at ipinaliwanag ang isang praktikal na hadlang: hindi madaling maabot ni Maṅki ang mga sanga upang makapitas ng maraming bulaklak gaya ng ibang ascetic; subalit kahit isang bulaklak na inihandog nang may bhakti ay nagdudulot ng ganap na gantimpala ng sakripisyo. Pinalawak pa ang aral sa isang huwarang teolohikal-ritwal: si Brahmā ay nasa kanan ng liṅga, si Viṣṇu sa kaliwa, at si Śiva sa gitna—kaya ang pagsamba sa liṅga ay pagsamba sa Trimūrti. Binanggit ang mga handog na kinalulugdan: bilva, śamī, karavīra, mālatī, unmattaka, campaka, aśoka, kahlāra, at iba pang mababangong bulaklak. Humiling si Maṅki ng biyaya na ang sinumang maligo at kahit mag-alay lamang ng tubig sa liṅgang ito ay magkamit ng bunga ng lahat ng uri ng pagsamba; hiniling din niyang magkaroon ng mga punong makalangit at makalupa sa paligid. Ipinagkaloob ni Śiva ang mga ito, at ipinahayag na ang lugar ay tatawaging Nāga-sthāna dahil naroon ang lahat ng nāga, saka naglaho. Iniwan ni Maṅki ang katawan at nakamit ang kaharian ni Śiva. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig sa salaysay na ito nang may pananampalataya ay nag-aalis ng mga kasalanan.
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
Ang Kabanata 204 ay inihahabi bilang tanong at sagot na pang-teolohiya. Humihiling si Devī ng mas malawak na salaysay tungkol sa māhātmya ni Sarasvatī at nagtatanong ng mga teknikal na alituntunin sa paglalakbay-dambana: ang bisa ng pagpasok sa “mukha-dvāra,” ang bunga ng pagligo at pagbibigay (dāna), ang kinalalabasan ng paglubog sa ibang pook, at ang wastong paraan ng śrāddha—mga tuntunin, mantra, karapat-dapat na pari, angkop na pagkain, at mga inirerekomendang handog. Sumasagot si Īśvara na magbibigay Siya ng maayos at sunod-sunod na paliwanag sa pamamaraan ng dāna at śrāddha, at saka itinataas ang kabanalan ni Sarasvatī sa patong-patong na pagpupuri. Ipinahahayag na ang tubig ni Sarasvatī ay may pambihirang puṇya, bihira pa nga sa mga diyos kapag nahahalo sa dagat; inilalarawan ang ilog bilang pinagmumulan ng ginhawa sa daigdig at pagkalaya sa dalamhati. Binibigyang-diin ang pambihirang pagkakataon ng mga takdang panahon, lalo na ang Vaiśākha at mga pagtalima na may kaugnayan sa Soma, at itinatanghal na ang pag-abot kay Sarasvatī ay nakahihigit sa iba pang tapas at prāyaścitta. Matitinding pahayag ng phala ang nagsasaad na ang nananatili sa tubig ni Sarasvatī ay magkakamit ng mahabang paninirahan sa Viṣṇu-loka; at ang hindi makakita kay Sarasvatī sa Prabhāsa ay inihahambing sa may kapansanan sa espiritu. Pinupuri rin Siya sa kagandahan at talino, inihahalintulad sa malawak na kaalaman at dalisay na pag-unawa. Ang sangama ni Sarasvatī sa iba pang bantog na ilog at sa dagat ay itinatanghal bilang sukdulang tīrtha. Ang pagligo at pagbibigay roon ay inihahambing sa dakilang bunga ng malalawak na yajña; at ang nababasbasan ng tubig ni Sarasvatī ay inilalarawang mapalad, marangal, at karapat-dapat igalang.
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
Sa Adhyāya 205, naganap ang isang diyalogong teolohikal at pang-ritwal kung saan tinanong ni Devī si Īśvara tungkol sa mapagkawanggawang paraan ng śrāddha, lalo na ang wastong oras nito sa loob ng araw at ang pagsasagawa sa banal na pook ng Prabhāsa/Sarasvatī. Ipinaliwanag ni Īśvara ang mga muhūrta ng maghapon at itinuring na pinakamabisa ang kutapa-kāla sa paligid ng tanghali, habang mahigpit na nagbabala laban sa pagsasagawa sa dapithapon. Inilista ng kabanata ang mga kailangang pananggalang at pampadalisay—lalo na ang kuśa/darbha at itim na linga (tila)—at binanggit ang panahon ng svadhā-bhavana. Pinuri rin ang tatlong “tagapagpadalisay” para sa śrāddha (dauhitra, kutapa, tila) kasama ng mga birtud na kalinisan, kawalan ng galit, at hindi pagmamadali. Pagkaraan, inuri ang yaman ayon sa kadalisayan (śukla/śambala/kṛṣṇa) at itinuro na ang handog mula sa di-makatarungang pinagmulan ay naglilihis ng kasiyahan sa mga nilalang na di-mapalad sa halip na sa mga ninuno. Malaking bahagi ang naglatag ng pamantayan sa mga tatanggap: inirerekomenda ang mga Brāhmaṇa na may pag-aaral at disiplina, at sinundan ng mahabang talaan ng apāṅkteya (di-karapat-dapat) batay sa asal, hanapbuhay, at kalagayang moral. Nagtatapos ito sa paalala na ang maling pagpili ay nagpapahina sa bunga ng ritwal.
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
Inilalahad ng adhyaya na ito ang masusing paliwanag ni Īśvara tungkol sa ritwal na śrāddha, lalo na sa balangkas na pārvaṇa. Tinutukoy nito ang wastong paraan ng pag-anyaya, ang karapat-dapat na mga kalahok at pag-upo, mga tuntunin ng kalinisan, ang tamang oras ayon sa pag-uuri ng muhūrta, at ang pagpili ng sisidlan, panggatong, bulaklak, pagkain, at mga damong pang-ritwal. Kasama ang mahigpit na babala sa asal: ang di-wastong pakikisalo sa pagkain at mga pagkukulang sa pamamaraan ay maaaring magpawalang-bisa sa pagtanggap ng mga ninuno. Itinatakda rin ang disiplina ng pananahimik sa ilang gawain (japa, pagkain, pitr̥-kārya, atbp.), ang mga tuntunin ng direksiyon para sa ritong deva kumpara sa ritong pitr̥, at mga praktikal na lunas sa ilang depekto. Nagtatala rin ang kabanata ng mga mapalad at di-mapalad na materyales (mga kahoy para sa samidh, mga bulaklak at pagkaing dapat tanggapin o iwasan), mga pook na hindi angkop pagdausan ng śrāddha, at mga usaping pangkalendaryo gaya ng malamāsa/adhimāsa at wastong pagbibilang ng buwan. Sa wakas, ibinibigay ang mga hanay ng mantra (kabilang ang papuring “saptārcis”) at ang phala: ang tamang pagbigkas at pagsasagawa ay nagdudulot ng paglilinis, bisa sa lipunan at ritwal, at mga biyayang gaya ng kasaganaan, talas ng alaala, at kalusugan—lalo na sa Prabhāsa, sa tagpuan ng Sarasvatī at karagatan.
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
Ang kabanatang ito ay isang mapag-utos na aral na iniuugnay kay Īśvara sa loob ng balangkas ng banal na Prabhāsa-kṣetra. Sa simula, inililista nito ang mga handog na kaugnay ng śrāddha at ang mga bungang dulot, na binibigyang-diin na ang pag-aalay para sa pitṛs (mga ninuno) at ang pagpapakain kahit sa isang dvija malapit sa sagradong pook ng Sarasvatī ay itinuturing na pambihirang dakilang kabutihan. Pagkaraan, lumilipat ito sa masusing pag-uuri ng pātra–apātra (karapat-dapat/di-karapat-dapat na tumanggap): babala laban sa pagpapabaya sa mga ritwal na tungkulin, paghatol sa pagnanakaw ng lupa at sa ilang uri ng ipinagbabawal na kita, at mahabang pagpuna sa “veda-vikraya” o pagbebenta/pagkakalakal ng pagtuturo ng Veda, kasama ang mga anyo nito at mga bunga ng karma. Kasabay nito, itinatakda ang mga hangganang panlipunan at pang-ritwal—mga tuntunin ng kalinisan, mga hanapbuhay na di-angkop, at ang panganib ng pagkain o pagtanggap ng yaman mula sa mga pinaparatangang pinagmulan. Sa huli, inilalahad ang doktrina ng dāna nang may kaayusan: paghahambing ng halaga ng mga handog, ang pangangailangang pumili ng karapat-dapat na tatanggap (śrotriya, guṇavān, śīlavān), at ang aral na ang maling pagbibigay ay maaaring magpawalang-bisa ng merit. Nagtatapos ang kabanata sa antas ng mga birtud—katotohanan, ahimsa (di-pananakit), paglilingkod, at disiplinadong pagkain—at sa mga bunga ng tiyak na donasyon tulad ng pagkain, ilawan, pabango, kasuotan, at higaan, na pinagdurugtong ang praktika ng ritwal at ang gabay-moral.
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
Ang kabanatang ito ay isang maayos na diskursong teolohikal: hinihiling ni Devī kay Īśvara ang malinaw na pag-uuri ng dāna—ano ang dapat ibigay, kanino ibibigay, at sa anong kundisyon ng panahon, lugar, at kalagayan ng tatanggap. Ipinapakita ni Īśvara ang kaibhan ng “walang-bungang” kapanganakan at “walang-bungang” handog laban sa mabuting kapanganakan, at inilalahad ang labin-anim na mahādāna (dakilang kaloob), kasama ang mahahalagang bagay na ipinamimigay gaya ng baka, ginto, lupa, kasuotan, butil, at bahay na may kasangkapan. Pagkaraan, binibigyang-diin ang etika ng layon at pinagmulan ng yaman: ang pagbibigay na mula sa pagmamataas, takot, galit, o pagyayabang ay nagbubunga nang huli o kulang; samantalang ang pagbibigay na may dalisay na isip at yamang natamo sa makatarungang paraan ay nagdudulot ng napapanahong biyaya. Malaking bahagi ang nagtatakda ng pamantayan ng karapat-dapat na tatanggap (pātra): pagkatuto, disiplina sa yoga, kapanatagan, kaalaman sa Purāṇa, habag, katotohanan, kalinisan, at pagpipigil-sa-sarili. May detalyadong tuntunin para sa dāna ng baka: ang kanais-nais na katangian, ang pagbabawal sa may depekto o sa bakang nakuha sa di-matuwid, at ang babala sa masamang bunga ng maling pag-aalay. Tinutukoy rin ang mga pag-iingat sa takdang panahon hinggil sa pag-aayuno, pāraṇa (pagwawakas ng ayuno), at oras ng śrāddha, pati ang paraang maiaangkop ang śrāddha kapag kapos ang yaman o kulang ang angkop na tatanggap. Sa wakas, itinatampok ang paggalang sa bumibigkas/guro ng teksto at ang pagbabawal na ituro sa mapanlaban o walang-galang na tagapakinig, sapagkat ang wastong pakikinig at pagtaguyod ay bahagi ng bisa ng ritwal.
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
Inilalahad ng kabanatang ito ang dalawang-bahaging aral na binibigkas ni Īśvara kay Devī. Una, itinatakda ang landas ng pagdalaw sa dambana: inuutusan si Devī na magtungo sa dakilang Mārkaṇḍeyeśvara sa hilaga, malapit sa silangang bahagi ng Sāvitrī. Ang kabanalan ng kṣetra ay iniuugnay kay Ṛṣi Mārkaṇḍeya na, sa biyaya ni Padmayoni (Brahmā), naging “di-tumatanda at di-namamatay” sa diwang Purāṇiko. Nakita niya ang kadakilaan ng pook, nagtatag siya ng Śiva-liṅga at pumasok sa mahabang dhyāna sa anyong padmāsana. Sa paglipas ng napakalalaking siklo ng panahon, natabunan ng alikabok na dala ng hangin ang templong Śaiva; pagmulat niya, hinukay at muling binuksan ang malaking pintuan upang maipagpatuloy ang pagsamba. Isinasama ang pahayag ng gantimpala: ang sinumang pumasok at sumamba kay Vṛṣabhadhvaja (Śiva) nang may bhakti ay makaaabot sa kataas-taasang tahanan kung saan naroroon si Maheśvara. Sa ikalawang bahagi, tinanong ni Devī kung paanong tinatawag na “walang-kamatayan” si Mārkaṇḍeya gayong pangkalahatan ang kamatayan. Isinalaysay ni Īśvara ang isang naunang kalpa: si Ṛṣi Mṛkaṇḍu, anak ni Bhṛgu, ay nagkaanak na mabuti ngunit nakatakdang mamatay sa loob ng anim na buwan. Ginawa ng ama ang upanayana at tinuruan ang bata ng araw-araw na magalang na pagpupugay. Sa paglalakbay-pananampalataya, nakatagpo nila ang Saptarṣi na nagbasbas ng “mahabang buhay,” ngunit nang makita ang maikling itinakdang buhay ng bata ay nangamba silang mapawalang-bisa ang kanilang salita. Dinala nila ang brahmacārin kay Brahmā, at pinagtibay nito ang natatanging tadhana: ang bata’y magiging Mārkaṇḍeya, kasinghaba ng buhay ni Brahmā at magiging kasama sa simula at wakas ng kalpa. Nagtatapos ang kabanata sa ginhawa at mapagpasalamat na debosyon ng ama, na nagpapatibay sa mga temang disiplina sa paggalang, pahintulot ng banal, at patuloy na paglapit sa kṣetra kahit ito’y minsang natabunan.
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
Ang adhyāya na ito ay isang siksik na tagubilin sa tīrtha, na inihaharap bilang katuruang teolohikal ni Īśvara kay Mahādevī. Itinuturo nito sa manlalakbay-panrelihiyon na magtungo sa Pulastyēśvara—kinikilalang isang ‘uttama’ o pinakadakilang dambana—na nasa tiyak na bahagi ng banal na mapa ng Prabhāsa, na inilalarawan sa pamamagitan ng direksiyon at sukat ng layo. Ipinapahayag din ang wastong pagkakasunod ng debosyon: una ang darśana (pagkakita at pagdulog sa banal), saka ang pūjā na isinasagawa “vidhānataḥ,” ayon sa tamang ritwal. Sa huli, malinaw ang phalaśruti: ang sumasamba ay mapapalaya sa mga kasalanang naipon sa pitong kapanganakan, at ito’y pinagtitibay na “walang pag-aalinlangan” (nātra saṃśayaḥ).
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang aral na teolohikal na ibinigay ni Īśvara kay Devī, na nagtatakda sa kinaroroonan ng dambanang tinatawag na Pulahēśvara sa lupain ng Prabhāsa. Itinuturo ang pook sa pamamagitan ng direksiyong naiṛta (timog-kanluran) at isang panukat na layo ayon sa sukat na dhanuṣ. Ipinag-uutos ang pagsamba kay Pulahēśvara sa diwa ng bhakti (taos-pusong debosyon), at iniuugnay ang hiranya-dāna—pag-aalay ng ginto o kayamanan—sa pagkakamit ng yātrā-phala, ang “bunga” ng kabanalang dulot ng paglalakbay-pananampalataya. Kaya pinagsasama ng kabanata ang (1) pagtukoy sa isang tīrtha, (2) payak na ritwal ng pūjā na may debosyon, at (3) utos tungkol sa dāna bilang pormal na pagwawakas upang maging ganap ang gantimpala ng paglalakbay. Sa hulí, binabanggit ng kolofon ang pagkakalagay nito sa malawak na Skanda Purāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa, at tinatawag itong ika-211 adhyāya ng Prabhāsakṣetramāhātmya na pumupuri kay Pulahēśvara.
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
Itinatala ng kabanatang ito ang pagtuturo ni Īśvara kay Devī tungkol sa isang dambanang tinatawag na Kratvīśvara sa Prabhāsa Khaṇḍa. Matatagpuan ito sa nairṛta (timog-kanluran) mula sa Pulahīśvara, sa layong walong dhanuṣa, bilang malinaw na gabay sa kinaroroonan ng mga banal na pook. Ipinahayag na ang Kratvīśvara ay tagapagkaloob ng “mahākratu-phala,” ang bungang katumbas ng dakilang mga handog at sakripisyong Vedic, na ngayon ay naaabot sa pamamagitan ng tīrtha sa darśana (mapitagang pagtanaw). Ang sinumang makakita sa diyos na ito ay magkakamit ng bunga ng ritong Pauṇḍarīka, mapangangalagaan laban sa karalitaan sa loob ng pitong kapanganakan, at may katiyakang hindi sisibol ang pagdurusa sa pook na iyon.
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
Ang adhyāya na ito ay isang maikling Śaiva māhātmya na inilahad sa anyong diyalogo, kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Devī. Itinatakda nito ang kinaroroonan ng banal na pook ng Kaśyapeśvara sa pamamagitan ng tiyak na patnubay sa direksiyon: nasa silangang bahagi (pūrvadigbhāga), sa layong “labing-anim na haba ng busog” (dhanuḥ-ṣoḍaśa-kāntara), upang magsilbing gabay sa mga manlalakbay na deboto. Ipinahahayag din ang bisa ng darśana (pagkakita at pagdalaw): ang sinumang makakita sa pook ay magkakamit ng kasaganaan at supling; maging ang nabibigatan ng “lahat ng kasalanan” ay mapapalaya mula rito, na ipinapahayag bilang tiyak na phalaśruti—“walang pag-aalinlangan.” Sa dulo, may kolofon na tumutukoy sa pagkakalagay nito sa Skanda Purāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa at Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang isang aral na pinangungunahan ni Īśvara, na nagtatakda sa dambanang Kauśikeśvara sa direksiyong īśāna (hilagang-silangan) mula sa Kaśyapeśvara, sa layong walong “dhanus” (sukat na gaya ng “busog”). Inilalarawan ang Kauśikeśvara bilang lugar ng paglilinis at tahasang tagapuksa ng malalaking kasalanan (mahāpātaka-nāśana). Isang maikling alamat ang nagpapaliwanag ng pangalan: si Kauśika, matapos mapatay ang mga anak ni Vasiṣṭha—isang paglabag na nagdudulot ng tensiyong moral sa salaysay—ay nagtatag ng isang liṅga sa pook na iyon at, sa pamamagitan ng pagtatalaga at pagsamba, napalaya sa kasalanan. Sa phalaśruti, sinasabi na ang sinumang mag-darśana (makakita/bumisita) at mag-pūjā (sumamba) sa liṅga ay magkakamit ng ninanais na bunga (vāñchita-phala).
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang dambana ng Kumāreśvara, na nasa timog ng Mārkaṇḍeśvara at malapit lamang, at kinikilalang isang liṅga na itinatag ni Svāmī (isang deboto) sa banal na pook. Inilalarawan ng kabanata ang lugar bilang sentro ng pag-aalis-sala: ang mahigpit na tapas na kaugnay ni Kārttikeya ay sinasabing nakapapawi ng mga kasalanang bunga ng pagnanasa na lumalampas sa dharma, lalo na ang pagkakasalang may kinalaman sa asawa ng iba. Isang huwarang deboto ang nagtatag ng liṅga at sinasabing napalaya sa karumihan, muling nakamtan ang kalagayang “kaumāra” — kabataang kadalisayan — sa pamamagitan ng pagtalikod at pagpipigil. Isa pang halimbawa ang tumutukoy kay Sumāli: matapos ang mabigat na gawa ng pagpatay sa mga ninuno, siya’y sumamba roon at pinalaya sa kasalanan ng karahasang laban sa ama/ninuno. Binanggit din ang isang balon sa harap ng diyos: ang pagligo roon at pagsamba sa liṅga na itinatag ni Svāmī ay nagdudulot ng paglaya mula sa mga kapintasan at pagpasok sa dakilang lungsod na banal, ang Svāmīpura. Sa huli, ibinigay ang tuntunin ng dāna: ang pag-aalay ng bagay na “tāmracūḍa” na yari sa śātakaumbha na ginto (lubhang dalisay) sa isang dvijāti, sa pangalan ni Svāmī, ay nagkakaloob ng bunga na tulad ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
Ang adhyaya na ito ay isang maikling salaysay tungkol sa isang Śaiva tīrtha na inihayag ni Īśvara kay Devī. Itinatakda nito ang kinaroroonan ng dakilang liṅga na tinatawag na Gautameśvara sa hilaga ng Mārkaṇḍeśvara, sa layong labinlimang dhanus (tradisyunal na sukat). Inilalarawan ang dambana bilang pook ng pagtubos: ang pantas na si Gautama, na nababalot ng kasalanan at dalamhati matapos mapatay ang kanyang guro, ay nagtatag (pratiṣṭhā) ng liṅga roon at napalaya sa bigat ng kanyang pagkakasala. Itinatakda rin ang mga gawaing nagdudulot ng punya para sa mga peregrino: pagligo sa ilog ayon sa wastong pamamaraan, pagsamba sa liṅga nang tama ang ritwal, at pag-aalay ng dāna na isang kapilā (kayumangging baka). Ang bunga ay paglaya mula sa limang mabibigat na kasalanan (pañca-pātaka), na nagpapakita sa lugar bilang daan ng pagsisisi, tamang pagsasagawa, at banal na paglilinis.
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling pagtalakay sa kaluwalhatian ng dambanang banal, na ipinahayag ni Īśvara kay Devī. Itinatakda nito ang kinalalagyan ng Devarājeśvara: sa kanluran, hindi malayo sa Gautameśvara, sa layong labing-anim na dhanu (sinaunang sukat na kaugnay ng busog). Inilalahad ang ugnayang pinagmulan-at-bunga: kapag naitatag ang liṅga (sthāpanā), ang nagtatag ay napapalaya mula sa pāpa (kasalanan/kapintasan). Bilang tuntunin para sa mga darating na deboto, sinumang tao na sasamba sa liṅgang iyon nang may payapa at nakatuong isip (samāhita-manas) ay makakamit din ang paglaya mula sa mga kasalanang nagmumula sa pagiging tao (mānava-sambhūta pātakāni). Sa hulihan, kinikilala ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, sa kalipunang 81,000 taludtod, sa ikapitong dibisyon (Prabhāsa Khaṇḍa), unang seksiyon (Prabhāsakṣetramāhātmya), at ito ang ika-217 na kabanata.
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang maikling aral na teolohikal na iniuugnay kay Īśvara. Ipinakikilala nito ang isang natatanging liṅga sa Prabhāsa-kṣetra na tinatawag na “Mānava-liṅga,” na itinatag at iniluklok ni Manu. May diwang pagsisisi ang salaysay: si Manu, nabibigatan sa kasalanang dulot ng pagpatay sa sarili niyang anak, ay kinilala ang pook na iyon bilang pāpa-hara, ang tagapag-alis ng kasalanan. Sa pamamagitan ng mga ritwal ng pagtatalaga at pagbasbas, iniluklok niya roon si Īśvara, at inilarawang napawi ang bigat ng kanyang moral na pasanin. Pagkaraan, pinalalawak ang bunga: sinumang taong deboto na sumamba sa Mānava-liṅga ay sinasabing mapapalaya mula sa mga kasalanan. Nagtatapos ang kabanata sa pormal na kolofon na nagsasaad na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa, Prabhāsakṣetramāhātmya, at kinikilalang ika-218 adhyāya tungkol sa Mānaveśvara-māhātmya.
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
Ang kabanatang ito ay isang aral na Śaiva kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Devī upang ilarawan ang isang pangkat ng mga banal na pook sa timog-silangan malapit sa āśrama ni Mārkaṇḍeya. Una niyang itinuro ang tanyag na dambana na Guhāliṅga, na tinatawag ding Nīlakaṇṭha, na sinasabing minsang sinamba ni Viṣṇu at pinupuri bilang “tagapuksa ng lahat ng nalalabing bakas ng kasalanan.” Pagkaraan, iniuugnay ang pagsamba na may bhakti sa tiyak na bunga: kasaganaan, supling, mga alagang hayop, at kapanatagan ng loob. Pinalalawak ang paglalarawan ng pook sa pagbanggit ng mga nakikitang hermitage at yungib ng mga ascetic, na marami ay kaugnay ng liṅga. Isang mahalagang tagubilin ang sumusunod: ang pagtatatag ng liṅga malapit kay Mārkaṇḍeya ay sinasabing nakapag-aangat ng malalawak na angkan, kaya’t nagiging gawaing may saklaw na panlipunan. Ang teolohikong balangkas ay pangkalahatan: “ang lahat ng daigdig ay anyo ni Śiva; ang lahat ay nakasalig kay Śiva,” at ang marunong na naghahangad ng kasaganaan ay dapat sumamba kay Śiva. Sa pamamagitan ng mga halimbawa mula sa mga deva, hari, at tao, itinatanghal ang pagsamba at pagtatayo ng liṅga bilang lunas kahit sa mabibigat na paglabag sa bisa ng “ningning ni Śiva.” Ang maiikling pinagmulan—tulad ni Indra matapos si Vṛtra, ang Araw sa mga sangandaan ng tubig, at ang pagbabalik-dalisay ni Ahalyā—ay nagsisilbing patunay, at nagtatapos sa muling pagdidiin sa diwa ng Prabhāsa-kṣetra kaugnay ng āśrama ni Mārkaṇḍeya.
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong aral ng Śaiva na ibinigay ni Īśvara sa Diyosa. Itinuturo niya sa manlalakbay-panrelihiyon ang diyos na tinatawag na Vṛṣadhvajeśvara, “pinararangalan sa tatlong daigdig” (triloka-pūjita), na nasa dakong timog sa banal na mapa ng Prabhāsa. Pagkaraan, inilalarawan si Śiva bilang akṣara at avyakta (di-nasisira, di-nahahayag), walang mas mataas na simulain kaysa sa Kanya, naaabot sa pamamagitan ng yoga, at bilang kosmikong nilalang na sumasaklaw sa lahat—may mga kamay, paa, mata, ulo, at bibig sa lahat ng dako bilang tanda ng Kanyang pagkapalagian. Binabanggit ang mga huwarang hari (Pṛthu, Marutta, Bharata, Śaśabindu, Gaya, Śibi, Rāma, Ambarīṣa, Māndhātṛ, Dilīpa, Bhagiratha, Suhotra, Rantideva, Yayāti, Sagara) upang ipakita ang naunang halimbawa: nang dumulog sila sa Prabhāsa at sumamba kay Vṛṣadhvajeśvara sa pamamagitan ng mga yajña, nakamtan nila ang langit. Inuulit din ang mga motibo ng saṃsāra—kapanganakan, kamatayan, pagdurusa, at pagtanda—upang idiin ang kagyat na pagsisikap sa kabutihan at pagtalima, at itinatanghal ang pagsamba kay Śiva (Śiva-arcana) bilang “diwa” sa mundong itinuturing na di-matatag. Ang matatag na bhakti ay inilarawang nagdudulot ng kasaganaan: ang deboto’y tumatamo ng biyayang tulad ng cintāmaṇi at kalpadruma, at maging si Kubera ay wari’y naglilingkod. Pinupuri rin ang pagiging payak sa ritwal: ang pag-aalay ng limang bulaklak ay sinasabing may bunga na gaya ng sampung aśvamedha. Sa huli, itinatakda ang isang tiyak na dāna—pag-aalay ng isang toro malapit kay Vṛṣadhvaja—para sa paglipol ng kasalanan at sa mga naghahangad ng ganap na bunga ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
Ang adhyaya na ito ay inilalahad bilang pangaral ni Īśvara tungkol sa isang banal na pook sa Prabhāsa na nakasentro sa diyos/liṅga na tinatawag na «R̥ṇamocana» (tagapagpalaya sa utang). Ipinahahayag na sa darśana—ang taimtim na pagtanaw at pagdalaw—sa R̥ṇamocana, napapawi ang “utang” na nagmumula sa lahi ng ina at ama, ang utang sa mga ninuno. Isinasalaysay pagkatapos ang isang pangkat ng Pitṛ (mga ninunong espiritu) na nagsagawa ng mahabang tapas sa Prabhāsa at nagtatag ng isang liṅga sa debosyon. Nalugod si Mahādeva, nagpakita, at pinahintulutan silang humiling ng biyaya. Hiniling ng Pitṛ ang isang matibay na vṛtti—isang mabisang paraan ng kabanalan—para sa mga nilalang na kabilang sa hanay ng mga deva, ṛṣi, at tao: ang sinumang dumating na may pananampalataya ay mapalaya sa utang sa ninuno at sa dungis ng kasalanan; maging ang mga ninunong namatay sa di-inaasahang paraan (ahas, apoy, lason) o yaong kulang ang ritwal pagkalibing—walang sapīṇḍīkaraṇa, mga handog na ekoddiṣṭa/ṣoḍaśa, vṛṣotsarga, o wastong śauca—ay magkakamit ng mas mataas na landas kapag pinarangalan dito. Tugon ni Maheśvara: ang taong may pitṛ-bhakti na maliligo sa banal na tubig at magsasagawa ng pitṛ-tarpaṇa ay tatanggap ng agarang pagkaligtas; kahit mabigat ang kasalanan, Siya ang varapradā, tagapagkaloob ng biyaya. Itinatakda rin na ang snāna at pagsamba sa liṅga na itinayo ng Pitṛ ang daan sa pagkalaya sa utang sa ninuno; kaya tinawag na R̥ṇamocana sapagkat sa darśana pa lamang ay napapawing-utang. Binabanggit ang ritwal na pagligo matapos ilagay ang ginto sa ulo, na ang gantimpala ay katumbas ng pag-aalay ng sandaang baka. Sa wakas, inirerekomenda ang masigasig na śrāddha roon at pagsamba sa pitṛ-liṅga, na mahal sa mga diyos.
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
Ang adhyayang ito ay isang maikling pabatid na teolohikal at pang-ritwal na inihayag sa banal na pananalita (“Īśvara ang nagsalita”). Ipinakikilala nito ang isang liṅga na itinatag ni Rukmavatī at inilalarawan ang kapangyarihan nito bilang tagapagdulot ng kapayapaan sa lahat—nag-aalis ng kasalanan at nagbibigay ng ninanais na bunga. Itinatakda rin ang malinaw na pagkakasunod ng paglalakbay-dambana: maligo muna sa kaugnay na mahātīrtha, saka maingat na isagawa ang samplāvana/abhiṣeka, ang ritwal na pagpapaligo sa liṅga, nang may paggalang at pag-iingat. Pagkatapos ng ritwal, iniuutos ang dāna—pagkakaloob ng yaman sa mga brāhmaṇa, ayon sa pamantayang tinutukoy ng teksto. Sa ganitong paraan, pinagdurugtong ng kabanata ang lugar (tīrtha), ang banal na sagisag (liṅga), ang gawaing ritwal (snāna at abhiṣeka), at ang kaayusang etikal-panlipunan ng pagbibigay (dāna) sa iisang lohika ng kaligtasan: paglilinis mula sa mga paglabag at pag-abot ng mga layunin sa pamamagitan ng disiplinadong debosyon at wastong pagkakawanggawa.
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang wastong paglapit sa liṅga na iginagalang sa tatlong daigdig at sa katabing tīrtha na kalauna’y tinawag na Gātrotsarga (noong Kṛta-yuga ay Pretatīrtha). Inilarawan niya ang panloob na heograpiya ng pook, malapit sa Ṛṇamocana at Pāpamocana, at ipinahayag na ang pagkamatay doon o ang ritwal na paglulubog sa tubig ay nakapapawi ng mga kasalanan at pagkukulang. Iniuugnay ng kabanata ang lugar sa presensiyang Vaiṣṇava: sinasabing nananahan doon si Puruṣottama, at ang pagsamba kina Nārāyaṇa, Balabhadra, at Rukmiṇī ay nagdudulot ng paglaya mula sa tatlong uri ng kasalanan. Ang śrāddha at pag-aalay ng piṇḍa ay inilalarawan na nagpapalaya sa mga ninuno mula sa kalagayang preta at nagbibigay ng matagal na kasiyahan. Sa kuwentong nakabalangkas, nakatagpo ang pantas na si Gautama ng limang nakapanghihilakbot na preta na hindi pinahihintulutang pumasok sa banal na pook. Ipinaliwanag nila na ang kanilang mga pangalan ay mga tatak-moral na nagmula sa dating masamang gawa (pagtanggi sa pakiusap, pagtataksil, mapaminsalang pagsusumbong, pabaya sa pagbibigay). Ikinuwento rin nila ang maruruming pinanggagalingan ng pagkain ng mga preta at ang mga asal na humahantong sa kapanganakang preta: pagsisinungaling, pagnanakaw, karahasan sa baka o Brāhmaṇa, paninirang-puri, pagdudumi ng tubig, at pagpapabaya sa mga ritwal. Binanggit din nila ang mga gawaing pumipigil dito: paglalakbay-pananampalataya, pagsamba sa Diyos, debosyon sa Brāhmaṇa, pakikinig sa mga kasulatan, at paglilingkod sa mga marurunong. Nagsagawa si Gautama ng natatanging śrāddha para sa bawat isa at sila’y napalaya; ang ikalima, si Paryuṣita, ay nangangailangan pa ng dagdag na śrāddha sa panahon ng uttarāyaṇa (hilagang solstisyo). Ang napalaya ay nagkaloob ng biyaya: sisikat ang pook bilang Pretatīrtha, at ang mga salinlahi ng magsasagawa ng śrāddha roon ay hindi mahuhulog sa pagiging preta. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig at pagdalaw ay nagdudulot ng dakilang gantimpalang tulad ng malalaking yajña.
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
Inilalarawan sa adhyaya na ito ang pagtuturo ni Īśvara kay Devī, na itinuturo ang isang liṅga na itinindig ni Indra sa timog ng Puruṣottama, na tinatawag na “Pāpamocana” (tagapag-alis ng kasalanan). Inaalala ang pagpatay ni Indra kay Vṛtra at ang bigat ng karumihang tulad ng brahmahatyā; nahahayag ito sa pagbabago ng kulay ng katawan at mabahong amoy na sumisira sa sigla at ningning. Pinayuhan ng mga ṛṣi at mga nilalang na makalangit—kabilang si Nārada—si Indra na magtungo sa Prabhāsa, isang kṣetra na nag-aalis ng kasalanan. Doon ay itinatag at sinamba ni Indra ang liṅga ng Panginoong may hawak na triśūla sa pamamagitan ng insenso, pabango, at mga pamahid; bilang tanda ng pagtubos, nawala ang baho at pagkupas ng kulay at naging marangal ang anyo. Ipinahayag ni Indra na ang sinumang sumamba sa liṅgang ito nang may bhakti ay makakamit ang pagkapawi ng mabibigat na kasalanan gaya ng brahmahatyā. Sa wakas, itinuturo ang mga gawaing etikal-ritwal: pag-aalay ng baka (go-dāna) sa brāhmaṇang bihasa sa Veda at pagsasagawa ng śrāddha sa pook na iyon upang tumulong sa pag-alis ng pagdurusang kaugnay ng brahmahatyā.
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
Ipinakikilala ni Īśvara ang isang banal na pook sa hilaga na kaugnay ni Narakeśvara, na inilalarawan bilang liṅga na pumupuksa ng kasalanan, at saka isinalaysay ang isang halimbawa mula sa Mathurā. Isang brāhmaṇa na nagngangalang Devaśarman (Agastya-gotra), na pinahihirapan ng kahirapan, ang nadawit sa pagkakamaling burukratiko nang ang sugo ni Yama ay ipinadala upang kunin ang ibang Devaśarman. Itinuwid ni Yama ang pagkakamali at ipinaliwanag ang kanyang tungkulin bilang Dharma-rāja: hindi dumarating ang kamatayan bago ang takdang oras, kahit may sugat, at walang nilalang na namamatay “sa labas ng panahon.” Humiling ang brāhmaṇa ng masusing paliwanag tungkol sa mga nakikitang daigdig ng impiyerno (naraka): ang bilang at ang mga sanhi sa karma na nagdadala roon. Ibinilang ni Yama ang mga naraka (sinabing dalawampu’t isa) at iniugnay ang mga ito sa paglabag sa asal tulad ng pagtataksil sa tiwala, huwad na patotoo, malupit at mapanlinlang na pananalita, pangangalunya, pagnanakaw, pananakit sa mga tagapag-ingat ng panata (vrata), karahasan sa mga baka, pagkapoot sa mga deva at brāhmaṇa, pag-angkin sa ari-arian ng templo o ng brāhmaṇa, at iba pang paglabag na panlipunan at panrelihiyon. Nagtatapos ang aral sa isang pang-iwas na landas ng kaligtasan: sinabi ni Yama na ang sinumang makarating sa Prabhāsa at debotong masilayan si Narakeśvara ay hindi na makakakita ng naraka. Ang liṅga raw ay itinatag ni Yama sa pamamagitan ng Śiva-bhakti at dapat ingatan bilang aral na binabantayan. Sa huli ay may gabay sa ritwal at phalaśruti: ang panghabambuhay na pagsamba ay humahantong sa “pinakamataas na kaganapan”; ang śrāddha sa Kṛṣṇa Caturdaśī ng buwang Āśvayuja ay nagbibigay ng gantimpalang tulad ng Aśvamedha; at ang pag-aalay ng balat ng itim na usa sa brāhmaṇang may kaalaman sa Veda ay nagdudulot ng dangal sa langit ayon sa dami ng butil ng linga (tila).
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara tungkol sa isang dambanang tinatawag na Meghēśvara, na nasa naunang bahagi ng kṣetra sa gawing nairṛta (timog-kanluran). Inilarawan ang pook bilang tagapag-alis ng kasalanan (pāpa-mocana) at tagapagwasak ng mabibigat na paglabag (sarva-pātaka-nāśana). Pagkaraan, tinukoy ang isang praktikal na krisis ng pamayanan—ang takot sa tagtuyot at kawalan ng ulan (anāvṛṣṭi-bhaya)—at itinakda ang isang ritwal na pampayapa (śānti) na isasagawa roon. Ang mga marurunong na brāhmaṇa ang magsasagawa ng śānti, at ang lupa ay “papabanalin” sa pamamagitan ng tubig (udaka) ayon sa paraang vāruṇī na kaugnay ni Varuṇa, bilang ritwal ng pag-anyaya ng ulan at pagpapanumbalik ng kaayusan. Ipinahahayag din na kung saan ang liṅga na “itinatag kasama ng mga ulap” ay palagiang sinasamba, hindi sumisibol ang takot sa tagtuyot. Kaya ang Meghēśvara ay itinatanghal bilang banal na katiyakan ng katatagan ng kalikasan at lipunan sa pamamagitan ng disiplinadong debosyon.
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
Sa kabanatang ito, itinuturo ni Īśvara kay Devī na magtungo sa liṅga na itinatag ni Balabhadra. Inilarawan ang liṅgang ito bilang tagapag-alis ng dakilang kasalanan (mahāpāpa-hara) at bilang “mahāliṅga” na nagkakaloob ng dakilang bunga ng espirituwal na katuparan (mahāsiddhi-phala); malinaw ding sinasabing si Balabhadra ang nagluklok nito ayon sa wastong ritwal (vidhinā) para sa paglilinis ng kasalanan (pāpa-śuddhi). Itinatakda rin ang paraan ng debosyon: pagsamba na may sunud-sunod na handog gaya ng pabango at mga bulaklak (gandha-puṣpādi). Kapag isinagawa sa ikatlong Revati-yoga, ang deboto ay sinasabing makakamit ang “yogeśa-pada,” isang mataas na kalagayang yogiko. Sa hulihan, tinutukoy ng kolofon na ito ang ika-227 kabanata ng unang bahagi (Prabhāsakṣetramāhātmya) sa Prabhāsa Khaṇḍa ng Skanda Mahāpurāṇa.
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
Inilalahad sa Kabanata 228 ang tagubilin ni Īśvara kay Mahādevī tungkol sa isang dakilang “mātṛ-sthāna” (santuwaryo ng mga Ina) na tinatawag na Bhairaveśa, na pinupuri bilang “sarva-bhaya-vināśana,” ang nag-aalis ng lahat ng takot. Ipinakikita ang pook na ito bilang banal na kanlungan ng mga deboto. Itinatakda rin ang tamang panahon ng ritwal: sa caturdaśī tithi (ika-14 na araw) ng kṛṣṇa-pakṣa (madilim na kalahati ng buwan), ang isang disiplinado at may pagpipigil-sa-sarili (yatātmavān) ay dapat magsagawa ng pagsamba gamit ang gandha (mabangong handog), puṣpa (mga bulaklak), at mga pinakamainam na alay na bali (tathā uttamaiḥ). Sa wakas, may pangakong ang mga Yoginī at ang mga Ina ay magtatanggol sa deboto “na parang anak” dito sa daigdig. Pinagdurugtong ng kabanata ang ritwal na nakaugnay sa sagradong pook, ang pag-alis ng takot bilang layuning panrelihiyon, at ang birtud ng pagpipigil-sa-sarili bilang susi sa mabungang pagsamba.
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
Sa Kabanata 229, itinuturo ni Īśvara kay Mahādevī na ituon ang pansin sa Gaṅgā na “dumaraan sa tatlong landas” (tripathagāminī) na nasa direksiyong Īśānya (hilagang-silangan). Inilalarawan ang Gaṅgā bilang svayaṃbhū (kusang nahayag) at bilang banal na agos na minsang iniahon ni Viṣṇu mula sa kailaliman ng lupa, na may layuning magligtas—kaugnay ng mga Yādava—at magpawi ng kasalanan ng lahat. Sumusunod ang pagkakasunod ng ritwal at asal: ang banal na pagligo (snāna) sa pook na iyon, kahit dulot ng naipong kabutihan, at ang pagsasagawa ng śrāddha ayon sa wastong pamamaraan (vidhāna), ay nagdudulot ng kalagayang walang pagsisisi sa mga nagawa o hindi nagawa. Ibinibigay din ang paghahambing ng gantimpala: ang puṇya ng pag-aalay ng buong sansinukob (brahmāṇḍa) ay sinasabing katumbas ng pagligo sa tubig ng Jāhnavī sa panahon ng Kārttikī. Sa huli, binabanggit na sa Kali-yuga ay lalong bihira at mahirap makamit ang ganitong darśana, kaya lalo ring tumitindi ang halaga ng snāna–dāna sa Prabhāsa sa tubig ng Gaṅgā/Jāhnavī.
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang tungkol sa isang Gaṇapati na minamahal ng mga diyos at itinalaga mismo ni Īśvara na manahan sa Prabhāsa. Inilalarawan ng teksto na ang diyos na ito ay nasa timog na pampang ng Ilog Gaṅgā at masiglang nagbabantay at nagtatanggol sa banal na kṣetra. Itinakda ang isang ritwal ayon sa kalendaryo: sambahin sa kṛṣṇa-caturdaśī (ika-14 na araw ng madilim na kalahati ng buwan) sa buwan ng Māgha. Maikli ngunit tiyak ang pagkakasunod ng handog: banal na modaka bilang naivedya, kasama ang mga bulaklak, insenso, at iba pang upacāra na isinasagawa sa nararapat na ayos. Ang bunga ay mapagkalinga at praktikal: sa sumasamba, walang lilitaw na balakid (vighna), at ang katiyakang ito ay malinaw na nakaugnay sa pananatili o paninirahan sa loob ng kṣetra. Sa wakas, binabanggit ng kolofon na ito ang ika-230 adhyāya ng Prabhāsa Khaṇḍa, unang bahagi ng Prabhāsakṣetramāhātmya, na pinamagatang “Gaṇapati-māhātmya-varṇana”.
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang pook na kaugnay ng ilog na Jāmbavatī, na iniuugnay kay Jāmbavatī—na sa tradisyong Purāṇiko ay inaalala bilang minamahal na asawa ni Viṣṇu. Sa anyo ng diyalogo, tinanong ni Jāmbavatī si Arjuna tungkol sa mga nagaganap; si Arjuna, nababalot ng dalamhati, ay nagbalita ng mapaminsalang kinalabasan na tumama sa mahahalagang Yādava, kabilang sina Baladeva at Sātyaki, at sa buong pamayanang Yādava, bilang isang pagkaputol sa moralidad at kasaysayan. Nang marinig ang pagkamatay ng kanyang asawa, nagsagawa si Jāmbavatī ng pagsusunog sa sarili sa pampang ng Gaṅgā, tinipon ang abo ng pagsusunog, at sa isang makapangyarihang pagbabagong-mito ay naging isang ilog na dumaloy patungong dagat—kaya’t naging banal na tīrtha ang daluyang iyon. Ipinahayag din ang bunga ng pagsamba: ang mga babaeng maliligo roon nang may debosyon—pati ang mga babae sa kanilang angkan—ay sinasabing hindi daranas ng pagkabalo; at ang sinumang magsasagawa, lalaki man o babae, na maliligo nang buong pagsisikap ay ipinangakong makakamit ang pinakamataas na hantungan (paramā gati).
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
Ang Kabanata 232 ay isang teolohikong salaysay na nagtatakda ng kabanalan ng pook, na isinalaysay ni Īśvara. Dumarating ang mga Pāṇḍava sa Prabhāsa sa panahon ng kanilang paglalagalag sa gubat at pansamantalang naninirahan malapit sa āśrama nang may payapang loob. Lumitaw ang suliraning pang-ritwal: nahahadlangan ang pag-aasikaso sa maraming brāhmaṇa dahil malayo ang tubig. Sa udyok ni Draupadī, hinukay ng mga Pāṇḍava ang isang balon (kūpa) malapit sa āśrama upang maging madali ang pagtupad sa dharma at pagkamapagpatuloy. Pagkaraan, dumating si Kṛṣṇa mula Dvārakā kasama ang mga Yādava, kabilang sina Pradyumna at Sāmba. Nagkaroon ng pormal na pag-uusap: tinanong ni Kṛṣṇa si Yudhiṣṭhira kung anong biyaya ang ninanais. Hiningi ni Yudhiṣṭhira ang walang hanggang paglapit at presensya (nitya-sānnidhya) ni Kṛṣṇa sa balon, at ipinahayag ang landas ng kaligtasan sa bhakti—ang sinumang maligo roon nang may debosyon ay makaaabot sa hantungang Vaiṣṇava sa pamamagitan ng biyaya ni Kṛṣṇa. Pinagtibay ni Īśvara ang biyaya, at umalis si Kṛṣṇa. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti na may tagubilin: ang śrāddha sa pook na iyon ay nagdudulot ng gantimpalang tulad ng Aśvamedha; ang tarpaṇa at snāna ay nagbibigay ng kapakinabangan ayon sa sukat; ang natatanging panahon—kabilugan ng buwan sa Jyeṣṭha na may pagsamba kay Savitrī—ay humahantong sa “pinakamataas na kalagayan.” Inirerekomenda rin ang go-dāna (pagkakaloob ng baka) para sa nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay-dambana.
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling aral na teolohikal kung saan si Īśvara ay nagsasalita kay Devī tungkol sa pangkat ng limang liṅga na naitatag sa Prabhāsa-kṣetra. Ipinahahayag na ang mga liṅga ay ipinapratishṭhita (pratiṣṭhita) ng mga Pāṇḍava na may dakilang diwa, kaya’t iniuugnay ang dambana sa alaala ng epikong angkan at pinatitibay ang awtoridad ng pagsamba rito. Pagkaraan, malinaw na itinatakda ang phalaśruti: ang sinumang sumamba sa mga liṅga na ito nang may bhakti (taos-pusong debosyon) ay mapapalaya mula sa mga kasalanan (pātaka). Ang diwa ng kabanata ay ang kapangyarihang makapagligtas ng liṅga-pūjā na may bhakti sa isang pook na pinatotohanan ang kabanalan, at ang ugnay sa Pāṇḍava ay nagsisilbing banal na kasaysayan ng pagpapatunay.
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay pagpupuri sa kabanalan ng tīrtha na tinatawag na Daśāśvamedhika, na isinalaysay ni Īśvara kay Devī. Sa simula, itinuturo ang manlalakbay-panata sa isang pook na “kilala sa tatlong daigdig” at tagapuksa ng mabibigat na kasalanan. Ikinuwento ang haring Bharata na nagsagawa roon ng sampung handog na aśvamedha (sakripisyong kabayo) at kinilalang walang kapantay ang lugar. Nalugod ang mga deva sa sustansiyang dulot ng mga handog at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Bharata na sinumang deboto na maligo roon ay tumanggap ng mapalad na bunga na katumbas ng sampung aśvamedha. Pinagtibay ng mga deva ang pangalan at kasikatan ng tīrtha sa lupa, at sinabi ni Īśvara na mula noon ay malawak itong makikilala bilang Daśāśvamedhika, mabisang pang-alis ng kasalanan. Inilalarawan ang pook na nasa pagitan ng mga palatandaang Āindra at Vāruṇa, bilang Śiva-kṣetra at isang himpilan sa malalaking pangkat ng mga tīrtha. Sa phalaśruti, ang mamatay doon ay nagkakamit ng kagalakan sa daigdig ni Śiva; maging ang mga nilalang na nasa di-taong kapanganakan ay sinasabing makaaabot sa mas mataas na kalagayan. Ang pag-aalay ng tila-udaka para sa mga ninuno ay nakapagpapasiyahan sa pitṛ hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob. Binabalikan din ang mga sinaunang handog ni Brahmā, ang pag-abot ni Indra sa pagka-devarāja sa pamamagitan ng pagsamba roon, at ang sandaang handog ni Kartavīrya; at nagtatapos sa pangakong apunarbhava (di na muling isisilang) para sa mamamatay doon, at pagtaas sa langit sa pamamagitan ng vṛṣotsarga ayon sa dami ng balahibo ng toro.
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
Sa adhyāya na ito, inutusan ni Īśvara si Devī na masdan ang “walang kapantay na tatluhang liṅga” sa Prabhāsa-kṣetra, na bawat isa’y may pangalang kaugnay ng paghahandog at nakalagay ayon sa direksiyon. Ang liṅga sa timog ay Śatamedha, na sinasabing nagbibigay ng bunga na katumbas ng sandaang sakripisyo at iniuugnay sa naunang pagsasagawa ni Kārtavīrya ng sandaang yajña; ang pagtatatag nito’y winika ring pumupuksa sa lahat ng bigat ng kasalanan. Ang liṅga sa gitna ay bantog bilang Koṭimedha, kaugnay ng mga di-mabilang (koṭi) dakilang sakripisyong isinagawa ni Brahmā at ng pagtatatag kay Mahādeva bilang “Śaṅkara, tagapagkaloob ng kabutihan sa mga daigdig.” Ang liṅga sa hilaga ay Sahasrakratu (Sahasramedha), iniuugnay kay Śakra/Indra na nagsagawa ng sanlibong ritwal at nagtatag ng dakilang liṅga bilang sinaunang pagka-Diyos ng mga deva. Binabanggit din ang pagsamba sa pamamagitan ng gandha (pabango) at puṣpa (bulaklak), at ang abhiṣeka gamit ang pañcāmṛta at tubig, na nagsasaad na matatamo ng mga deboto ang bungang kaayon ng pangalan ng liṅga. Para sa nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay-dambana, inirerekomenda ang go-dāna (pagkakaloob ng baka), at nagwawakas sa pahayag na “sampung milyong tīrtha” ang nananahan doon, at ang tatluhang liṅga sa gitna ay pangkalahatang tagapuksa ng kasalanan.
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
Isinasalaysay ng Adhyaya 236 ang pagtatatag at pinupuring bisa ng pook na Durvāsā-Āditya (Sūrya) sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Nagsisimula ito sa tagubilin ng paglalakbay-dambana patungo sa dambanang “Durvāsā-Āditya,” kung saan ang rishi na si Durvāsas ay nagsagawa ng tapas sa loob ng isang libong taon, may mahigpit na pagpipigil at pagsamba (upāsanā) kay Sūrya. Nagpakita si Sūrya at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Durvāsas na manahan ang Diyos doon magpakailanman hangga’t nananatili ang daigdig, na sumikat ang kabanalan ng lugar, at manatiling malapit ang presensiya sa itinayong imahen. Pinagbigyan ito ni Sūrya. Pagkaraan, tinawag ni Sūrya si Yamunā (bilang anyong-ilog) at si Dharma-rāja Yama upang makibahagi sa banal na kaayusan ng kṣetra, at inatasan sila ng tungkuling magbantay at magtakda ng kaayusan—lalo na sa pag-iingat sa mga deboto at sa mga brāhmaṇa na may sambahayan. Itinatakda rin ng salaysay ang sagradong topograpiya: ang paglitaw ni Yamunā sa daanang-ilalim ng lupa, ang pagbanggit sa isang kuṇḍa at ugnayang “Dundubhi”/Kṣetrapāla, at ang mga bunga ng paliligo at pag-aalay para sa mga ninuno. Sa huling bahagi, itinatala ang mga pagtalima ayon sa panahon: pagsamba sa Durvāsā-arka tuwing Māgha śukla saptamī; paliligo sa buwan ng Mādhava at Sūrya-pūjā; at pagbigkas ng sanlibong pangalan ni Sūrya malapit sa dambana. Ipinapangako ng phalaśruti ang pagdami ng merit, pagluwag sa mabibigat na kasalanan, katuparan ng mithiin, proteksiyon, kagalingan sa katawan, at kasaganaan. Nagtatapos ito sa tuntunin ng hangganang banal (kalahating gavyūti) at sa pagbubukod sa mga walang bhakti kay Sūrya.
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
Ang kabanatang ito ay isang banal na diyalogo nina Śiva at Devī na ginagawang sagradong mapa ng Prabhāsa ang kasaysayang kasunod ng epiko. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang Yādava-sthala, ang pook na pinagkamatayan ng napakaraming Yādava, at hinihingi ni Devī ang sanhi kung bakit nalipol ang Vṛṣṇi, Andhaka, at Bhoja sa harap mismo ni Vāsudeva. Isinalaysay ni Īśvara ang sunod-sunod na sumpa: nilait ng pagbabalatkayo ni Sāmba ang mga r̥ṣi gaya nina Viśvāmitra, Kaṇva, at Nārada; kaya’t ipinahayag nilang si Sāmba ay “magsisilang” ng bakal na muśala (pamalo) na wawasak sa angkan—bagaman sa mismong pananalita ay tila inililigtas sina Rāma at Janārdana, malinaw pa rin ang di-maiiwasang atas ni Kāla (Panahon/Tadhana). Ipinanganak ang muśala, ginawang pulbos at itinapon sa dagat; subalit sa Dvārakā dumami ang masamang pangitain: pagbaligtad ng kaayusan, kakaibang tunog, anomalya sa mga hayop, pagkabigo ng mga ritwal, at nakapanghihilakbot na panaginip—bilang babalang pang-dharma. Inutusan ni Kṛṣṇa ang paglalakbay-pananampalataya patungong Prabhāsa. Dumating ang mga Yādava at sa pagkalasing ay sumiklab ang alitan sa loob; nagkaroon ng karahasan (lalo na kina Sātyaki at Kṛtavarman) hanggang sa magpatayan sila gamit ang mga tambo na naging pamalong tila vajra—na inuunawa bilang bisa ng brahma-daṇḍa (parusa ng sumpa ng mga r̥ṣi) at ni Kāla. Dahil sa mga pook-sunugan at naipong mga buto, tinawag ang lupain na “Yādava-sthala.” Sa hulihan, lumitaw si Vajra, ang natirang tagapagmana, na dumating sa Prabhāsa, nagtatag ng Vajreśvara-liṅga, at nagkamit ng siddhi sa tapas sa patnubay ni Nārada. Nagtatapos ang teksto sa mga tuntunin at bunga: banal na paliligo (hal. sa Jāmbavatī-jala), pagsamba kay Vajreśvara, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at handog na ṣaṭkoṇa, na nagbibigay ng dakilang gantimpala na inihahambing sa pag-aalay ng libong baka.
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
Inilalahad ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara tungkol sa ilog Hiraṇyā, na pinupuri bilang banal na tubig na nakapaglilinis at pumupuksa ng kasalanan (pāpanāśinī), nagbubunga ng kabutihang-loob (puṇyā), nagbibigay ng katuparan ng lahat ng hangarin (sarvakāmapradā), at nag-aalis ng karalitaan (dāridryāntakāriṇī). Itinatakda ang isang maikling tuntunin ng paglalakbay-panrelihiyon: lumapit sa ilog, maligo ayon sa itinakdang paraan (vidhānena snāna), magsagawa ng mga ritong piṇḍodaka para sa mga ninuno, at magpatuloy sa maayos na pagkakawanggawa at pagtanggap sa panauhin. Sinasabi na ang wastong pagsasagawa ay nagdudulot ng pag-abot sa mga di-nasisirang daigdig (akṣayān lokān) at nakatutulong sa mga ninuno na maiahon mula sa kasalanan. May natatanging diwa ng “katumbas na biyaya”: ang pagpapakain sa kahit isang karapat-dapat na brāhmaṇa ay inihahambing sa pagpapakain sa napakaraming dvija, na binibigyang-diin ang layon, ang pagiging karapat-dapat ng tatanggap, at ang konteksto ng ritwal. Itinatagubilin din ang pag-aalay ng “gintong karwahe” (hemaratha-dāna) sa isang brāhmaṇang bihasa sa Veda, iniuukol kay Śiva, at ang bunga nito’y inihahalintulad sa gantimpala ng malawak na paglalakbay ng paglalakbay-panrelihiyon (yātrā).
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang kabanalan ng isang anyong-araw na tinatawag na Nāgarāditya/Nāgarabhāskara, na nasa malapit sa sagradong tubig na Hiranyā. Una, ibinigay ang pinagmulan: si Satrājit, haring Yādava, ay nagsagawa ng dakilang panata at matinding tapas upang palugdan si Bhāskara (Araw), at pinagkalooban ng hiyas na Syamantaka na araw-araw ay nagbubunga ng ginto. Nang pumili ng biyaya, hiniling ni Satrājit na manatiling naroroon ang Araw sa ermitanyo; kaya itinindig ang isang maningning na imahen at inatasan ang mga Brahmin at mga taga-lungsod na mag-ingat dito, dahilan upang tawagin ang dambana na Nāgarāditya. Sa phalaśruti, sinasabing ang simpleng darśana sa Nāgarārka ay katumbas ng malalaking handog sa Prayāga. Itinatanghal ang diyos bilang tagapag-alis ng kahirapan, dalamhati, at karamdaman—ang tunay na “manggagamot” ng mga pagdurusa. Kabilang sa mga ritwal ang pagligo sa tubig ng Hiranyā, pagsamba sa imahen, at pagtalima sa Saptamī sa maliwanag na kalahati ng buwan na kaugnay ng saṅkramaṇa (paglipat ng Araw), kung kailan ang bisa ng lahat ng gawain ay “dumodoble at dumarami.” Nagtatapos ang kabanata sa maikling stotra ng 21 pangalan ng Araw (hal. Vikartana, Vivasvān, Mārtaṇḍa, Bhāskara, Ravi), tinawag na “stavarāja,” na nagpapalakas ng katawan; ang pagbigkas sa bukang-liwayway at dapithapon ay nagbibigay ng ninanais at humahantong sa tahanan ni Bhāskara.
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
Ang adhyaya na ito ay inihahayag sa tinig na “Īśvara uvāca,” at itinuturo ang pagtuon ng puso sa tatluhan—Balabhadra, Subhadrā, at Kṛṣṇa—na inilalarawang makapangyarihan sa espirituwal. Si Kṛṣṇa ay tahasang pinupuri bilang “sarva-pātaka-nāśana,” ang tagapuksa ng lahat ng kasalanan, kaya’t ang paglapit sa Kanya ay itinuturing na lubhang mabisa. Ikinakabit ng salaysay ang kanilang kabanalan sa panahon ng mga kalpa: sa naunang siklo ng sansinukob, si Hari ay nagbitiw ng katawan sa pook na ito, at sa kasalukuyang kalpa ay inaalala rin ang katulad na “gātrotsarga” (pagpapakawalay sa katawan). Pagkatapos, malinaw ang bunga: ang sinumang magsagawa ng pūjā kina Balabhadra, Subhadrā, at Kṛṣṇa sa mismong presensya (saṃnidhi) ni Nāgarāditya ay itinatakdang maging svarga-gāmin—patungo sa langit.
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
Sa Kabanata 241, inilalarawan ni Īśvara ang isang dambana sa Prabhāsa-kṣetra na kaugnay ni Balabhadra, na kinikilalang si Śeṣa sa anyong ahas. Itinatakda ang pook sa loob ng Mitra-vana (na sinasabing may lawak na dalawang gavyūti) at iniuugnay sa isang tīrtha sa tri-saṅgama, na nararating sa pamamagitan ng maalamat na “pātāla-path.” Ang dambana ay inilarawang may anyong liṅga (liṅgākāra) at may dakilang ningning na “mahāprabha,” at bantog bilang “Śeṣa” kasama si Revatī. Sumusunod ang isang alamat: isang siddha na nagngangalang Jarā, isang manghahabi (kaulika) at sa wika ng salaysay ay tinawag na “pumapatay kay Viṣṇu,” ang nagkamit ng pagkalusaw o pagkapawi (laya) sa pook na ito; mula noon ay nakilala ang lugar sa pangalang Śeṣa. Itinatagubilin din ang pagsamba sa ika-13 araw ng maliwanag na kalahati ng Caitra (Caitra-śukla-trayodaśī), na nangangako ng kaginhawahan sa tahanan—mga anak at apo, mga alagang hayop—at isang taong kagalingan. Binabanggit pa ang pag-iingat sa mga bata laban sa mga sakit na may pantal at paltos gaya ng masūrikā at visphoṭaka. Sa wakas, sinasabi na tanyag ang pook sa iba’t ibang pangkat ng lipunan, at si Śeṣa ay madaling masiyahan sa mga handog na kabilang ang mga hayop, mga bulaklak, at sari-saring bali; at itinatampok ang aral na winawasak niya ang naipong kasalanan.
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
Isinalaysay ni Īśvara kay Mahādevī ang isang pangyayaring nagbibigay-proteksiyon na naganap sa silangang dako malapit sa banal na pook ni Devī Kumārikā, bilang tanda sa sagradong heograpiya. Noong sinaunang Rathantara kalpa, sumibol ang dakilang asura na si Ruru at naging sindak ng mga daigdig: ginulo niya ang mga deva at gandharva, pinaslang ang mga ascetic at tagasunod ng dharma, at bumagsak ang kaayusan ng Veda—nawala ang svādhyāya, ang mga vaṣaṭ, at ang saya ng mga yajña. Nagpulong ang mga deva at mahāṛṣi upang humanap ng paraan sa pagpatay kay Ruru. Mula sa kanilang pinagsamang paglabas ng katawan (pawis) nahayag ang isang banal na dalagang may matang-lotus; tinanong niya ang layunin ng kanyang paglitaw at inatasang wakasan ang panganib. Tumawa siya, at mula sa tawang iyon lumitaw ang mga kasamang dalaga na may pāśa at aṅkuśa; sa kanilang pakikidigma, nagkawatak-watak ang hukbo ni Ruru. Nagpalabas si Ruru ng madilim na tāmasī na māyā, ngunit hindi nalito ang Devī; tinuhog niya siya ng śakti. Nang tumakas si Ruru patungong dagat, hinabol siya ng Devī, pumasok sa karagatan, at pinugutan siya ng espada, lumitaw bilang Cārma-Muṇḍa-dharā, tagapasan ng balat at putol na ulo. Bumalik siya sa Prabhāsa na may maningning at maraming-anyo na retinue. Namangha ang mga deva at umawit ng mga papuri, tinawag siyang Cāmuṇḍā, Kālarātri, Mahāmāyā, Mahākālī/Kālikā, at iba pang mabagsik na tagapagtanggol na pangalan. Nagkaloob siya ng mga vara; hiniling ng mga deva na manatili siya sa kṣetra, na ang kanyang stotra ay magbigay ng biyaya sa mga bumibigkas, at ang mga nakikinig sa kanyang pinagmulan nang may bhakti ay malinis at makarating sa parā gati. Ipinahayag ding mapalad ang pagsamba sa maliwanag na kalahati ng buwan, lalo na sa Navamī ng buwan ng Āśvina. Sa wakas, nanatili roon ang Devī at nagbalik sa langit ang mga deva, talunan ang kanilang mga kaaway.
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
Sa kabanatang ito, itinuturo ni Īśvara kay Devī kung paano lumapit sa makapangyarihang kṣetrapāla (tagapagbantay ng banal na pook) na nasa direksiyong Īśāna (hilagang-silangan), na inilalarawang pinalalamutian ng mantramālā, isang hanay o kuwintas ng mga mantra. Ang bantay ay nakatindig upang magbigay-proteksiyon malapit sa ginintuang pampang (hiraṇya-taṭa), at binabantayan ang isang bahaging tinatawag na hīraka-kṣetra, “bukiring tulad ng diyamante o hiyas”. Itinatakda ng teksto ang ritwal ayon sa panahon: sa trayodaśī (ika-13 araw ng buwan) ng kṛṣṇa-pakṣa (madilim na kalahati), dapat parangalan ng sumasamba ang kṣetrapāla sa pamamagitan ng pabango, mga bulaklak, mga handog, at bali (ritwal na alay/pagpaparangal). Sa phalaśruti, sinasabi na kapag wasto ang pagsamba, ang diyos ay nagiging sarva-kāma-prada, tagapagkaloob ng lahat ng ninanais, kaya ang debosyon sa kṣetrapāla ay kapwa panangga at katuparan ng hiling sa loob ng wastong asal ng tīrtha.
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa dakilang dambana na tinatawag na Vicitreśvara, na nasa pampang ng Hiraṇyā-tīra at inilarawang tagapagwasak ng malalaking kasalanan (mahāpātaka-nāśana). Sa diwa ng paglalakbay-panrelihiyon sa Prabhāsa-kṣetra, ang pook na ito ay itinataas bilang lugar ng paglilinis at biyaya. Isinalaysay ng kabanata ang pinagmulan nito: si Vicitra, isang eskribang kaugnay ni Yama, ay nagsagawa ng matinding austeridad o tapa. Bunga nito, isang mabagsik at makapangyarihang liṅga (mahāraudra) ang naitatag sa lugar. Sa phalaśruti ay malinaw ang pangako: ang sinumang makakita at makapagdarśana sa liṅga na ito ay hindi na makakakita sa kaharian ni Yama. Kaya ang darśana rito ay itinuturing na panangga laban sa kapahamakan at hakbang tungo sa kaligtasang espirituwal ng mga deboto.
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
Inilalahad ang adhyāya na ito bilang banal na tagubilin: nagsalita si Īśvara kay Devī at inutusan siya (at, sa gayon, ang mga manlalakbay na deboto) na magtungo sa isang dambana sa loob ng kaparehong sagradong lupain. Ang pook ay nasa pampang ng ilog Sarasvatī, at inilalarawan ang kinalalagyan nito sa pamamagitan ng mga palatandaang pang‑direksiyon: malapit/sa itaas at sa kanluran ng isang pook na kaugnay ni Pārṇāditya. Doon ay may isang bantog na liṅga na itinatag noong unang panahon ni Brahmā at tinawag na Brahmeśvara. Maliwanag ang pagpapahalagang teolohikal dito: taglay nito ang kapangyarihang magwasak ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana). Sa ikalawang tithi ng buwan (dvitīyā), nararapat na maligo roon, mag-ayuno (upavāsa), magpigil ng mga pandama (jitendriya), at sumamba sa Panginoon ng mga diyos sa pangalang “Brahmeśvara”. Kasama rin ang tungkulin para sa mga ninuno: maghandog ng tarpaṇa at magsagawa ng śrāddha para sa mga pitṛ, upang makamtan ang walang hanggang kalagayan o tahanan (śāśvataṃ padam).
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
Itinuro ni Īśvara kay Devī na magtungo sa Piṅgalī, ang ilog na Piṅgā na pumupuksa ng kasalanan, nasa kanluran ng Ṛṣi-tīrtha at umaagos patungo sa karagatan. Inilatag ang bisa nito ayon sa antas ng ritwal: ang pagtanaw lamang (sandarśana) ay katumbas ng dakilang handog para sa mga ninuno; ang pagligo (snāna) ay nagdodoble ng gantimpala; ang tarpaṇa ay nagpaparami nang apat na ulit; at ang śrāddha ay sinasabing nagbubunga ng di-masukat na biyaya. Isinalaysay din ang pinagmulan ng pangalan: ang mga pantas na dumating upang makamit ang darśana ni Somēśvara—na inilarawang “taga-timog” at maitim/di-kaaya-aya ang anyo—ay naligo sa isang napakahusay na āśrama malapit sa ilog. Namangha sila nang magbago ang kanilang anyo tungo sa kagandahan, “kāma-sadṛśa” (kahawig ng huwarang kaakit-akit). Dahil nakamtan nila ang “piṅgatva” (ginintuang-kayumangging ningning), ipinahayag nilang tatawagin na Piṅgā ang ilog. May pangakong panlipunan at etikal: ang sinumang maligo rito nang may sukdulang debosyon ay hindi magkakaroon ng pangit na salinlahi sa kanilang angkan. Sa wakas, nagkalat ang mga pantas sa pampang, nagtatag ng mga tīrtha, at namuhay sa payak na pag-aaske—yajñopavīta lamang ang tanda—na nagpapakita na ang kabanalan ay itinatatag sa disiplinadong presensya at sagradong pagbibigay-pangalan.
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
Ang kabanatang ito ay inihahabi bilang isang teolohikong pag-uusap mula kay Īśvara patungo kay Devī, na naglilista ng mga dapat dalawin para sa darśana sa loob ng Prabhāsa-kṣetra at inuugnay ang mga pagtalima sa ritwal sa malinaw na mga bunga. Una, itinuturo sa manlalakbay na banal na paglalakbay na masdan ang presensiya ni Sūrya sa pook na iyon na sumisira ng kasalanan, kaya ang darśana sa Araw ay itinatanghal bilang gawaing nagpapadalisay. Pagkaraan, kinikilala si Piṅgalā Devī bilang isang pagpapakita na may anyo ni Pārvatī, kaya isinasama ang pagsamba sa Diyosa sa iisang sagradong pag-ikot ng paglalakbay. Itinatakda rin ang natatanging pag-aayuno sa tṛtīyā (ikatlong araw ng buwang lunar), na nagsasabing makakamit ng nagsasagawa ang ninanais at mga karaniwang pagpapala tulad ng yaman at supling. Sa huli, ipinakikilala si Śukreśvara (isang liṅga/dambana) na ang darśana raw ay nagpapalaya mula sa lahat ng pagkukulang at kasalanan (sarva-pātaka), pinagtitibay na ang pagtanaw, pag-aayuno, at debosyon ay mabisang etikal-ritwal na pamamaraan sa loob ng kṣetra.
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
Inutusan ni Īśvara si Mahādevī na magtungo sa isang naunang nabanggit na banal na pook na sinamba ni Brahmā, nasa pampang ng Ilog Sarasvatī at sa kanluran ng Parnāditya. Pagkaraan ay ibinigay Niya ang alamat ng pinagmulan: bago likhain ni Brahmā ang apat-na-uri na kalipunan ng mga nilalang, lumitaw ang isang pambihirang babae na di-maipaliwanag ang uri, inilalarawan sa karaniwang palamuti ng kagandahang Purāṇiko. Nadaig si Brahmā ng pagnanasa at nakiusap na makipagtalik sa kanya; bilang agarang bunga ng pagkakasalang iyon, nalaglag ang ikalimang ulo ni Brahmā at naging tulad ng ulo ng asno, at ang gawa ay itinuring na tuwirang kasalanang moral. Nang maunawaan niya ang bigat ng pagnanasa na umusbong sa “anak na babae” niya (isang paglabag sa kaayusan sa salaysay), nagtungo si Brahmā sa Prabhāsa upang magpakalinis, sapagkat sinasabi na hindi makakamtan ang kadalisayan ng katawan at asal kung walang paglulubog sa tīrtha. Matapos maligo sa Sarasvatī, itinatag ni Brahmā ang isang liṅga ni Śiva (Devadeva Śūlin) at napawi ang karumihan, saka nagbalik sa kanyang tahanan. Sa phalaśruti: ang sinumang maligo sa Sarasvatī at masilayan ang liṅgang iyon ay mapapalaya sa lahat ng kasalanan at pararangalan sa Brahmaloka; at ang pagtanaw dito sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng Caitra ay nagkakaloob ng pag-abot sa kataas-taasang kalagayang kaugnay ni Maheśvara.
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa diyos na tinatawag na Saṅgameśvara, na kilala rin bilang “Golaka,” ang tagapuksa ng mga kasalanan. Itinatakda ng salaysay ang pook sa saṅgama, ang tagpuan ng Sarasvatī at Piṅgā, at ipinakikilala ang rishi na si Uddālaka, isang ganap na asceta na nagsasagawa ng matinding tapas sa banal na pagsasanib na iyon. Sa gitna ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay ni Uddālaka, isang liṅga ang nagpakita sa harap niya bilang makahimalang pagpapatunay ng debosyon. Isang tinig na walang katawan (aśarīriṇī vāk) ang nagpahayag na ang banal na presensya ay mananatili roon magpakailanman at itinatag ang pangalang “Saṅgameśvara,” sapagkat ang liṅga ay sumibol sa mismong tagpuan. Ipinahayag din ang phala: ang sinumang maligo sa bantog na saṅgama at masilayan si Saṅgameśvara ay makakamit ang pinakamataas na hantungan. Patuloy na sinamba ni Uddālaka ang liṅga, at sa wakas ng buhay ay narating niya ang tahanan ni Maheśvara—isang huwaran ng debosyon sa tīrtha na kaugnay ng kalayaan.
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang bantog na liṅga na tinatawag na Gaṅgeśvara, na kilala sa tatlong daigdig at matatagpuan sa kanluran ng Saṅgameśvara. Inalala ng salaysay ang isang sandaling mitiko at pangkasaysayan: tinawag ni Viṣṇu (na tinutukoy rin bilang Prabhaviṣṇu/Prabhavaviṣṇu) si Gaṅgā upang magsagawa ng abhiṣeka sa isang napakahalagang oras. Pagkaraan nito, namalas ni Gaṅgā ang kṣetra na lubhang mapagkaloob ng kabutihan, dinadalaw ng mga ṛṣi, at siksik sa mga liṅga at mga āśrama ng mga asceta. Sa debosyon kay Śiva, itinatag ni Gaṅgā ang liṅga roon. Ipinahahayag ng kabanata ang bunga: ang darśana lamang sa dambana ay katumbas ng gantimpala ng pagligo sa Gaṅgā, at ang tao’y nagkakamit ng meritong kapantay ng isang libong Aśvamedha.
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
Sa maikling pag-uusap nina Īśvara at Devī, itinuturo ng kabanatang ito sa manlalakbay na deboto na sambahin ang dambanang tinatawag na «Śaṅkarāditya», na inilalarawang nasa silangan ng Gaṅgeśvara at itinatag ni Śaṅkara. Itinakda ang mapalad na oras ng pagsamba sa ikaanim na araw ng buwan (ṣaṣṭhī) sa maliwanag na kalahati (śukla pakṣa). Inilalahad ang paraan ng handog: mag-alay ng arghya sa sisidlang tanso (tāmra-pātra), inihanda gamit ang pulang sandalwood (rakta-candana) at mga pulang bulaklak (rakta-puṣpa), at gawin ito nang may taimtim na pagtuon ng isip (samāhita). Ipinapangako ang bunga: mararating ng sumasamba ang kataas-taasang daigdig na kaugnay ni Divākara (Araw), makakamit ang dakilang tagumpay (parā siddhi), at hindi mahuhulog sa karalitaan (daridratā). Sa wakas, hinihikayat ang ganap na pagsisikap sa kṣetra na iyon upang sambahin si Śaṅkarāditya bilang tagapagkaloob ng bunga ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-phala-prada).
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang pagkakasunod ng paglalakbay-dambana patungo sa bantog na liṅga na tinatawag na Śaṅkaranātha, na kilala sa tatlong daigdig at inilarawang tagapag-alis ng kasalanan. Ipinapahayag ng kabanata na si Bhānu (ang Araw) ang nagtatag ng liṅga: matapos ang dakilang pag-aayuno at matinding tapas, itinindig niya ang dambana at iniluklok ang banal na sagisag. Pagkaraan, iniuutos ang maiikling gawaing etikal at ritwal: pagsamba kay Mahādeva na may pag-aayuno, pagpapakain sa mga Brahmin, pagsasagawa ng śrāddha na may pagpipigil ng mga pandama, at pag-aalay ng ginto at kasuotan ayon sa kakayahan. Sa wakas, malinaw ang phala: ang tumutupad sa mga ito ay makakamit ang kataas-taasang tahanan, bilang tiyak na bunga sa lohika ng aral ng kabanata.
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang banal na tagubilin: si Īśvara ay nagsasalita kay Mahādevī at itinuturo ang landas ng paglalakbay-panata patungo sa dakilang dambanang tinatawag na Gufeśvara. Matatagpuan ito sa hilagang bahagi ng Hiranyā, at inilalarawan bilang “walang kapantay” at “tagapuksa ng lahat ng kasalanan.” Binibigyang-diin ng aral ang kapangyarihang nagbabago ng darśana (pagkakita/pagdarasal sa harap ng Diyos): ang simpleng pagtanaw sa diyos sa Gufeśvara ay sinasabing nakapapawi kahit ng sukdulang bigat ng kasalanan, sa pahayag na nagpapalabis na kayang pawiin ang “mga krodeng pagpatay.” Kaya ang kabanata ay isang maikling buhol sa mapa ng Prabhāsa-kṣetra: tinutukoy ang dambana, inilalagay sa sagradong heograpiya, at itinatakda ang halagang pangkaligtasan sa pamamagitan ng matibay na pangakong paglilinis, ayon sa anyong tīrtha-māhātmya.
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling māhātmya na inihaharap bilang tagubilin ni Īśvara. Ipinakikilala nito na sa Prabhāsa ay may banal na presensiyang tinatawag na «Ghanteśvara», na inilalarawan bilang tagapuksa ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana) at karapat-dapat sambahin ng mga deva at maging ng mga dānava. Sinasabi ring ang dambana ay sinamba na ng mga ṛṣi at siddha, at itinatanghal na nagbibigay ng bunga ng ninanais (vāñchitārtha-phala-prada). May tiyak na tuntuning pangkalendaryo: ang taong deboto na sumamba kay Ghanteśvara sa araw ng aṣṭamī na tumapat sa Lunes (Soma-vāra) ay magkakamit ng minimithi at ituturing na napalaya sa kasalanan. Nagtatapos ang kabanata sa kolofon na naglalagay nito sa Skanda Purāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, Prabhāsakṣetramāhātmya, at tinatawag itong ika-254 na adhyāya.
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
Inilarawan ni Īśvara ang isang bantog na tīrtha malapit sa Prabhāsa, lalo na ang kanlurang pook na kaugnay ng maraming dakilang ṛṣi. Binanggit ang mga pantas tulad nina Aṅgiras, Gautama, Agastya, Viśvāmitra, Vasiṣṭha kasama si Arundhatī, Bhṛgu, Kaśyapa, Nārada, Parvata at iba pa, na nagsasagawa ng pambihirang tapas—pagpipigil at matatag na pagninilay—upang marating ang walang-hanggang Brahma-loka. Dumating ang matinding tagtuyot at taggutom; nag-alay si Haring Uparicara ng butil at kayamanan, iginiit na ang pagtanggap ng kaloob ay walang-dungis na kabuhayan para sa mga brāhmaṇa. Ngunit tumanggi ang mga ṛṣi, binigyang-diin ang panganib sa dharma ng mga handog mula sa hari at ang pagbagsak ng espiritu dahil sa kasakiman; ilang ṛṣi ang nagpaliwanag laban sa pag-iimpok (sañcaya) at pagnanasa (tṛṣṇā), at pinuri ang kasiyahan sa sapat at ang hindi pagtanggap ng di-wastong pagtatangkilik. Ikinalat ng mga tauhan ng hari ang mga “kayamanang gintong-sinapupunan” malapit sa mga punong udumbara, ngunit muli itong itinakwil at nagpatuloy ang mga pantas. Narating nila ang isang malaking lawa na hitik sa lotus; naligo sila at nangalap ng tangkay ng lotus (bīsa) bilang pagkain. Isang naglalakbay na ascetic na si Śunomukha ang kumuha ng bīsa upang magbukas ng pagtatanong sa dharma; nagpalitan ang mga ṛṣi ng panata/sumpa na naglalarawan sa pagkasira ng asal ng magnanakaw. Ipinahayag ni Śunomukha na siya si Purandara (Indra), at pinuri ang kanilang kawalan ng pag-iimbot bilang saligan ng mga mundong di-nasisira. Hiniling ng mga ṛṣi ang isang ritwal para sa pook: ang sinumang dumating, manatiling dalisay, mag-ayuno nang tatlong gabi, maligo, maghandog ng tarpaṇa sa mga ninuno at magsagawa ng śrāddha ay magkakamit ng kapantay na bisa ng lahat ng tīrtha, makaiiwas sa mababang kapalaran, at magtatamasa ng banal na pakikisama.
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
Ang adhyāya na ito ay isang banal na paliwanag (si Īśvara ang nagsasalita kay Devī) na nagpapatibay sa pagtatatag ng dambanang solar sa Prabhāsa-kṣetra. Nagsisimula ito sa tagubilin na lumapit at sumamba kay Nandāditya, anyo ng Araw na itinindig ni Haring Nanda. Inilarawan si Nanda bilang huwarang pinuno na may kaayusan at kaginhawahan sa lipunan; ngunit dahil sa pag-ikot ng karma, bigla siyang tinamaan ng matinding ketong. Sa paghahanap ng sanhi, ibinabalik ang salaysay sa naunang pangyayari: naglakbay si Nanda sakay ng banal na vimāna na kaloob ni Viṣṇu, nakarating sa makalangit na Mānasarovar, at nakita ang bihirang “lotus na isinilang mula kay Brahmā,” na may nagniningning na Puruṣa na kasinlaki ng hinlalaki sa loob. Dahil sa pagnanais ng dangal at pagpapakitang-tao, iniutos niyang samsamin ang lotus; pagdampi pa lamang ay umalingawngaw ang nakapanghihilakbot na tunog at agad siyang nagkasakit. Ipinaliwanag ni Ṛṣi Vasiṣṭha na ang lotus ay lubhang sagrado; ang hangaring ipakita ito sa madla ay isang pagkukulang sa dharma, at ang diyos sa loob nito ay ang prinsipyong solar (Pradyotana/Sūrya). Ipinayo ni Vasiṣṭha ang pagpapalubag-loob kay Bhāskara sa Prabhāsa. Itinayo at sinamba ni Nanda si Nandāditya sa pamamagitan ng mga handog; pinagaling siya ni Sūrya kaagad at nangakong mananatili roon, at sinabi na ang sinumang makakita sa diyos sa Saptamī na tumapat sa Linggo ay makakamit ang pinakamataas na kalagayan. Sa wakas, binibigkas ang mga bunga: ang banal na pagligo, śrāddha, at pagkakaloob—lalo na ng kapilā na baka o “baka ng ghee”—sa tīrtha na ito ay nagdudulot ng di-mabilang na kabutihang-loob at nagsisilbing tulong tungo sa paglaya.
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang kasaysayan ni Ātreya, isang marunong na tao mula sa Saurāṣṭra, at ng tatlo niyang anak: Ekata, Dvita, at ang bunso, si Trita. Pagkamatay ni Ātreya, si Trita—mabuti ang asal at bihasa sa Veda—ang namuno at nagbalak magsagawa ng yajña, nag-anyaya ng mga pantas na pari at tumawag sa mga diyos. Upang makakuha ng dakṣiṇā, naglakbay siya patungong Prabhāsa kasama ang dalawang kuya upang mangalap ng mga baka; dahil sa kanyang karunungan, siya’y pinarangalan at binigyan ng mga handog. Sa daan, nainggit ang mga kuya at nagbalak ng masama. Lumitaw ang isang nakakatakot na tigre at nagkawatak-watak ang mga baka; malapit sa isang nakapanghihilakbot na tuyong balon, sinamantala nila ang pagkakataon at inihulog si Trita sa hukay na walang tubig, saka umalis dala ang kawan. Sa loob ng balon, hindi nawalan ng pag-asa si Trita; isinagawa niya ang “mānasa-yajña” (handog sa isip), nagbigkas ng mga sūkta at gumawa ng sagisag na sand-homa. Nalugod ang mga deva sa kanyang śraddhā, at inayos nilang punuin ni Sarasvatī ang balon ng tubig upang siya’y makalabas; mula noon tinawag ang lugar na Tritakūpa. Sa wakas, pinupuri ang pagligo sa tīrtha na ito nang may kalinisan, ang pitṛ-tarpaṇa, at ang pag-aalay ng linga (tila) na may kasamang ginto. Sinasabing mahal ito ng mga pitṛ, kabilang ang mga pangkat na Agniṣvātta at Barhiṣad; kahit ang pagtanaw lamang sa tīrtha ay nakapagpapalaya sa mga kasalanan hanggang sa wakas ng buhay, kaya hinihikayat ang mga manlalakbay na maligo roon para sa kanilang kapakanan.
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang pinagmulan ng isang tīrtha na nagwawasak ng kasalanan, na nasa timog ng pook na inaalala bilang Śaśāpāna. Matapos makuha ng mga deva ang amṛta mula sa paghalò sa karagatan, maraming patak nito ang bumagsak sa lupa. Isang kuneho (śaśaka), uhaw na uhaw, ang pumasok sa tubig; dahil ang imbakan ng tubig ay napuspos ng amṛta, ang kuneho ay naiuugnay sa banal na tubig at nagkamit ng pambihirang kalagayan. Nangamba ang mga deva na baka inumin ng mga tao ang nalaglag na amṛta at maging walang-kamatayan, kaya sila’y nag-usap nang may pag-aalala. Ang Buwan (Niśānātha/Candra), sugatan sa pag-atake ng mangangaso at hindi makagalaw, ay humiling ng amṛta; itinuro ng mga deva na uminom siya sa imbakan, sapagkat maraming amṛta ang nahulog doon. Uminom si Candra ng tubig “kasama ang kuneho,” naging masigla at maningning, at ang kuneho’y nanatiling nakikita bilang tanda ng pagdikit sa amṛta. Pagkaraan, hinukay ng mga deva ang tuyong palanggana hanggang muling sumibol ang tubig, at tinawag ang lugar na Śaśāpāna (“pag-inom kasama/sa pamamagitan ng kuneho”) sapagkat uminom si Candra ng tubig na kaugnay ng kuneho. Sa phalaśruti: ang mga debotong naliligo roon ay makakamit ang pinakamataas na hantungan na kaugnay ni Maheśvara; ang nagbibigay ng pagkain sa mga Brahmin ay tatanggap ng bunga ng lahat ng mga yajña. Sa bandang huli, dumarating si Sarasvatī kasama ang Vadavāgni upang lalo pang dalisayin ang tīrtha, at pinatitibay ang utos na maligo roon nang buong pagsisikap.
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
Ang kabanatang ito, na inihaharap bilang aral ni Īśvara kay Mahādevī, ay nagtuturo sa manlalakbay-panrelihiyon na dumulog kay Parnāditya—isang banal na anyo ng Araw na nasa hilagang pampang ng Prācī Sarasvatī. Isinasalaysay din ang isang alamat: noong Tretā-yuga, dumating sa Prabhāsa-kṣetra ang isang brāhmaṇa na nagngangalang Parnāda at nagsagawa ng mahigpit na tapas, na may tuluy-tuloy na debosyon araw at gabi. Sinamba niya si Sūrya sa pamamagitan ng insenso, mga kuwintas ng bulaklak, mga pamahid, at mga himno at papuri na umaayon sa Veda. Nalugod si Sūrya, nagpakita, at nag-alok ng biyaya. Ang pangunahing hiling ng deboto ay ang bihirang kaloob ng tuwirang darśana—ang mismong pagharap sa Diyos—at pangalawa, na manatiling itinatag si Sūrya roon magpakailanman. Pumayag ang Araw, nangakong magkakaloob ng pag-abot sa daigdig ng Araw, at saka naglaho. Sa wakas, ibinigay ang tagubilin sa paglalakbay at ang phala: ang pagligo sa ika-anim na araw ng buwan (ṣaṣṭhī) sa Bhādrapada at ang pagdarśana kay Parnāditya ay pumipigil sa pagdurusa; ang bisa ng darśana ay itinulad sa bunga ng wastong pag-aalay ng isang daang baka sa Prayāga. May babala rin na ang mga may mabibigat na karamdaman ngunit hindi kumikilala kay Parnāditya ay inilalarawang salat sa pag-unawa, kaya’t binibigyang-diin ang paglalakbay na may kaalaman at debosyon.
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
Nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Devī at itinuro ang landas patungo kay Siddheśvara, ang kataas-taasang anyo ng pagka-Diyos na nasa kanlurang bahagi ng pook, na unang itinatag ng mga siddha. Dumating ang mga siddha—mga banal na nilalang na makalangit—at isinagawa ang pagbasbas at pagtatalaga ng isang liṅga, na may malinaw na layunin: makamtan ang siddhi, ang ganap na pagtatagumpay sa iba’t ibang gawain. Nang masaksihan ni Śiva ang kanilang matinding tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno), siya’y nalugod at ipinagkaloob ang sari-saring pambihirang kakayahan gaya ng aṇimā at iba pang aiśvarya (kapangyarihang makadiyos). Ipinahayag din niya ang kanyang walang-humpay na paglapit at presensya sa lugar na iyon (nitya-sānidhya). May itinakdang panahon ng pagsamba: ang sinumang sumamba kay Śiva roon sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati (śukla-caturdaśī) ng buwan ng Caitra ay makaaabot sa pinakamataas na kalagayan sa pamamagitan ng biyaya ni Śiva. Sa wakas, naglaho si Śiva sa paningin, ngunit nagpatuloy ang mga siddha sa pagsamba; at idinagdag ang pangkalahatang tagubilin na ang tapat na pagdakila kay Siddheśvara ay nagbubunga ng kahanga-hangang katuparan at ninanais na bunga, kaya nararapat ang patuloy na paggalang at pagsamba.
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
Ang adhyāya na ito ay inilalahad bilang teolohikong pangaral ni Īśvara kay Devī, na itinuturo siya sa Ilog Nyankumatī, na sinasabing inilagay ni Śambhu sa ilalim ng banal na maryādā (hangganan/kaayusan) upang mapayapa ang sagradong pook (kṣetra-śānti). Pagkaraan, binabanggit ang isang pook sa timog na may kapangyarihang magwasak ng lahat ng kasalanan. Ang wastong pagligo (snāna) at ang pagsasagawa ng śrāddha ay sinasabing nakapagpapalaya sa mga ninuno mula sa mga kalagayang mala-impyerno. May takdang panahon: sa buwan ng Vaiśākha, sa maliwanag na kalahati ng buwan, sa ikatlong araw (śukla-tṛtīyā), dapat maligo at maghandog ng tarpaṇa gamit ang linga (sesame), damong darbha, at tubig. Ang śrāddha na ito ay pinupuri na kapantay ng pagsasagawa sa Gaṅgā, na nag-uugnay sa heograpiya, wastong ritwal, at bunga para sa kaligtasan ng mga ninuno sa isang siksik na tuntuning tīrtha.
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
Ang kabanatang ito ay isang maikling aral na teolohikal na ibinigay ni Īśvara kay Mahādevī. Itinuturo niya ang landas at ritwal: dapat magtungo ang tagapakinig sa dambana ni Varāha Svāmī na nasa timog ng Goṣpada, isang pook na tinatawag na “pāpa-praṇāśana,” ang lugar ng pagkapawi ng kasalanan. Ipinapahayag din ang takdang panahon ng higit na bisa: ang pagsamba (pūjā) sa Ekādaśī ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla pakṣa) ay itinuturing na napakamakapangyarihan. Malinaw ang phalāśruti: ang deboto ay mapapalaya sa lahat ng pāpaka at makaaabot sa “Viṣṇu-pada,” ang mataas na hantungan ng kaligtasang kaugnay ni Viṣṇu, na nag-uugnay sa lugar, oras, gawain, at bunga.
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
Sa kabanatang ito, nagsasalita si Īśvara kay Devī at itinuturo ang isang natatanging liṅga na tinatawag na Chāyā-liṅga (Liṅga ng Anino). Inilalagay ang banal na pook sa tiyak na direksiyon—sa hilaga ng Nyanku(m)atī—upang maikabit ang kabanalan sa isang tanawing maaaring matunton. Gaya ng karaniwang anyo ng māhātmya, binibigyang-diin ang (1) pangalan at kinalalagyan ng dambana, (2) ang pambihirang bisa at “dakilang bunga” ng pagsamba roon, at (3) ang pangakong paglilinis para sa debotong makakamit ang darśana, ang mapagpugay na pagtanaw, sa Chāyā-liṅga. May kabaligtarang pahayag din: ang mga labis na nabibigatan ng masamang karma ay hindi raw ito nakikita, kaya ang “pagkakita” ay nagiging kapwa ritwal na gawain at tanda ng karapat-dapat na kalagayang moral at espirituwal. Sa hulihan, kinikilala ng kolofon ang pagkakalagay nito sa Skanda Purāṇa, sa Prabhāsa Khaṇḍa at sa hanay ng Prabhāsakṣetra-māhātmya, at tinatawag ang kabanata bilang salaysay ng māhātmya ng Chāyā-liṅga.
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
Inilalahad ng adhyaya na ito ang isang maikling pag-uusap na Śaiva-Devī, kung saan inilalarawan ni Īśvara ang isang yungib sa Prabhāsa-kṣetra bilang likás na nakapaglilinis at pumupuksa ng kasalanan (pātaka-nāśinī). Ang yungib ay itinatampok bilang tirahan o pook-tagpuan ng mga ṛṣi at siddha na may dakilang kabutihan, kaya’t itinatatag ito bilang isang banal na lugar sa heograpiyang pang-ritwal ng bahaging ito. Ang pangunahing turo ay nakasandig sa darśana: ang sinumang dumalaw at makakita sa Yungib ng Nandinī ay napapalaya sa lahat ng kasalanan at tumatamo ng bunga na katumbas ng Cāndrāyaṇa, isang kinikilalang vrata ng pag-aayuno/pagdidisiplina at pag-alis-sala. Kaya ang kabanata ay (1) tumutukoy sa pook, (2) nagpapatibay ng kabanalan nito sa ugnayan sa mga ganap na nilalang, at (3) nagtatakda ng phalāśruti na ang paglalakbay-darśana ay kapantay ng pormal na ritong penitensiya.
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling aral na Śaiva-Śākta: nagsasalita si Īśvara kay Mahādevī at itinuturo ang isang tiyak na banal na pook—ang Diyosa Kanakanandā na nasa direksiyong Īśānya (hilagang-silangan). Nilalaman nito ay gabay sa paglalakbay at pagsunod sa ritwal: tinutukoy ang dambana, pinupuri ang Diyosa bilang tagapagkaloob ng bunga ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-phala-pradā), at iniuutos ang isang pagtalima ayon sa kalendaryo—ang pagsasagawa ng yātrā sa buwan ng Caitra, sa tithi na Śukla tṛtīyā, alinsunod sa wastong tuntunin (vidhānataḥ). Ang diwa ng aral ay ang pagsasanib sa Purāṇa ng lugar (kṣetra), panahon (tithi/māsa), at disiplinadong debosyon (vidhi) bilang pamantayang etikal sa pagpe-peregrino. Maliwanag ang phalāśruti: ang masunuring manlalakbay-diyos ay makakamit ang mga minimithi (sarva-kāma-avāpti) sa pamamagitan ng tamang paglalakbay at pagsamba.
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
Ang adhyaya na ito ay inihaharap bilang tagubilin ni Īśvara kay Mahādevī, na itinuturo ang dambanang Kumbhīśvara—tinatawag na “walang kapantay”—na nasa silangan at hindi kalayuan mula sa Śarabhasthāna. Ang pangunahing daloy ay heograpiyang banal at katuruang pangkaligtasan: inilalagay nito ang dambana sa loob ng hanay ng mga pook-paglalakbay sa Prabhāsa at ipinapakita ang kabuluhan ng pagdalaw dito. Kasunod nito ang maikling phalaśruti: ang simpleng darśana, ang mapagpugay na pagtanaw sa Kumbhīśvara, ay nakapagpapalaya sa tao mula sa lahat ng kasalanan (sarva-pātaka). Sa ganitong paraan, ang sagradong pook ay inilalarawan bilang paraan ng etika at ritwal tungo sa paglilinis at pagpapalaya. Sa hulihan, binabanggit ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 taludtod, nasa Prabhāsa-khaṇḍa, unang Prabhāsakṣetra-māhātmya, at tinatawag ang kabanata bilang ika-266.
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
Ang Kabanata 267 ay isang maikling tagubilin tungkol sa tīrtha sa loob ng diyalogong Śaiva nina Īśvara at Devī. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang banal na pook na tinatawag na Gaṅgāpatha, na kinikilala sa dakilang agos ng Ilog Gaṅgā at sa pagpapakita ni Śiva na sinasamba bilang Gaṅgeśvara. Inilalarawan ang Gaṅgā bilang patungong-dagat (samudragāminī), tagapuksa ng kasalanan (pāpanāśinī), at tanyag sa daigdig bilang “Uttānā,” palamuti ng tatlong daigdig. Ipinapayo ang wastong gawain: maligo roon at sambahin si Gaṅgeśa. Ayon sa phalaśruti, ang deboto ay mapapalaya mula sa mabibigat na kasalanan at magkakamit ng gantimpalang kasinghalaga ng napakaraming Aśvamedha. Nagtatapos ito sa kolopon na naglalagay sa bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, Prabhāsakṣetramāhātmya, ukol sa kadakilaan ng Gaṅgāpatha–Gaṅgeśvara.
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
Sa adhyāya na ito, si Īśvara ay nagsasalita kay Devī at itinuturo sa mga deboto ang dakilang banal na pook na tinatawag na Camasodbheda. Ipinapaliwanag ang pinagmulan ng pangalan: si Brahmā ay nagsagawa ng mahabang satra (pinalawig na handog-sakripisyo), at ang mga deva kasama ng mga dakilang ṛṣi ay uminom ng soma gamit ang mga camas (ritwal na tasa), kaya’t nakilala sa daigdig ang lugar bilang Camasodbheda. Itinatakda rin ang wastong pagkakasunod ng ritwal: maligo sa banal na Sarasvatī na kaugnay ng pook, at pagkatapos ay magsagawa ng piṇḍadāna (handog para sa mga ninuno). Ang gantimpalang espirituwal (phalavāda) ay inilarawang “katumbas ng isang krore ng Gayā” (gayā-koṭi-guṇa), at binibigyang-diin na ang buwan ng Vaiśākha ang pinakabanal at pinakamabungang panahon para rito. Nagtatapos ang kabanata sa kolopon na nagtatala na ito’y kabilang sa Prabhāsa Khaṇḍa at Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
Sa adhyāya na ito, nagsalita si Īśvara kay Mahādevī at itinuro ang isang dakilang banal na pook: ang dakilang āśrama ni Vidura. Doon, si Vidura—na inilarawang sagisag ng Dharma (dharmamūrtimān)—ay nagsagawa ng matitinding pag-aayuno at pagninilay na may anyong “raudra”. Iniuugnay ang kabanalan ng lugar sa isang saligang gawaing Śaiva: ang pagtatatag (pratiṣṭhā) ng Mahādeva-liṅga na tinawag na Tribhuvaneśvara, tanda ng paglitaw ng pangkalahatang kapangyarihan sa pook na iyon. Sinasabi ring ang sinumang deboto na makakita (darśana) sa liṅga ay makakamit ang ninanais at mapapawi ang mga kasalanan (pāpopaśānti). Ang lugar ay tinatawag na Vidurāṭṭālaka, dinadaluhan ng mga gaṇa at gandharva, bahagi ng “labindalawang himpilan” (dvādaśasthānaka) na mahirap marating kung walang malaking kabutihang-loob; at may kakaibang tanda—walang pag-ulan—na nagpapakita ng pambihirang kalikasan ng kṣetra.
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
Ang kabanatang ito ay isang diskursong Śaiva: itinuturo ni Īśvara (Śiva) kay Devī ang tungkol sa isang liṅga sa pook na dinadaluyan ng ilog na Prācī Sarasvatī, na tinatawag na Maṅkīśvara. Sa unang bahagi, isinasalaysay ang pinagmulan: ang r̥ṣi na si Maṅkaṇaka ay nagsagawa ng mahabang tapas na may mahigpit na pagkain at pag-aaral; nang aksidenteng may lumabas na likidong parang katas ng halaman mula sa kanyang kamay, inakala niyang ito’y tanda ng pambihirang siddhi kaya siya’y sumayaw sa tuwa. Ang sayaw ay nagdulot ng kaguluhan sa sansinukob—gumalaw ang mga bundok, umalon ang karagatan, lumihis ang mga ilog, at nagulo ang ayos ng mga bituin at planeta—kaya ang mga deva, pinamunuan ni Indra at kasama sina Brahmā at Viṣṇu, ay nakiusap kay Tripurāntaka (Śiva) na pigilan ito. Dumating si Śiva na nag-anyong brāhmaṇa, tinanong ang sanhi, at nagpakita ng mas dakilang hiwaga sa paglabas ng abo mula sa kanyang hinlalaki; sa gayon, naituwid ang maling akala ng asceta at naibalik ang kaayusan. Kinilala ni Maṅkaṇaka ang kataas-taasan ni Śiva at humingi ng biyaya na huwag mabawasan ang kanyang tapas; ipinagkaloob ni Śiva ang patuloy na pagtaas ng tapas at itinatag ang Kanyang walang-humpay na presensya sa pook na iyon. Sa ikalawang bahagi, tinatalakay ang tirtha-vidhi at phalaśruti. Pinupuri ang Prācī Sarasvatī bilang napakabanal at napakalaking pinagmumulan ng merit, lalo na sa Prabhāsa; ang pagkamatay sa hilagang pampang ay sinasabing hindi na magbabalik sa muling pagsilang at magbubunga ng gantimpalang tulad ng Aśvamedha. Ang disiplinadong pagligo ay nagdadala ng pinakamataas na siddhi at ng pinakadakilang kalagayan ni Brahman; kahit kaunting ginto na ihandog sa karapat-dapat na brāhmaṇa ay may bungang kasinglaki ng Meru; ang śrāddha ay umaabot ang pakinabang sa maraming salinlahi; ang isang piṇḍa at tarpaṇa ay nakaaangat sa mga ninuno mula sa masamang kalagayan; ang anna-dāna ay inuugnay sa landas ng mokṣa; mga handog gaya ng gatas-asim at balabal na lana ay may tiyak na bunga sa mga loka; at ang pagligo upang alisin ang karumihan ay itinuturing na katumbas ng bunga ng go-dāna. Binibigyang-diin ang pagligo sa caturdaśī ng kṛṣṇa-pakṣa at sinasabing bihira at mahirap marating ang ilog para sa walang sapat na kabutihan, na may pagbanggit sa Kurukṣetra, Prabhāsa, at Puṣkara. Nagtatapos ito sa pag-urong ni Śiva matapos itatag ang presensya, at sa isang taludtod na iniuugnay kay Viṣṇu na nagpapayo sa anak ni Dharma na piliin ang Prācī Sarasvatī higit sa iba pang tanyag na tirtha.
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
Inilalahad ng kabanatang ito ang pinagmulan ng isang liṅga na tinatawag na Jvāleśvara, na matatagpuan malapit sa pangunahing sagradong pook ng Prabhāsa. Ipinaliwanag ni Īśvara (Śiva) na tinawag itong “Jvāleśvara” sapagkat sa mismong lugar na iyon ibinagsak ang sandatang Pāśupata (śara/astra, makalangit na puwersa) na kaugnay ni Tripurāri—si Śiva bilang tagapagwasak ng Tripura—na inilarawang nagliliyab at nagliliwanag. Ikinakabit ng salaysay ang isang mitikong pangyayari ng digmaan at teolohiya sa isang matatag na palatandaang sinasamba, kaya ang mito ay nagiging sagradong heograpiya. Maikli ang upadeśa: ang simpleng darśana (pagkakita at pagdalaw na may debosyon) sa liṅgang ito ay sinasabing nakapaglilinis at nagpapalaya sa tao mula sa lahat ng pāpaka (kasalanan). Sa pagbubukas at pagtatapos, tinutukoy itong bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa sa Prabhāsa Khaṇḍa, unang yunit ng Prabhāsakṣetramāhātmya, at pormal na tinatawag na ika-271 adhyāya.
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
Ang adhyāya na ito ay isang diskursong teolohikal na binigkas ni Īśvara. Itinuturo niya sa manlalakbay na deboto na masdan, sa loob ng iisang banal na pook, ang isang lugar sa silangan (prācī) na malapit sa presensya ng Diyosa (devyāḥ saṃnidhi). Doon ay kinikilala ang tatlong liṅga (liṅga-traya) na iniuugnay sa mga Tripura na “dakila ang loob”: sina Vidyunmālī, Tāraka, at Kapola. Ang diwa ng aral ay ang pag-uugnay ng direksiyon at lugar (silangan), pagkakakilanlan ng dambana (tatlong liṅga), at bunga sa ritwal at asal: sinasabi na ang simpleng darśana—pagkakita sa mga liṅga na naitatag—ay nakapagpapalaya mula sa kasalanan (pāpaiḥ pramucyate). Sa kolofon, inilalagak ang kabanatang ito sa Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 taludtod, sa ikapitong Prabhāsa Khaṇḍa, bahaging «Prabhāsakṣetramāhātmya», na pinamagatang “Māhātmya ng tatlong Tripura liṅga”.
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
Nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Devī at itinuro ang Śaṇḍa-tīrtha bilang isang walang kapantay na banal na pook na nagpapatahimik ng lahat ng kasalanan at nagbibigay ng ninanais na bunga. Isinalaysay niya ang pinagmulan: noong una, si Brahmā ay may limang ulo; sa isang pangyayari, pinutol ni Īśvara ang isang ulo, at ang dugo at mga kababalaghan ay nagpakabanal sa lugar, pati ang pagsibol ng malalaking punong palma na naalaala bilang isang kakahuyan ng palma. Dumikit sa kamay ni Īśvara ang bungo (kapāla), at kapwa siya at ang kanyang toro (Nandin) ay nagdilim ang anyo, kaya sila’y naglakbay-dambana dahil sa pangambang may paglabag. Walang pook na nakapag-alis ng bigat hanggang sa dumating siya sa Prabhāsa at masilayan ang Sarasvatī na nakaharap sa silangan. Nang maligo ang toro, agad itong pumuti; kasabay nito, napalaya si Īśvara sa kasalanan ng pagpatay (hatyā). Sa sandaling iyon, nahulog ang kapāla mula sa kanyang kamay at ang lugar ay naitatag bilang anyong Liṅga na Kapālamocana. Itinatakda rin ng kabanata ang pag-aalay ng śrāddha malapit kay Prācī Devī (Sarasvatī), na sinasabing lubos na makapagpapasaya sa mga ninuno; lalo na sa Kṛṣṇa-pakṣa Caturdaśī ng buwang Āśvayuja, kung isasagawa nang wasto, sa karapat-dapat na tatanggap, at may kaloob na pagkain, ginto, yogurt/curds, at kumot. Ipinaliliwanag ang pangalang Śaṇḍa-tīrtha mula sa pagbabagong-anyo ng toro.
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang maikling tagubilin tungkol sa isang tīrtha sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Kinausap ni Īśvara si Mahādevī at itinuro na magtungo sa Sūryaprācī, na inilarawang maningning at napakalakas ang bisa. Itinatampok ang pook bilang tagapagpawi ng lahat ng kasalanan at bilang lugar na nagbibigay ng bunga ng mga makatarungang hangarin, ayon sa etika ng Purāṇa hinggil sa disiplinadong paglalakbay-dambana. Ang pangunahing ritwal ay ang banal na pagligo (snāna) sa tīrtha. Ipinangako ang gantimpala: pagkalaya mula sa pañca-pātaka, ang limang mabibigat na paglabag sa dharma. Sa wakas, kinikilala ito bilang bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa sa Prabhāsa-khaṇḍa, ang kabanata tungkol sa kaluwalhatian ng Sūryaprācī.
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
Ang kabanatang ito ay isang maikling tagubilin tungkol sa banal na pook ng Trinetreśvara—ang anyo ni Śiva na “May Tatlong Mata”—na kaugnay ng isang tīrtha malapit sa Ṛṣi-tīrtha. Nakikipag-usap si Īśvara kay Mahādevī at iniuutos sa manlalakbay na lumapit at sumamba sa tatlong-matang diyos sa lugar na inilalarawan sa hilaga ng pampang ng Nyanku-matī, na noon pa’y sinasamba ng mga ṛṣi. Inilalarawan ang tubig doon na malinaw na parang kristal, at may natatanging katangiang pang-tubig na inuugnay sa larawan ng isda, bilang tanda ng pagkakakilanlan ng tīrtha. Ang pangunahing aral at ritwal ay ukol sa paglilinis: ang pagligo roon ay sinasabing nagpapalaya mula sa kasalanang kabilang sa brahmahatyā. Itinatakda rin ang isang vratang nakabatay sa panahon: sa caturdaśī ng kṛṣṇa-pakṣa sa buwan ng Bhādrapada, dapat mag-ayuno at magpuyat sa pagbabantay sa gabi. Pagsapit ng umaga, isagawa ang śrāddha at sambahin si Śiva ayon sa wastong pamamaraan. Ipinapangako ng phalaśruti ang gantimpalang matagal na paninirahan sa Rudra-loka, na inilalarawan sa malaking panahong pormulaiko. Sa gayon, pinagdurugtong ng kabanata ang wastong pagsasagawa ng tīrtha at vrata sa biyayang matatamo pagkatapos ng kamatayan sa balangkas ng kaligtasang Śaiva.
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
Inilalahad ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara kay Devī tungkol sa paglalakbay-pananampalataya patungo sa Ṛṣi-tīrtha at sa isang kṣetra na lubhang mahalaga sa pampang ng Ilog Devikā. Inilalarawan ang Mahāsiddhivana, ang gubat ng mga siddha, sa maringal na anyong ekolohikal at kosmiko: sari-saring punong namumulaklak at namumunga, awit ng mga ibon, mga hayop, yungib at kabundukan; at lumalawak ito bilang pagtitipon ng maraming uri ng nilalang—deva, asura, siddha, yakṣa, gandharva, nāga at apsaras. Sa pagtitipong ito ay isinasagawa ang debosyon: pagpupuri, sayaw, musika, pag-ulan ng mga bulaklak, pagninilay at mga kilos ng matinding galak, kaya ang lugar ay nagiging banal na tanawin ng pagsamba. Pagkaraan, itinatag ni Īśvara ang isang walang-hanggang banal na himpilan na tinatawag na “Umāpatīśvara,” at ipinahahayag ang patuloy na presensya sa lahat ng yuga, kalpa at manvantara, at ang natatanging pag-ibig sa mapalad na pampang ng Devikā. Itinatakda rin ang panahon ng ritwal: śrāddha sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan) sa buwan ng Puṣya; at sa phalāśruti ay sinasabing hindi nasisira ang bisa ng handog at sa darśana pa lamang ay nalilinis ang mabibigat na kasalanan, maging ang “isang libong brahmahatyā.” Iminumungkahi ang dāna ng baka, lupa, ginto at kasuotan, at itinataas ang gumaganap ng ritong pang- ninuno roon bilang may natatanging kabutihang-loob. Sa wakas, ipinaliliwanag ang pangalang “Devikā”: sapagkat nagtipon ang mga diyos upang maligo, kaya ito’y tinatawag na pāpa-nāśinī, tagapuksa ng kasalanan.
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
Tinutukoy ng kabanatang ito ang isang banal na pook sa pampang ng ilog Devikā kung saan dapat dalawin at masilayan si Bhūdhara, at ipinaliliwanag ang pangalan nito sa pamamagitan ng alamat at katuwirang pang-yajña. Inaalaala rito si Varāha, ang banal na baboy-ramo na nag-angat sa daigdig, at binabasa ang lugar bilang isang malawak na alegorya ng sakripisyong Vedic. Isang sunod-sunod na pagpupuri ang iniuugnay ang katawan ni Varāha sa mga sangkap ng ritwal: ang Veda bilang mga paa, ang yūpa bilang mga pangil, ang sruva/sruc bilang bibig at mukha, si Agni bilang dila, ang darbha bilang buhok, at ang Brahman bilang ulo—pinagdurugtong ang kosmolohiya at balangkas ng yajña. Sa huli, itinatakda ang paraan ng śrāddha para sa mga Pitṛ ayon sa mga tanda ng kalendaryo: buwan ng Puṣya, amāvāsyā, ekādaśī, panahon, at pagpasok ng Araw sa Kanyā (Virgo). Binabanggit ang handog na pāyasa at havis na may jaggery, mga panawagan sa mga ninuno, mga mantra para sa ghee, yogurt/curd, gatas at iba pang pagkain; kasunod ang pagpapakain sa mga pantas na vipra at ang piṇḍa-dāna. Ipinahahayag ng phala na ang śrāddha na wasto sa pook na ito ay nagpapasaya sa mga ninuno sa mahabang panahong kosmiko at nagbibigay ng kapantay na bunga ng Gayā-śrāddha kahit hindi maglakbay sa Gayā, kaya’t itinatampok ang kapangyarihang mapagligtas ng lokal na tīrtha.
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
Ang kabanatang ito ay naglalahad bilang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī. Itinuturo ni Īśvara ang isang tanyag na pook malapit sa kaaya-ayang pampang ng ilog Devikā, na inuugnay kay Bhāskara (Sūrya, ang Diyos ng Araw). Nagtanong si Devī kung paano naging “siddha” si Vālmīki at kung bakit ninakawan ang Pitong Ṛṣi. Isinalaysay ni Īśvara ang nakaraang buhay ng isang lalaking mula sa angkan ng brāhmaṇa (tinatawag sa salaysay na Vaiśākha/Viśākha) na napilitang magnakaw upang buhayin ang matatandang magulang at ang sambahayan. Nang masalubong niya ang Pitong Ṛṣi na naglalakbay-pananampalataya, tinakot niya sila; nanatiling panatag ang mga ṛṣi. Si Aṅgiras ay nagtanong ng aral: sino ang makikibahagi sa bigat ng karma ng yamang nakuha sa masamang gawa? Nang tanungin ng magnanakaw ang kanyang mga magulang at saka ang asawa, tumanggi silang akuin ang kasalanan, at ipinaliwanag na ang gumagawa lamang ang tumatanggap ng bunga ng karma. Dahil dito, siya’y nagbalik-loob, nagkumpisal, at humingi ng paraan upang tumigil sa marahas na pamumuhay. Itinuro ng mga ṛṣi ang apat-na-pantig na mantra na “झाटघोट”, na sinasabing sumisira ng kasalanan at nagdudulot ng kalayaan kapag binibigkas nang may iisang-tutok na isip at ayon sa gabay ng guru. Sa mahabang japa at paglalim ng pagninilay, naging matatag siya; lumipas ang panahon hanggang mabalutan ang kanyang katawan ng bunton ng anay (valmīka). Pagbalik ng mga ṛṣi, hinukay nila ang bunton, kinilala ang kanyang pagtatamo, pinangalanan siyang Vālmīki, at ipinahayag na siya’y magkakaroon ng inspiradong pananalita at lilikha ng Rāmāyaṇa. Pagkaraan, itinatag ang banal na heograpiya: sa ilalim ng ugat ng punong nimba, nananahan si Sūrya bilang diyos ng pook; tinatawag itong Sūryakṣetra at Mūlasthāna. Binabanggit ang mga bunga ng paglalakbay: snāna (banal na paliligo), tarpaṇa gamit ang tubig na may linga (sesame), at śrāddha na nag-aangat sa mga ninuno; maging mga hayop ay nakikinabang sa pagdampi sa tubig. May ritwal din sa takdang araw ng kalendaryo na sinasabing nakapagpapaginhawa ng ilang sakit sa balat. Nagtatapos ang kabanata sa payo na mag-darśana sa diyos at makinig sa salaysay upang maalis ang malalaking kapintasan.
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
Ang kabanatang ito ay isang tagubiling debosyonal at pang-ritwal na nakapaloob sa salaysay ng banal na pook. Kinausap ni Īśvara si Devī at itinuro sa deboto ang dakilang himpilan ng Araw na tinatawag na Cāvanārka, nasa silangang bahagi ng Hiraṇyā at itinatag ng pantas na si Cyavana. Itinakda na sa ikapitong araw ng buwan (saptamī), ang sumasamba ay dapat magpuri sa Sūrya ayon sa disiplinadong pamamaraan, may kalinisan at matinding pagtuon, at bigkasin ang aṣṭottaraśata-nāma—ang 108 pangalan ng Araw. Sa mahabang talaan ng mga pangalan, pinalalawak ang pagkakakilanlan ni Sūrya sa pamamagitan ng mga pagtutumbas sa kosmos: mga yunit ng panahon (kalā, kāṣṭhā, muhūrta, pakṣa, māsa, ahorātra, saṃvatsara), mga diyos (Indra, Varuṇa, Brahmā, Rudra, Viṣṇu, Skanda, Yama), at mga tungkuling pangdaigdig tulad ng dhātṛ, prabhākara, tamonuda, lokādhyakṣa. Binanggit din ang linya ng pagpapasa: itinuro raw ito ni Śakra, tinanggap ni Nārada, sinundan ni Dhaumya, at umabot kay Yudhiṣṭhira na nagkamit ng ninanais. Sa phalaśruti, sinasabi na ang araw-araw na pagbigkas—lalo na sa pagsikat ng araw—ay nagdudulot ng kasaganaan (yaman at hiyas), supling, pagbuti ng alaala at talino, pagkalaya sa dalamhati, at katuparan ng mga layunin, bilang bunga ng banal at disiplinadong debosyon.
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
Ang Kabanata 280 ay isang banal na pag-uusap nina Śiva at Devī na nagpapakilala sa liṅga na Cyavaneśvara sa loob ng Prabhāsa-kṣetra, na pinupuri bilang “sarva-pātaka-nāśana,” tagapuksa ng lahat ng kasalanan. Isinasalaysay din ang pinagmulan ng Bhārgava na pantas na si Cyavana: dumating siya sa Prabhāsa, nagsagawa ng matinding tapas, naging di-makilos na parang “sthāṇu,” at kalaunan ay natabunan ng bunton ng anay, mga baging, at mga langgam. Dumating si Haring Śaryāti sa paglalakbay-panrelihiyon kasama ang malaking hukbo at ang anak na si Sukanyā. Habang namamasyal kasama ang mga kasama, nakita ni Sukanyā ang bunton at napagkamalang kumikislap na bagay ang mga mata ng pantas, kaya tinusok niya ng tinik. Ang galit ni Cyavana ay naging parusa sa hukbo ng hari—isang kapinsalaang nagdulot ng pagbara sa pagdumi/pag-ihi—kaya nagsiyasat sila at lumitaw ang pag-amin. Inamin ni Sukanyā ang nagawa; humingi ng kapatawaran ang hari. Pinatawad ni Cyavana sa kundisyong ipakasal sa kanya si Sukanyā, at pumayag ang hari. Nagtatapos ang kabanata sa pagpupuri sa huwarang paglilingkod ni Sukanyā—may disiplina, paggalang sa panauhin, at taimtim na debosyon—na nag-uugnay sa kadakilaan ng dambana sa aral ng pananagutan, pagtubos, at tapat na pagsisilbi.
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
Isinalaysay ni Īśvara ang pangyayari tungkol kay Sukanyā, anak ni Śaryāti at asawa ng pantas na si Cyavana. Sa kagubatan, nakatagpo siya ng kambal na Aśvinīkumāra (Nāsatya), mga banal na manggagamot, at sinikap siyang hikayatin na iwan ang matandang asawa sa pamamagitan ng pagpuri sa kanyang kagandahan at pagbanggit sa kahinaan ni Cyavana. Ngunit nanindigan si Sukanyā sa katapatan sa pag-aasawa at tumanggi. Nag-alok ang mga Aśvin ng lunas: gagawin nilang bata at marikit si Cyavana, at pagkatapos ay maaari raw pumili si Sukanyā ng mapapangasawa mula sa kanila. Ipinabatid ni Sukanyā ito kay Cyavana at pumayag ang pantas. Pumasok si Cyavana at ang mga Aśvin sa sagradong tubig (saras, paliligo sa ritwal) at lumitaw na pawang kabataang maningning at halos magkakahawig. Sa pamamagitan ng matalinong pagkilala, pinili ni Sukanyā si Cyavana bilang tunay na asawa. Natuwa si Cyavana at nangakong tutuparin ang hiling ng mga Aśvin. Hiniling nila ang karapatang uminom ng Soma at tumanggap ng bahagi sa mga handog ng yajña—isang katayuang sinasabing ipinagkait ni Indra. Pinahintulutan ito ni Cyavana sa bisa ng kanyang kapangyarihang pang-ṛṣi; umalis ang mga Aśvin na nasiyahan, at muling namuhay nang ganap ang mag-asawang Cyavana at Sukanyā, bilang huwaran ng katapatan at dharma.
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang isang tunggalian sa ritwal at teolohiya sa āśrama ni ṛṣi Cyavana ng angkang Bhārgava. Si Haring Śaryāti, nang marinig ang pagbabalik-lakas at kasaganaan ni Cyavana, ay dumating kasama ang kaniyang mga kasama at tinanggap nang may malaking paggalang. Iminungkahi ni Cyavana na siya ang mangasiwa sa isang yajña para sa hari, at inihanda ang isang huwarang pook ng paghahandog. Sa pamamahagi ng soma, kumuha si Cyavana ng isang soma-graha para sa mga Aśvin (Nāsatya). Tumutol si Indra, na nagsasabing ang Aśvin ay mga manggagamot at tagapaglingkod na nakikisalamuha sa mga mortal kaya hindi dapat tumanggap ng soma tulad ng ibang mga deva. Pinagalitan ni Cyavana si Indra, pinagtibay ang pagka-diyos at kabutihang dulot ng Aśvin, at ipinagpatuloy ang alay sa kabila ng babala. Tinangka ni Indra na hampasin si Cyavana gamit ang vajra, ngunit sa kapangyarihan ng tapas ay napigil ni Cyavana at naparalisa ang bisig ni Indra. Upang lalo pang paigtingin ang pangyayari, nagsagawa si Cyavana ng oblation na may mantra upang lumikha ng kṛtyā; mula sa kaniyang tapas ay sumilang ang nakapanghihilakbot na nilalang na si Mada, inilarawang may sukat na tila sumasaklaw sa kosmos, umuungal na bumabalot sa daigdig, at sumugod kay Indra na may hangaring lamunin siya. Ipinapakita ng salaysay ang karapatan sa ritwal, ang awtoridad ng punong tagapaghandog, at ang hangganang etikal ng pamimilit ng mga diyos sa loob ng sagradong yajña.
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pinagmulan ng banal na pook at ang tuntuning-ritwal para sa isang liṅga na tinatawag na Chyavaneśvara sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Sa salaysay na binibigkas ni Īśvara, inaalala ang isang tagpong may pagharap kung saan si Śakra (Indra) ay nanginginig sa takot sa harap ng isang makapangyarihang presensya, samantalang si Chyavana, ang Bhārgava na ṛṣi, ay lumilitaw bilang mapagpasiyang awtoridad ng matinding tapas. Ikinakabit ng teksto ang mga karapatan ng Aśvin at ang mga pribilehiyo sa Soma sa mga ginawa ni Chyavana, at binibigyang-diin na ang kinalabasan ay hindi nagkataon kundi inayos upang ipahayag (prakāśana) ang bisa ng ṛṣi at itatag ang pangmatagalang dangal ni Sukanyā at ng kanyang angkan. Sinasabing naglibang (vijahāra) si Chyavana kasama si Sukanyā sa kagubatang banal na ito at nagtatag ng isang liṅga na pumupuksa ng kasalanan. May malinaw na tagubilin: ang wastong pagsamba sa liṅgang ito ay nagbubunga ng gantimpalang katumbas ng Aśvamedha. Binabanggit din ang Candramas-tīrtha na dinadalaw ng mga pantas na Vaikhānasa at Vālakhilya, at itinatakda ang gawaing śrāddha ayon sa panahon: sa kabilugan ng buwan (pauṇamāsī), lalo na sa buwang Aśvin, magsagawa ng śrāddha ayon sa tuntunin at magpakain ng mga brāhmaṇa nang magkakahiwalay, upang makamtan ang bunga ng ‘koṭi-tīrtha’. Sa huli, sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig sa kuwentong ito na pumapawi ng kasalanan ay nagpapalaya sa tao mula sa naipong kasalanan sa maraming kapanganakan.
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
Sa adhyāya na ito, kinakausap ni Īśvara si Mahādevī at itinuturo ang Sukanyā-saras, isang dakilang lawa sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Dito inilalagak ang kilalang salaysay nina Sukanyā, ng pantas na si Cyavana, at ng kambal na Aśvin: sinasabing lumubog at naligo roon ang mga Aśvin kasama si Cyavana, at sa bisa ng kabanalan ng tīrtha ay naganap ang pagbabago—nakamit ni Cyavana ang anyong maihahambing sa mga Aśvin. Ipinaliliwanag din ang dahilan ng pangalan: natupad ang hangarin ni Sukanyā sa kapangyarihan ng pagligo sa lawa (saras-snāna-prabhāva), kaya ang pook ay naaalala bilang “Kanyā-saras.” Sumusunod ang phalaśruti na nagbibigay-diin sa babaeng maliligo roon, lalo na sa ikatlong araw ng buwan (tṛtīyā): ipinangakong mapangangalagaan laban sa pagkawasak ng tahanan sa napakahabang mga pag-ikot ng muling pagsilang, at maiiwasan ang asawang dukha, may kapansanan, o bulag—mga tradisyonal na pahayag ng gantimpala sa pagtalima sa tīrtha.
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī na nakapaloob sa paglalakbay sa mga tīrtha. Itinuro ni Īśvara kay Devī ang Ilog Nyanku-matī at ang mga kaugnay na banal na pook: pagsasagawa ng Gayā-śrāddha sa dakilang tīrtha na Goṣpada, pagdarśana kay Varāha, pagpunta sa tahanan ni Hari, paggalang sa mga Ina (Mātṛs), at pagligo sa tagpuan ng ilog at dagat. Pagkaraan ay tumungo ang salaysay sa silangan, sa banal na āśrama ni Agastya, na tahasang inilalarawan bilang “tagapag-alis ng gutom” (kṣudhā-hara) at tagapagpawi ng kasalanan sa kaaya-ayang pampang ng Nyanku-matī. Nagtanong si Devī kung bakit napasuko si Vātāpi at ano ang nagpasiklab ng galit ni Agastya; isinalaysay ni Īśvara ang pangyayari kina Ilvala at Vātāpi: sa mapanlinlang na pag-anyaya at handaan, paulit-ulit nilang pinaslang ang mga brāhmaṇa, kaya humingi ang mga ito ng kanlungan kay Agastya. Sa Prabhāsa, hinarap ni Agastya ang mga asura, kinain si Vātāpi na inihanda sa anyong tupa, winasak ang paraan ng muling pagkabuhay, at ginawang abo si Ilvala. Ipinagkaloob niya sa mga brāhmaṇa ang nabawing pook na hitik sa yaman; kaya’t ang pangalan ng lugar ay iniuugnay sa pag-alis ng gutom. Sapagkat ang pagkain sa isang demonyo ay itinuturing na nagbubunga ng tiyak na karumihan, tinawag si Gaṅgā upang dalisayin si Agastya; doon siya naitatag at ang dambana ay tinawag na Gaṅgeśvara. Sa wakas, ipinahahayag ang bisa ng tīrtha: ang pagdarśana kay Gaṅgeśvara at ang pagsasagawa ng snāna, dāna, at japa ay nagpapalaya sa kasalanang mula sa “ipinagbabawal na pagkain,” sa pamamagitan ng lugar, ritwal, at banal na paggunita.
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang pagtuturo ni Īśvara kay Devī sa loob ng paglalakbay sa banal na Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo ni Īśvara sa manlalakbay ang Bālārka, na tinatawag na “pāpa-nāśana” (tagapagwasak ng kasalanan), at inilalagay ito sa hilaga ng āśrama ni Agastya, hindi kalayuan. Sumusunod ang pinagmulan ng pangalan: tinawag na Bālārka ang pook sapagkat ang Araw (Arka), sa anyong “bata/masiglang kabataan” (bāla), ay sinasabing nagsagawa roon ng matinding pagninilay at pag-aayuno (tapas) noong unang panahon. Ipinapahayag din ang phala ng darśana tuwing Linggo (ravivāra): ang tumitingin at sumasamba roon ay hindi dadapuan ng kuṣṭha (isang uri ng sakit sa balat), at hindi rin lilitaw ang pagdurusang dulot ng mga karamdaman ng mga bata. Pinag-iisa ng kabanata ang banal na heograpiya, teolohiya ng pangalan, at pangakong kagalingan na nakaugnay sa debosyon ayon sa araw.
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang mapalad na dambana na tinatawag na Ajāpāleśvarī, na matatagpuan hindi kalayuan sa Agastya-sthāna. Inilarawan ang pook na ito bilang banal na lugar na nakapapawi ng sakit at nakapapawi rin ng kasalanan. Isinasalaysay na si Haring Ajāpāla, isang dakilang pinuno mula sa angkan ni Raghu, ang nagtatag ng dambana sa pamamagitan ng taimtim na pagsamba sa Diyosa bilang tagapag-alis ng kasalanan at karamdaman. Bilang paliwanag sa pinagmulan, inuugnay ang hari sa pag-aayos o pagpapagaan ng mga karamdaman na inihahambing sa “sakit na anyong-kambing” (ajā-rūpa), at itinindig niya ang presensya ng Diyosa sa ilalim ng sarili niyang pangalan upang maging tagawasak ng kasalanan. Sa wakas ay may maikling phalaśruti: ang pagsamba nang may debosyon sa ikatlong araw ng tithi (tṛtīyā), ayon sa wastong pamamaraan, ay nagdudulot ng lakas, talino, dangal, pagkatuto, at mabuting kapalaran. Pinag-iisa ng kabanata ang banal na heograpiya, pagtataguyod ng hari, at tamang panahon ng ritwal.
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
Nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Devī at nagbigay ng mga tagubiling parang gabay sa paglalakbay-pananampalataya patungo sa pook na tinatawag na Bālāditya/Bālārka, na nasa silangan ng lugar ni Agastya at tinutukoy sa pamamagitan ng mga panukat ng layo (gavyūti). Binanggit din ng kabanata ang mga kalapit na pook at palatandaang lokal, kabilang ang lugar na inuugnay kay Sapāṭikā, at ipinapahayag ang katanyagan ng dambana. Isinasalaysay pagkatapos ang pinagmulan: sinamba ng pantas na si Viśvāmitra ang Vidyā (banal na kaalaman) sa pook na ito, nagtatag ng tatlong liṅga, at iniluklok ang anyo ng Araw bilang Ravi. Sa mahigpit na sādhana, nakamit niya ang siddhi mula sa Araw, kaya’t ang diyos ay nakilala at sumikat bilang Bālāditya/Bālārka. Sa huli, may malinaw na phalaśruti: ang sinumang makakita (darśana) kay Bhāskara—na inilalarawang “nagnanakaw ng mga kasalanan”—ay hindi magdurusa sa kahirapan habang nabubuhay, na nagbibigay-diin sa bisa ng pagdarśana sa paglalakbay sa Prabhāsa.
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
Sa adhyāya na ito, kinakausap ni Īśvara si Devī at itinuturo ang isang tīrtha na nakapaglilinis sa dakong timog, sa maikling layo (sinusukat sa gav-yūti). Ang lugar ay may pagpapakita ng Gaṅgā na tinatawag na pātāla-gāminī (bumababa/ugnay sa kailaliman) at malinaw na inilalarawan bilang pāpa-nāśinī, tagapuksa ng kasalanan. Iniuugnay ang tīrtha kay Viśvāmitra, ang dakilang ṛṣi na tumawag sa Gaṅgā upang magsagawa ng ritwal na pagligo (snāna). Sinasabi ng teksto na ang pagligo roon ay nagpapalaya mula sa lahat ng kasalanan. Pagkatapos ay binabanggit ang tatlong liṅga—Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, at Bāleśvara—at itinatag na ang darśana (mapagdebosyong pagtanaw) sa mga ito ay nagdudulot ng katuparan ng ninanais at pag-abot ng mga layunin.
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
Ang kabanatang ito ay isang pag-uusap nina Śiva at Devī. Itinuturo ni Śiva ang isang “dakilang” pook ni Kubera sa Prabhāsa, kung saan noon ay nakamit niya ang katayuang Dhanada, panginoon ng kayamanan. Nagtanong si Devī kung paanong ang isang brāhmaṇa ay maaaring maging tila magnanakaw at gayunma’y magwakas bilang Kubera. Isinalaysay ni Śiva ang dating buhay ng brāhmaṇang si Devaśarman sa tabi ng ilog Nyanku-matī: nalubog sa gawaing-bahay, saka iniwan ang tahanan dahil sa kasakiman sa yaman. Ang asawa’y inilalarawang marupok sa asal; ang anak na si Duḥsaha ay isinilang sa di-mabuting kalagayan at lumaking alipin ng bisyo at itinakwil ng lipunan. Sa tangkang magnakaw sa templo ni Śiva, hindi sinasadya niyang nakapaglingkod sa ilawan—kaugnay ng halos mamatay na lampara at mitsa; nahuli ng tagapaglingkod ng templo, tumakas sa takot, at napatay ng mga bantay. Muling isinilang siya bilang kilabot na haring si Sudurmukha sa Gandhāra: bagama’t may dungis ang asal, patuloy siyang sumasamba sa minanang liṅga nang walang mantra, lalo na sa madalas na pag-aalay ng ilawan. Sa pangangaso, dahil sa pūrva-saṃskāra, napadpad siya sa Prabhāsa at napatay sa labanan sa pampang ng Nyanku-matī; sa pagsamba kay Śiva, napawi ang kanyang mga kasalanan. Pagkaraan, isinilang siyang maningning na Vaiśravaṇa (Kubera), nagtatag ng liṅga malapit sa Nyanku-matī at naghandog ng mahabang stotra kay Mahādeva; nagpakita si Śiva at nagkaloob ng pagkakaibigan, tungkulin bilang Dikpāla, at paghahari sa kayamanan, at ipinahayag na ang pook ay kikilalaning Kuberanagara. Ang liṅgang itinindig sa kanluran ay inaalala bilang Somanātha (kaugnay dito si Umānātha). Sa phalaśruti, ang pagsamba sa Śrīpañcamī ayon sa tuntunin ay nagdudulot ng matibay na Lakṣmī hanggang pitong salinlahi.
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
Ang kabanatang ito ay isang maikling pahayag na teolohikal kung saan kinikilala ni Īśvara ang isang dambana ni Bhadrakālī na nasa hilaga ng pook na tinatawag na “Kaubera-sañjñaka” (lugar na inuugnay sa pangalang Kubera). Inilalarawan si Bhadrakālī bilang tagapagkaloob ng ninanais na layon (vāñchitārtha-pradāyinī) sa mga deboto. Malinaw din siyang iniuugnay sa salaysay ng pagwasak sa yajña ni Dakṣa: kasama si Vīrabhadra at kumikilos bilang isa sa mga sanhi ng pagkagunaw ng handog na sakripisyo ni Dakṣa. Kasunod nito ang tagubiling pangkalendaryo: inirerekomenda ang pagsamba sa Diyosa sa tṛtīyā (ikatlong araw sa buwaning bilang) ng buwan ng Caitra. Sa pahayag tungkol sa phala (bunga ng pagsamba), binabanggit ang masidhing paggalang sa mga anyo ni Cāmuṇḍā at ipinangakong matatamo ang mga mapalad na kaloob gaya ng saubhāgya (mabuting kapalaran), vijaya (tagumpay), at ang pag-iral ni Lakṣmī (kasaganaan at biyaya). Sa kabuuan, ang adhyāya ay nagsisilbing lokal na gabay-ritwal na nagdurugtong sa alamat, sa tiyak na lugar, at sa takdang araw ng pagsamba.
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang salaysay ni Īśvara tungkol sa isang banal na pook sa hilagang dako, lampas sa lugar na tinatawag na Kaurava-sañjñaka. Doon, ang Diyosa Bhadrakālī ay nagsagawa ng matinding tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagninilay), at pagkaraan ay itinatag (saṃsthāpayāmāsa) si Ravi/Sūrya sa pamamagitan ng sukdulang debosyon. Itinatakda ng kabanata ang panahong pang-ritwal: Linggo (ravivāra) na tumatapat sa ikapitong araw ng buwang lunar (saptamī), at binibigyang-diin ang mga handog na pulang bulaklak at pulang pamahid/unguento. Sa phalāśruti, sinasabi na ang pagsamba nang may bhakti ay nagbubunga ng gantimpalang katumbas ng “bunga ng isang crore na yajña” (koṭi-yajña-phala), at nagdudulot ng pagkalaya mula sa mga karamdaman na mula sa vāta at pitta at iba pang malulubhang sakit. Sa wakas, may tagubilin sa pagbibigay: ang nagnanais ng ganap na bisa ng paglalakbay-dambana ay dapat maghandog ng kabayo bilang dāna (aśva-dāna) sa mismong pook na iyon, na nag-uugnay sa pagsamba sa dambana, pagsunod sa banal na kalendaryo, at kawanggawa bilang iisang landas ng dharma at ritwal.
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang teolohikong pagtalakay ni Īśvara tungkol sa isang natatanging banal na pook na kaugnay ni Kubera. Itinatakda ang “Kubera-sthāna” sa nairṛtya (timog-kanluran) na direksiyon ng sagradong lupain, at ipinahahayag na si Kubera ay kusang nahahayag doon bilang tagapag-alis ng lahat ng karalitaan (sarva-dāridrya-nāśana). Pagkaraan, itinuturo ang isang nakatuong gawaing debosyonal: sa pañcamī tithi, magsagawa ng pagsamba gamit ang gandha (pabango), puṣpa (mga bulaklak), at anulepana (pagpapahid ng langis o mabangong pamahid). Inilalarawan ang pook na pinalalamutian ng walong nidhāna—mga kayamanan o imbakan—na iniuugnay sa simbolismong makara. Sa pag-uugnay ng tamang panahon ng ritwal, mga handog, at kapangyarihan ng lugar-diyos, ipinapangako ng phalaśruti ang bunga: pagkamit ng di-mapapantayang kayamanan (nidhāna-prāpti) nang walang sagabal (nirvighna). Kaya ang kabanata ay isang siksik na yunit ng heograpiya-at-ritwal na nakatuon sa direksiyon, kayamanan ni Kubera, at tiyak na gantimpala.
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang diyalogo nina Śiva at Devī. Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang isang banal na Puṣkara sa silangan ng kinalalagyan ni Kubera, isang tanyag na tīrtha. Hinihiling ni Devī ang masusing salaysay kung paanong ang isang mangingisda (kaivarta)—kilalang gumagawa ng kasalanan at pumapatay ng isda—ay nagkamit ng tagumpay na espirituwal. Isinalaysay ni Śiva ang naganap noon: sa malamig na buwan ng Māgha, ang mangingisda ay nagdala ng basang lambat at pumasok sa pook ng Puṣkara, at nakita ang isang templong Śaiva na natabunan ng baging at mga puno. Upang magpainit, umakyat siya sa prāsāda at inilatag ang basang lambat sa tuktok ng poste ng watawat upang patuyuin sa araw. Dahil sa pagkahilo/kawalang-ingat, nahulog siya at biglang namatay sa loob ng kṣetra ni Śiva. Nanatiling nakakabit ang lambat at tila nagbigkis sa watawat ng templo, kaya naging mapalad ang watawat; sa māhātmya ng watawat, siya’y muling isinilang bilang hari sa Avanti, bantog na Ṛtadhvaja, na namuno, naglakbay nang malawakan, at nagtamasa ng ligayang panghari. Nang maglaon, nang siya’y maging jāti-smara (nakaaalaala ng mga nakaraang buhay), bumalik siya sa Prabhāsa-kṣetra, nagtayo/nagpanibago ng santuwaryong kaugnay ng Ajogandha, at nagluklok o nagparangal sa dakilang liṅga na tinawag na Ajogandheśvara malapit sa isang kuṇḍa, saka nagsagawa ng mahabang pagsamba na may bhakti. Itinatakda rin ng teksto ang mga gawaing paglalakbay-dambana: maligo sa kanlurang kuṇḍa sa Puṣkara (pāpataskara), alalahanin ang mga sinaunang paghahandog ni Brahmā, tawagin ang mga tīrtha, sambahin ang liṅga ni Ajogandheśvara, at maghandog ng gintong lotus sa isang marangal na brāhmaṇa. Ayon sa phalaśruti, ang wastong pagsamba na may gandha, mga bulaklak, at akṣata ay nagpapalaya sa mga kasalanang naipon kahit sa pitong kapanganakan.
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
Inilarawan ni Īśvara kay Devī ang isang banal na pook sa direksiyong Īśāna (hilagang-silangan): isang dakilang Indra-sthāna sa layong sinusukat ayon sa gavyūti, na kaugnay ng Candrasaras at ng mga tubig ng Candrodaka. Pinupuri ang tubig na ito bilang may lunas sa jarā (pagkasira/pagtanda) at dāridrya (karalitaan). Ang kalagayan ng tīrtha ay inuugnay sa galaw ng buwan: lumalawak sa pagdami ng buwan at humihina sa pagliit, ngunit nananatiling nahihinuha kahit sa masamang panahon (pāpa-yuga). Kasunod ang pangakong phala: ang pagligo roon ay itinuturing na tiyak na pag-alis ng kasalanan, at para sa mga nabibigatan ng maraming pagkakasala ay hindi na kailangan ang mahabang pag-aalinlangan. Inalala rin ang dating tugon ni Indra sa isang mabigat na krisis na may kaugnayan kay Ahalyā at sa sumpa ni Gautama: nagsagawa siya ng pagsamba na may saganang kaloob at itinatag si Śiva sa loob ng isang libong taon. Ang anyong itinindig ay tinawag na Indreśvara, na ipinahayag na tagapuksa ng lahat ng paglabag. Sa wakas, ibinigay ang praktikal na pagkakasunod ng paglalakbay-dambana: maligo sa Candratīrtha, maghandog upang masiyahan ang pitṛ (mga ninuno) at ang mga diyos, sambahin si Indreśvara, at walang pag-aalinlangan na makakamit ang paglaya mula sa kasalanan.
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
Inilalarawan ng adhyaya na ito ang paliwanag-teolohikal ni Īśvara tungkol sa isang banal na pook na tinatawag na Devakula, na nasa direksiyong āgneya (timog-silangan) sa layong sinusukat sa gavyūti. Ang kabanalan ng Devakula ay inuugat sa sinaunang pagtitipon ng mga deva at mga ṛṣi, at sa naunang pagtatatag ng isang liṅga, kaya nagkamit ang lugar ng isang pangalang may ganap na awtoridad. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay pakanluran sa ilog na Ṛṣitoyā, “minamahal ng mga pantas,” na pinupuri bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan. Ibinibigay ang tuntuning ritwal: ang peregrino na malinis na maliligo ayon sa wastong paraan at mag-aalay para sa pitṛ (mga ninuno) ay sinasabing nagdudulot ng matagal na kasiyahan sa mga ninuno. Itinatakda rin ang asal sa pagbibigay-dāna: ang mga handog na ginto, ajina (balat ng hayop), at kambala (kumot) na iniaalay sa araw ng bagong buwan ng Āṣāḍha ay lumalago ang bisa ng puṇya hanggang labing-anim na ulit, tumataas hanggang kabilugan ng buwan. Sa huli, ipinahahayag ng phalaśruti na sa mga gawaing ito sa banal na lupain, napapawi ang mga kasalanan, maging yaong naipon sa pitong kapanganakan.
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
Tinanong ni Devī si Īśvara tungkol sa pinagmulan at karangalan ng banal na tubig na tinatawag na Ṛṣitoyā, at kung paano ito nakarating sa mapalad na Devadāruvana. Isinalaysay ni Īśvara na maraming mapagpakumbabang ṛṣi ang hindi nasiyahan sapagkat ang mga tubig sa kanilang lugar ay hindi nagbibigay ng ligayang pang-ritwal na tulad ng malalaking ilog; kaya sila’y nagtungo sa Brahmaloka at umawit ng papuri kay Brahmā bilang Lumikha, Tagapangalaga, at Tagapagwakas. Bilang tugon sa kanilang hiling na magkaroon ng ilog na pumupuksa ng kasalanan at angkop sa paliligo ng pagtatalaga (abhiṣeka), siniyasat ni Brahmā ang mga diyosang-ilog na may anyo—tulad nina Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī at iba pa—tinipon sa kanyang kamaṇḍalu, at pinalaya patungong daigdig dahil sa habag sa mga ṛṣi. Ang mga tubig na iyon ay nakilala sa lupa bilang Ṛṣitoyā—minamahal ng mga ṛṣi at sinasabing nag-aalis ng lahat ng pāpa—dumating sa Devadāruvana at ginabayan ng mga pantas na bihasa sa Veda patungo sa karagatan. Binibigyang-diin din ng kabanata na bagama’t malawak na mapapakinabangan ang Ṛṣitoyā, mahirap itong matagpuan sa tatlong pook: Mahodaya, Mahātīrtha, at malapit sa Mūlacāṇḍīśa. Itinatakda rin ang pagtutumbas ng agos ayon sa oras (Gaṅgā sa umaga, Yamunā sa dapithapon, Sarasvatī sa tanghali, atbp.) upang ayusin ang paliligo at pagganap ng śrāddha; at nagtatapos sa maikling phala: nag-aalis ng kasalanan at nagbibigay ng ninanais na bunga.
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo: humihingi si Pārvatī ng paglilinaw kung paanong ang Prayāga—ang hari ng mga tīrtha—at ang mga ilog na Gaṅgā, Yamunā, at Sarasvatī ay naroroon sa Prabhāsa, malapit sa dambanang Saṅgāleśvara. Ipinaliwanag ni Īśvara na noong unang panahon, sa isang banal na kapulungan na may kaugnayan sa isang pangyayaring ukol sa liṅga, nagtipon ang di-mabilang na mga tīrtha; doon nagkubli ang Prayāga sa gitna nila kaya tinawag na “Gupta” (nakatago). Sumunod ang masusing paglalarawan ng sagradong topograpiya: tatlong pangunahing paliguang-lawa—Brahma-kuṇḍa sa kanluran, Vaiṣṇava-kuṇḍa sa silangan, at Rudra/Śiva-kuṇḍa sa gitna—at isang ikaapat na pook na tinatawag na Tri-saṅgama, ang tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā, habang ang Sarasvatī ay inilalarawang banayad at lihim na dumadaloy sa pagitan nila. Itinatakda rin ang mga panahong ayon sa kalendaryo at ang antas-antás na paglilinis: ang sunod-sunod na pagligo ay nag-aalis ng pagkakasala ng isip, salita, katawan, ugnayan, lihim na pagkukulang, at mga kasalanang pangalawa; ang paulit-ulit na pagligo at kuṇḍa-abhisheka ay sinasabing nakapaglilinis maging ng malalaking dumi ng karma. Iniuutos ang paggalang sa mga Mātṛ (mga Inaing-Diyosa) sa pamamagitan ng mga handog, lalo na sa Kṛṣṇa-pakṣa Caturdaśī, upang mapawi ang takot na dulot ng kanilang maraming kasamang nilalang. Pinupuri ang śrāddha para sa mga ninuno bilang pag-angat sa kapwa lahing ama at ina, at inirerekomenda ang pag-aalay ng isang toro para sa mga pilgrim na nagnanais ng ganap na bunga ng paglalakbay. Sa huli, sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig at pagpapatotoo sa māhātmya na ito ay umaakay tungo sa tahanan ni Śaṅkara.
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
Inilalarawan ni Īśvara ang isang dambana ni Mādhava na nasa bahagyang timog sa loob ng banal na pook ng Prabhāsa, at tinutukoy ang anyo ng diyos bilang may hawak na kabibe, diskos, at pamalo (śaṅkha-cakra-gadā). Itinatakda ng kabanata ang disiplinadong pagtalima sa ekādaśī ng maliwanag na kalahati ng buwan: ang debotong nag-aayuno (upavāsa), pumipigil sa mga pandama (jitendriya), at sumasamba gamit ang sandal/wangis na pabango, mga bulaklak, at mga pamahid, ay sinasabing makaaabot sa “pinakamataas na tahanan,” ang kalayaang hindi na muling isilang (apunarbhava). Isang gāthā na iniuugnay kay Brahmā ang nagpapatibay na ang pagligo sa Viṣṇukuṇḍa at pagsamba kay Mādhava ay tuwirang daan sa kahariang kinaroroonan ni Hari na “nag-iisa,” bilang sukdulang kanlungan. Nagtatapos ang salaysay sa maikling pahayag ng bunga: ang Vaiṣṇava māhātmya na ito’y nagbibigay ng lahat ng layunin at lumilipol ng lahat ng kasalanan, bilang pagpapatunay ng aral at gabay sa ritwal.
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
Inilalagay ng kabanatang ito ang liṅga ng Sangāleśvara sa hilagang bahagi ng Prabhāsa-kṣetra, sa hanay na vāyavya (hilagang-kanluran), at hayagang inilalarawan bilang “tagapuksa ng lahat ng kasalanan.” Isinasalaysay ni Īśvara na sina Brahmā, Viṣṇu, Indra (Śakra), at iba pang Lokapāla—kasama ang mga Āditya at Vasu—ay nagsagawa ng pagsamba sa liṅga roon; at ipinaliwanag nila ang dahilan ng pangalan: sapagkat nagtipon ang mga kapulungan ng mga deva at itinatag ang pagsamba, kaya ang dambana sa daigdig ay tatawaging Sangāleśvara. Kasunod nito ang sunod-sunod na pahayag ng gantimpalang espirituwal: ang pagsamba ng tao sa Sangāleśvara ay nagdudulot ng kasaganaan sa angkan, lalo na ang kawalan ng karalitaan; at ang simpleng darśana (banal na pagdalaw at pagtanaw) ay itinuturing na katumbas ng bunga ng pag-aalay ng isang libong baka sa Kurukṣetra. Itinatakda ang pagligo sa Amāvāsyā at ang pagsasagawa ng śrāddha nang walang galit, na nangangakong magbibigay ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno. Itinatakda ang saklaw ng kṣetra bilang paikot na “kalahating krośa,” na inilarawang tumutupad ng hangarin at pumupuksa ng kasalanan. Ang sinumang mamatay sa loob ng pook—maging “uttama” o “madhyama”—ay makakamit ang mas mataas na hantungan; at ang nag-aayuno hanggang kamatayan ay sinasabing nakikiisa kay Parameśvara. Maging ang mga kamatayang itinuturing na may suliraning ritwal (marahas, aksidente, pagpapakamatay, kagat ng ahas, kamatayang walang kalinisan) sa tīrtha na ito ng dakilang puṇya ay muling binibigyang-kahulugan bilang makapagkakaloob ng apunarbhava (hindi na muling pagbabalik sa kapanganakan). Inuugnay rin ang kalayaan sa mga ritong tulad ng labing-anim na śrāddha, vṛṣotsarga, at wastong pagpapakain sa mga brāhmaṇa; at nagtatapos sa phalaśruti na ang pakikinig sa māhātmya ay nag-aalis ng kasalanan, dalamhati, at pagdadalamhati.
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
Ang kabanatang ito ay isang maikling pag-uusap na pang-teolohiya nina Īśvara at Devī, na nagtatakda sa Siddheśvara bilang pinakadakilang pook-liṅga sa loob ng ugnayang Prabhāsa, at binabanggit ang kalapitan at direksiyon ng kinalalagyan nito. Isinasalaysay din ang pagtatatag ng liṅga: mabilis na isinagawa ng mga deva ang paglalagak at pagbasbas sa Śiva-liṅga na tinawag na Saṅgāleśvara, at pagkaraan ay itinindig at pinuri ng mga siddha-gaṇa ang Siddheśvara bilang tagapagkaloob ng lahat ng pagtatamo. Ipinagkaloob ni Śiva ang biyaya: ang nagsasanay na dumating, maligo ayon sa tuntunin, sumamba kay Siddhanātha, at magsagawa ng japa—lalo na ang Śatarudrīya, ang Aghora mantra, at ang Gāyatrī na iniaalay kay Maheśvara—ay magkakamit ng siddhi at mga kapangyarihang tulad ng aṇimā sa loob ng anim na buwan. Idinaragdag pa ang lakas ng panahon: sa dakilang gabi ng caturdaśī sa madilim na kalahati ng buwan ng Āśvayuja, ang matapang at matatag na sādhaka ay sinasabing magtatamo ng tagumpay. Sa wakas, may phalaśruti na nagsasaad na ang salaysay na ito’y pumupuksa ng kasalanan at nagbibigay ng bunga ng lahat ng ninanais.
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro (para rin sa mga debotong manlalakbay) na magtungo sa dakilang dambana na tinatawag na Gandharveśvara sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. May nakapaloob ding malinaw na palatandaan sa paglalakbay: ang liṅga ay nasa hilagang bahagi (uttara-dik-bhāga), sa layong limang dhanus, na tila munting gabay sa ruta ng paglalakbay-dambana. Iniuugnay ng aral ang darśana (pagkakita at pagharap sa banal na pook) sa pagbabagong nagaganap sa katawan: ang tumitingin ay nagiging “rūpavān,” pinagkakalooban ng kagandahan at kaakit-akit na anyo. Sinasabing ang liṅga ay itinatag ng mga Gandharva, kaya lalo itong pinabanal ang pinagmulan. Itinatakda ang payak ngunit ganap na ritwal: maligo muna (snātvā) at pagkatapos ay magsagawa ng wastong pagsamba nang minsan lamang (sampūjayet sakṛt). Ipinapangako ng phalaśruti ang pagkamit ng lahat ng ninanais (sarvān kāmān avāpnoti) at ang mapalad na tanda na “raktakaṇṭha” (pulang lalamunan), bunga ng pakikibahagi sa mga gawaing ritwal sa pook na ito.
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
Inilalahad ng kabanatang ito ang tagubilin ni Īśvara kay Devī na magtungo sa hilaga patungo sa isang dakilang diyos, na ang pagsamba rito ay pinupuri bilang tagapagwasak ng malalaking kasalanan (mahāpātaka-nāśana). Pagkaraan, itinuturo na sa kanluran ng diyos na iyon ay may isang higit na marangal na liṅga, na itinatag matapos ang matinding tapas ng mga nāga na pinamunuan ni Śeṣa. Ang diwa ng salaysay ay ang pananampalatayang nagbibigay-proteksiyon: ang sumasamba sa diyos na iginagalang ng mga nāga ay hindi maaapektuhan ng lason sa buong buhay, at ang mga ahas ay magiging mabait at iiwas sa pananakit. Kaya iniuutos na ang mga tao ay sumamba sa liṅga na iyon nang buong pagsisikap. Sa huli, binabanggit na sa kanlurang pook sa banal at lubhang mapagpala na pampang ng Ilog Gaṅgā, maraming liṅga ang itinindig ng mga ṛṣi. Ang darśana at pūjā sa mga liṅga roon ay inilalarawan na nagpapalaya sa lahat ng kasalanan at nagbibigay ng gantimpalang kasinghalaga ng isang libong sakripisyong Aśvamedha—isang phalaśruti para sa paglalakbay-dambana.
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogong may balangkas: si Sūta ang nagbubukas ng salaysay, at ipinaliliwanag ni Īśvara kay Pārvatī ang paglitaw ni Gaṅgā (Tripathagāminī) malapit sa Saṅgāleśvara sa Prabhāsa. Itinatanong ni Pārvatī ang dalawang kababalaghan: paano nakarating doon si Gaṅgā, at bakit may mga isdang may tatlong mata (trinetra-matsya). Isinalaysay ni Īśvara ang pinagmulan: ang mga rishi na nasangkot sa isang pangyayaring may sumpang kaugnay kay Mahādeva ay nagsisi at nagsagawa ng matinding tapas at pagsamba sa Saṅgāleśvara. Sa patuloy na debosyon, tumanggap sila ng tandang “tatlong mata” bilang nidarśana para sa daigdig. Nalugod si Śiva at ipinagkaloob ang kanilang hiling na dalhin si Gaṅgā para sa abhiṣeka; agad na nagpakita si Gaṅgā na may kasamang mga isda. Nang makita ng mga rishi, ang mga isda man ay pinagpala ring maging “tatlong mata” sa biyayang banal. Itinatakda rin ang ugnayan ng gawain at bunga: ang pagligo sa kuṇḍa ay nagdudulot ng paglaya mula sa limang mabibigat na kasalanan (pañca-pātaka). Sa araw ng amāvāsyā, ang sinumang maligo at magbigay ng ginto, baka, damit, at linga (sesame) sa isang brāhmaṇa ay sinasabing magiging “tatlong mata,” bilang sagisag ng grasya ni Śiva. Sa wakas, ang pakikinig sa salaysay na ito ay itinuturing na banal at nagbibigay ng ninanais na bunga.
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
Ang adhyaya na ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Śiva at Devī. Itinatakda muna nito ang isang dambanang solar na tinatawag na Nāradaāditya sa rehiyong Prabhāsa, na may layuning pangkaligtasan: pag-aalis ng katandaan (jarā) at kahirapan (dāridrya). Tinanong ni Devī kung paanong ang pantas na si Nārada ay maaaring dapuan ng jarā. Isinalaysay ni Śiva ang pangyayari sa Dvāravatī: si Sāmba, anak ni Kṛṣṇa, ay hindi nagpakita ng nararapat na paggalang kaya pinagsabihan ni Nārada. Tumugon si Sāmba sa pamamagitan ng pagpuna sa buhay-asceta at, sa galit, isinumpa si Nārada na mapasailalim sa jarā. Sa pagdurusa, umurong si Nārada sa isang malinis at tahimik na pook, nagtatag ng marikit na anyo ni Sūrya na tinawag na “tagapuksa ng lahat ng kahirapan,” at naghandog ng sunod-sunod na stotra na pumupuri sa Araw bilang anyong Veda (Ṛk/Sāman), dalisay na liwanag, sanhi na lumalaganap sa lahat, at tagapag-alis ng dilim. Nalugod si Sūrya, nagpakita, at nagkaloob ng biyaya: nabawi ni Nārada ang kabataang katawan. Ipinahayag din ang pakinabang para sa lahat bilang tuntunin ng darśana: ang sinumang makakita kay Sūrya sa Linggong tumapat sa ikapitong araw ng buwan (ravivāra-saptamī) ay pangangakuang malaya sa takot sa karamdaman. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay, bilang phalāśruti, ng kapangyarihan ng dambana na magwasak ng pāpa (kasalanan).
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
Isinalaysay ni Īśvara ang isang aral na nakaugat sa banal na pook na tinatawag na Sāmbāditya, isang lugar sa hilagang bahagi ng Prabhāsa na sumisira ng kasalanan. Ayon sa alamat, si Sāmba, anak ni Jāmbavatī, ay isinumpa ng kanyang ama sa galit; kaya humingi siya ng ginhawa sa pamamagitan ng pagsamba kay Viṣṇu. Inutusan siya ni Viṣṇu na magtungo sa Prabhāsa-kṣetra—lalo na sa Brahmabhāga malapit sa magandang pampang ng ilog Ṛṣitoyā na pinaliligiran ng mga Brahmin—at nangakong magbibigay ng biyaya roon sa anyo ni Sūrya. Dumating si Sāmba sa mapalad na lugar, nagpuri kay Bhāskara sa maraming himno, at itinuro sa pampang ng Ṛṣitoyā kung saan nagsasagawa ng matinding pagninilay si Nārada. Pinagtibay ng mga Brahmin sa lugar ang kabanalan ng Brahmabhāga at inaprubahan ang kanyang layunin; kaya nagsagawa si Sāmba ng palagiang pagsamba at tapas. Pinagnilayan ni Viṣṇu ang mga tungkulin ng mga diyos: si Rudra ang nagbibigay ng kapangyarihan, si Viṣṇu ng mokṣa, si Indra ng langit; ang tubig/lupa/abo ay panlinis; si Agni ang tagapagbagong-anyo; si Gaṇeśa ang tagapag-alis ng hadlang—at sinabi niyang natatangi kay Divākara ang pagbibigay ng ārogya, ang ganap na kalusugan. Dahil humahadlang ang dating sumpa sa karaniwang biyaya, nagpakita si Viṣṇu bilang Sūrya at nilinis si Sāmba, pinalaya siya sa ketong. Hiniling ni Sāmba ang walang hanggang presensya ng Diyos sa pook; pumayag si Sūrya at nagtakda ng isang vrata: kapag ang Saptamī ay tumapat sa Linggo, mag-ayuno at magpuyat sa gabi. Ipinangako ng teksto na hindi lilitaw ang ketong at mga sakit na bunga ng kasalanan sa lahi ng deboto; at ang paliligo nang may debosyon, pagsamba kay Sāmbāditya tuwing Linggo, at ang śrāddha at pagpapakain sa mga Brahmin sa kalapit na kuṇḍa na nag-aalis ng kasalanan, ay magdudulot ng kalusugan, yaman, supling, katuparan ng hangarin, at dangal sa Sūrya-loka.
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
Inilalarawan sa kabanatang ito ang paliwanag ni Īśvara tungkol sa isang dambanang tinatawag na Apara-Nārāyaṇa, na matatagpuan “bahagyang sa silangan” ng Sāmbāditya. Ipinakikilala ang diyos bilang si Viṣṇu sa anyong pang-araw: si Sūrya ay sinasabing Viṣṇu-svarūpa, at dahil tumatanggap Siya ng “ibang/karagdagang” anyo (apara) upang magbigay ng mga biyaya, kaya tinawag na “Apara.” Pagkaraan ng pinagmulan ng pangalan at kahulugan ng anyo, itinatakda ang pagsamba: sambahin si Puṇḍarīkākṣa roon ayon sa wastong tuntunin (vidhānataḥ), lalo na sa Ekādaśī ng maliwanag na kalahati (śukla) ng buwang Phālguna. Maliwanag ang phalaśruti: napapawi ang mga kasalanan at natatamo ang lahat ng ninanais.
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang pinagmulan kung paano sumikat sa tatlong daigdig ang liṅga na tinatawag na Mūla-Caṇḍīśa. Noong una sa Devadāruvana, nag-anyong asetiko at pulubi si Īśvara (Ḍiṇḍi) upang subukin ang mga ṛṣi; nagalit ang mga ito at nagsambit ng sumpa kaya nahulog ang tanyag na liṅga. Nang mawala ang mga palatandaan ng pagpapala, nabagabag ang mga ṛṣi at humingi ng payo kay Brahmā, na nag-utos sa kanila na lapitan si Rudra na naroon sa anyong elepante malapit sa āśrama ni Kubera. Sa paglalakbay, naawa si Gaurī at nagkaloob ng gōrasa (gatas), at nagpagawa ng isang mainam na pook-paligo. Ang tubig doon ay naging mainit at tinawag na Taptodaka, na nagbibigay-ginhawa sa pagod. Sa huli, natagpuan nila si Rudra, nag-alay ng papuri, humingi ng tawad, at nakiusap na maibalik ang kapakanan ng mga nilalang. Pumayag si Rudra; muling itinindig/itinaas ang liṅga (kaugnay ng diwang “Unnata,” ang pag-angat). Ipinapahayag ang phalāśruti: ang darśana sa Mūla-Caṇḍīśa ay nagdudulot ng higit na puṇya kaysa sa malalaking gawaing patubig; inirerekomenda rin ang mga itinakdang dāna. Ang pagsamba matapos maligo sa Taptodaka ay inilalarawan na nagbibigay ng lakas at dangal na makalupa sa wika ng Purāṇa. Sa wakas, ipinaliliwanag ang pangalan: Caṇḍīśa bilang “panginoon ni Caṇḍī,” at “Mūla” bilang ugat na liṅga sa pook na pinaglaglagan; at binabanggit ang mga kaugnay na tīrtha gaya ng Sangameśvara, Kuṇḍikā, at Taptodaka.
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
Inilalahad sa kabanatang ito ang maikling tagubilin tungkol sa ritwal at heograpiya ng paglalakbay-dambana na ibinigay ni Īśvara kay Mahādevī. Itinuturo sa deboto na magtungo sa dakilang dambana ni Vināyaka na tinatawag na Caturmukha, na inilalarawan sa kinalalagyan: nasa hilaga ng Caṇḍīśa at patungo sa direksiyong Īśāna (hilagang-silangan), sa layong apat na dhanus. Itinatakda rin ang paraan ng pagsamba: magsagawa ng pūjā nang may sinadyang pag-iingat at pagsisikap (prayatna), maghandog ng pabango (gandha), mga bulaklak (puṣpa), at mga pagkain (bhakṣya, bhojya) kabilang ang modaka. Ang takdang panahon ay ang ikaapat na araw ng buwan (caturthī); ang wastong oras at handog ay nagdudulot ng siddhi (kaganapan) at nag-aalis ng vighna (mga hadlang), upang magtagumpay ang mga layuning panrelihiyon.
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
Sa kabanatang ito, nagsasalita si Īśvara upang ilagay sa banal na heograpiya ng Prabhāsa-kṣetra ang dambana ni Kalambeśvara. Itinatakda ang kinalalagyan nito sa vāyavya (hilagang-kanluran), at binabanggit ang layo na “dalawang haba ng busog” (dhanus-dvitaya) bilang palatandaan. Itinatahi ng aral ang lugar at pagsasagawa: ang simpleng darśana (pagkakita nang may debosyon) at pūjā (pagsamba) kay Kalambeśvara ay sinasabing naglilinis mula sa lahat ng kilbiṣa (mga dungis na moral) at nagwawasak ng lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-nāśana). Itinatampok din ang isang lalong mapagpala na panahon: kapag ang Somavāra (Lunes) ay tumapat sa Amāvāsyā (bagong buwan). Bilang gabay sa kabutihang-asal, ang mga naghahangad ng bunga ng merito ay inuutusang magsagawa ng dāna sa pamamagitan ng pagkamapagpatuloy: magbigay ng bhojana (pagkain) sa mga vipra (mga Brahmin) doon. Nagtatapos ang kabanata sa pagtukoy na ito ang Kalambeśvara-māhātmya sa loob ng Prabhāsakṣetramāhātmya ng Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling aral na inihahatid bilang diskursong teolohikal. Inutusan ni Īśvara si Mahādevī na magtungo sa dambana ni Hari Gopāla-svāmin, at ibinigay ang tiyak na palatandaan ng kinalalagyan: mula kay Caṇḍīśa, sa silangang direksiyon, sa layong dalawampung dhanu (sukat na gaya ng “busog”). Ipinapahayag ng kabanata ang bisa ng dambana sa paraang Purāṇiko: ang darśana at pūjā roon ay nagpapatahimik ng lahat ng kasalanan at sumisira sa mga alon ng karalitaan. Lalong inirerekomenda ang pagsamba sa buwan ng Māgha, kasama ang pūjā at jāgaraṇa (pagpupuyat na pagbabantay sa gabi). Ang gumagawa nito ay makakamit ang “pinakamataas na kalagayan” (paraṃ padam), kaya ang dambana ay kapwa pook ng paglalakbay-diyos at disiplinadong bhakti.
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
Inilalahad ng kabanatang ito, sa anyo ng pangangaral ni Īśvara, ang maikling tagubilin tungkol sa banal na pook at ang itinakdang ritwal. Una, itinuturo ang dambana ni Bakulsvāmin na kinikilalang anyo ni Sūrya sa hilagang bahagi, sa sukat na layo na “walong busog,” at sinasabing ang darśana sa anyong Sūrya na ito ay nakapapawi ng dalamhati at kapighatian (duḥkha-nāśana). Pagkaraan, iniuutos ang isang tiyak na pagtalima: sa Linggo (ravivāra) na tumatapat sa ikapitong araw ng buwang lunar (saptamī), dapat magsagawa ng magdamag na pagpupuyat o pagbabantay (jāgaraṇa). Ang bunga (phala) ay ang pagkatupad ng mga ninanais at ang pag-angat sa karangalan sa Sūrya-loka. Sa hulihan, kinikilala ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, sa seksiyong Prabhāsakṣetramāhātmya, at pinapangalanang salaysay ng Bakulsvāmin-māhātmya.
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
Sa adhyāya na ito, inihaharap ang turo bilang may awtoridad na tagubiling teolohikal (Īśvara uvāca) at itinatakda ang isang pinangalanang banal na pook na «Uttarārka» sa loob ng Prabhāsa Khaṇḍa. Matatagpuan ito sa sektor ng vāyavya (hilagang-kanluran), sa layong labing-anim na dhanu. Ang pagsasalaysay ay mapag-utos at nakatuon sa bunga: tinutukoy ang lugar, pinapangalanan, at iniuugnay sa isang tiyak na pagtalima. Inilalarawan ang pook bilang «sadyah pratyaya-kāraka», na nagbibigay ng agarang pagpapatunay ng bisa sa nagsasagawa. Tahasang iniuugnay ang pagganap ng Nimba-saptamī (ikapitong-araw na vrata/ritwal na may kaugnayan sa nimba o Neem) sa pangakong paglaya mula sa “lahat ng karamdaman,” bilang phalaśruti ng kagalingan sa tradisyong Purāṇa.
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
Sa pag-uusap kung saan nagsasalita si Īśvara kay Devī, tinutukoy ng kabanatang ito ang dakilang pook-paglalakbay na tinatawag na Ṛṣi-tīrtha, na nasa tabing-dagat sa rehiyong kaugnay ng Devakula (devakulāgneiyyāṃ gavyūtyāṃ). Inilalarawan ito bilang napakaganda at puspos ng kapangyarihang espirituwal. Natatangi rin ito dahil may mga ṛṣi na naroroon sa anyong tila bato (pāṣāṇākṛtayaḥ) na maaari pa ring “makita” ng tao, at hayagang sinasabing winawasak ng pook na ito ang lahat ng kasalanan. Itinatakda rin ang panahon at ritwal: sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan) sa buwan ng Jyeṣṭha, ang mga debotong may śraddhā ay dapat maligo sa banal na tubig at lalo na magsagawa ng piṇḍa-dāna, handog para sa mga ninuno. Sa tagpuan ng tubig na Ṛṣitoya, ang pagligo at pagganap ng śrāddha ay itinuturing na bihira at lubhang mabisa. Inirerekomenda rin ang go-pradāna (pagkakaloob ng baka) at ang pagpapakain sa mga brāhmaṇa ayon sa makakaya, upang iugnay ang paglalakbay-diyos sa kawanggawa, dana, at ritwal na pagkamapagpatuloy.
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
Ang kabanatang ito ay isang maigsi ngunit malinaw na tagubilin tungkol sa kṣetra, na nakapaloob sa pag-uusap nina Śiva at Devī. Inutusan ni Īśvara si Mahādevī na magtungo sa isang maningning na pook na tinatawag na Mārudāryā sa kanlurang dako, sa layong kalahating krośa ayon sa sukat. Ang diyosa roon ay inilalarawang sinasamba ng mga Marut at nagbibigay ng “bunga ng lahat ng ninanais” (sarva-kāma-phala). Pagkaraan, nagiging pangkalendaryo at pangpamamaraan ang aral: iniuutos sa nagsasagawa na sumamba nang may pag-iingat lalo na sa Mahānavamī, at gayundin sa Saptamī, gamit ang karaniwang handog tulad ng pabango at mga bulaklak (gandha-puṣpa-ādi). Ipinapakita ng kabanata ang ugnayan ng lugar, panahon, at paraan—banal na heograpiya (saan), talaan ng vrata (kailan), at vidhi ng pūjā (paano)—upang makamit ang ninanais at ang kabutihang-dharma.
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
Ang kabanatang ito ay isang maikling pagpasok sa tīrtha na tumutukoy sa paglalagyan ng diyos na tinatawag na Kṣemāditya kaugnay ng Devakula, sa sukat na layo na pañca-gavyūti, at inilalagay sa loob o malapit sa Śambara-sthāna. Ito’y gabay para sa mga debotong manlalakbay kung saan matatagpuan ang dambana. Ipinahahayag ang bisa ng darśana: ang sinumang makakita at makapagpugay sa diyos ay tatanggap ng kṣemārtha-siddhi, ang katuparan ng mga layuning nagdudulot ng kapakanan at kagalingan. Itinatakda rin ang tuntunin ng pagsamba: ang pūjā sa ikapitong araw ng buwan (saptamī) na tumapat sa Linggo (ravivāra) ay tinatawag na sarva-kāma-da, tagapagkaloob ng ninanais. Sa wakas, inilalarawan ito bilang aral na nakaugat sa tīrtha sa pook ng Devakula—lugar, gawain, panahon, at bunga.
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang pinagmulan ng isang Diyosa na kaugnay ng isang banal na pook sa Prabhāsa, na inilalarawan sa pamamagitan ng mga palatandaang pangdireksiyon. Sa pampang ng sagradong ilog, nagtipon ang mga dakilang ṛṣi upang magsagawa ng maringal na Vedic yajña: umaalingawngaw ang pagbigkas ng Veda, may tugtugin, usok ng insenso, mga handog, at mga pantas na tagapagpatupad ng ritwal. Sumulpot ang makapangyarihang mga daitya na bihasa sa māyā upang guluhin ang yajña, kaya nagkaroon ng takot at nagkawatak-watak ang mga dumalo. Ngunit nanatiling matatag ang adhvaryu, iningatan ang ritwal, at nagsagawa ng pananggalang na oblation. Mula sa banal na paghahandog na iyon, nagpakita ang maningning na Śakti—may sandata at kakila-kilabot ang lakas—at nilipol ang mga manggugulo, ibinalik ang kaayusan ng sakripisyo. Pinuri ng mga rishi ang Diyosa at nagkaloob Siya ng biyaya. Hiniling nilang manahan Siya roon magpakailanman para sa kapakanan ng mga ascetic at ng mga yajña; kaya tinanggap Niya ang pangalang Kaṇṭakaśoṣiṇī, “Siya na nagpapatuyo sa mga tinik/pighati,” na nagpapawi ng mapaminsalang puwersa. Nagtatapos ang kabanata sa tuntunin ng pagsamba sa ika-8 o ika-9 na araw ng buwan, at sa phalaśruti na nangangakong malaya sa takot sa rākṣasa at piśāca at makakamit ang kataas-taasang siddhi.
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
Ang adhyāya na ito ay isang maikling pabatid na teolohikal na nakapaloob sa paglalarawan ng Prabhāsa-kṣetra. Ikinukuwento ni Īśvara ang isang lubhang mabisa at mapagpalang liṅga na nasa “silangan, hindi kalayuan” mula sa tinutukoy na pook, at binibigyang-diin ang kapangyarihan nitong pāpa-kṣaya—pag-alis o pagpapahina ng kasalanan. Ang liṅga ay tinatawag na Brahmeśvara at sinasabing itinatag ng mga brāhmaṇa, bilang tanda ng lehitimong linya ng pratiṣṭhā. Ipinahihiwatig ang wastong pagkakasunod ng ritwal: maligo muna sa banal na tubig na Ṛṣitoya-jala, saka sumamba at magpūjā sa liṅga. Ang ipinangakong bunga ay panlipunang-panrelihiyon at pangkaisipan: ang sumasamba ay nagiging veda-vid (nakaaalam ng Veda), nagiging karapat-dapat na brāhmaṇa, at napapalaya sa jāḍya-bhāva—pamamanhid at katamlayan ng isip. Sa gayon, pinagdurugtong ng kabanata ang heograpiya, ang ayos ng pagsamba, at ang phalaśruti ng paglilinis at pagkamulat sa kaalaman.
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
Sa diyalogo nina Īśvara at Devī, itinuro ni Śiva si Devī sa mapalad na pook sa hilaga, malapit sa pampang ng ilog Ṛṣitoyā, at ipinakilala ang banal na lugar na tinatawag na Unnata. Nagtanong si Devī tungkol sa pinagmulan ng pangalan, sa pangyayaring “sapilitang” ipinagkaloob ni Śiva ang lugar sa mga brāhmaṇa, at sa lawak ng mga hangganan nito. Ipinaliwanag ni Śiva ang maraming antas ng kahulugan ng “Unnata”: (i) ang liṅga ay ‘iniangat/nahayag’ sa Mahodaya, (ii) ang ‘mataas na tarangkahan’ na kaugnay ng Prabhāsa, at (iii) ang kadakilaan ng pook dahil sa mataas na tapas at vidyā ng mga ṛṣi. Isinalaysay na maraming ascetic na ṛṣi ang nagsagawa ng matagal na austeridad; nagpakita si Śiva bilang pulubi at nakilala, ngunit sa huli ang nakita nila ay ang liṅga lamang (Mūlacandīśa). Ang mga nagkamit ng darśana nito ay umaakyat sa langit, kaya dumami pa ang dumarating; si Indra (Śatakratu) ay tinakpan ang liṅga ng vajra at hinarangan ang pagtanaw ng iba. Pinayapa ni Śiva ang nagngangalit na mga ṛṣi, ipinaalala na ang langit ay di-mananatili, at itinuro na tanggapin ang isang maringal na pamayanan kung saan nagpapatuloy ang agnihotra, yajña, pitṛ-pūjā, pagtanggap sa panauhin, at pag-aaral ng Veda—na may pangakong kalayaan (mokṣa) sa wakas ng buhay sa pamamagitan ng Kanyang biyaya. Tinawag si Viśvakarmā upang magtayo, ngunit nagbabala na ang mga maybahay (gṛhastha) ay hindi dapat manirahan nang permanente sa mismong sona ng liṅga; kaya iniutos ni Śiva ang pagtatayo sa Unnata sa pampang ng Ṛṣitoyā. Itinatakda rin ang mas malawak na sagradong distrito (kasama ang “Nagnahara,” mga palatandaang pangdireksiyon at sukat na walong yojana) at nagbibigay ng katiyakan para sa Kali-yuga: si Mahākāla ang tagapagbantay; ang Unnata bilang Vighnarāja/Gaṇanātha at tagapagkaloob ng yaman; si Durgāditya bilang tagapagkaloob ng kalusugan; at si Brahmā bilang tagapagkaloob ng mga layunin at paglaya. Nagtatapos ito sa pagtatatag ng Sthalakeśvara, paglalarawan ng dambana ayon sa yuga, at isang natatanging pagtalima sa ika-14 na araw ng buwan ng Māgha na may pagpupuyat sa gabi (jāgara).
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
Sa isang teolohikong pag-uusap ni Īśvara at ni Devī, itinatakda ng kabanatang ito ang kinaroroonan ng isang napakabanal at lubhang mapagkaloob na pares ng liṅga sa timog-silangang paligid ng sagradong pook. Ipinagpapalagay na si Viśvakarmā ang nagtatag nito, at iniuugnay ang kanilang pag-iral sa pagdating ni Tvaṣṭṛ upang magtayo ng lungsod: matapos maitatag si Mahādeva, itinayo ang isang lungsod, at ang liṅga(ga) ay muling naitatag, na nagpapakita ng ugnayang kapwa nagpapalakas sa kaayusang panlungsod at sa sagradong sagisag. Mula sa alamat ng pinagmulan, lumilipat ang kabanata sa tagubiling ritwal: sambahin ang pares ng liṅga sa simula at sa wakas ng mga gawain (karmādau/karmānte), lalo na sa paglalakbay at sa prusisyon ng kasal, bilang isang ritong agad na mabisa. Sa huli, itinatakda ang pamantayan ng handog—mga mababangong sangkap, mga likidong tulad ng amṛta, at sari-saring naivedya—bilang gabay-etika ng maingat at sinadyang debosyon, hindi lamang panlabas na pormalidad.
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Śiva at Devī. Ipinahayag ni Īśvara ang isang lihim at nakahihigit na banal na pook na nakapapawi ng kasalanan ng tao, at inilahad ang māhātmya ni Brahmā na kaugnay ng mataas na lugar na tinatawag na Unnata-sthāna. Tinanong ni Devī kung bakit dito si Brahmā ay “may anyong bata,” samantalang sa iba’y inilalarawan siyang matanda; hiniling din niya ang kinalalagyan ng pook, ang dahilan ng pagparoon ni Brahmā, at ang wastong paraan at panahon ng pagsamba. Sumagot si Īśvara na ang pangunahing luklukan ni Brahmā ay malapit sa ilog Ṛṣitoya, at sa Prabhāsa ay may tatluhang heograpiya ng pagsamba: si Brahmā sa mapalad na pampang, si Rudra sa Agnitīrtha, at si Hari (Dāmodara) sa kaaya-ayang burol ng Raivataka. Isinalaysay na nakiusap si Soma kay Brahmā, kaya dumating si Brahmā sa Unnata-sthāna sa anyong walong-taóng gulang; sinasabing ang darśana lamang ay nakapagpapalaya sa mga deboto mula sa kasalanan. Kasunod nito ang papuring aral: walang diyos, guro, kaalaman, o pag-aayuno/tapas na kapantay ni Brahmā, at ang paglaya sa pagdurusang makamundo ay nakasalalay sa bhakti kay Pitāmaha. Sa wakas, itinuro ang pagligo muna sa Brahma-kuṇḍa at saka pagsamba kay Brahmā na may anyong bata sa pamamagitan ng mga bulaklak, insenso, at iba pang handog.
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
Ang kabanatang ito ay isang diskursong teolohikal kung saan isinalaysay ni Īśvara kay Mahādevī ang isang banal na pook sa timog na tinatawag na “Durgāditya,” na kilala bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan. Ipinapaliwanag ang pinagmulan nito: nang si Durgā, ang pumupuksa sa pagdurusa, ay dumanas ng matinding dalamhati, siya’y taimtim na naghandog ng tapas at pagsamba kay Sūrya upang makamit ang ginhawa. Pagkaraan ng mahabang pag-aayuno at pagninilay, nagpakita si Divākara (Diyos ng Araw) at nag-alok ng biyaya. Hiniling ni Durgā ang pagwasak ng kanyang pagdurusa; tumugon si Sūrya sa isang pangitain: sa di magtatagal, itatatag ni Bhagavān Tripurāntaka (Śiva) ang isang dakilang liṅga sa mataas at mapalad na lugar. Ipinahayag din niya na sa pook na iyon, ang kanyang pangalan ay magiging “Durgāditya,” at saka siya naglaho. Sa wakas, ibinigay ang tuntuning ritwal: sambahin si Durgāditya sa Saptamī kapag ito’y tumapat sa Linggo. Ayon sa phalaśruti, sa pagsambang ito humuhupa ang lahat ng pagdurusa at iba’t ibang sakit sa balat, kabilang ang kuṣṭha, at nagkakamit ng kagalingan.
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
Sa palitang-aral nina Śiva at Devī, itinuro ni Īśvara kay Devī ang isang dambana na nasa “timog” ng naunang nabanggit na banal na pook, sa pampang ng ilog Ṛṣitoya. Ang lugar na iyon ay kinikilalang Kṣemeśvara, at pinananatili ng salaysay ang pagbabago ng pangalan sa paglipas ng panahon: noon ay tinawag itong Bhūtīśvara, ngunit sa panahon ng Kali ay ipinahahayag bilang Kṣemeśa/Kṣemeśvara. Maikli at nakatuon sa paglalakbay-panrelihiyon ang praktikal na turo: ang simpleng pagtanaw (darśana) at kasunod na pagsamba (pūjā) sa diyos na ito ay sinasabing nagpapalaya sa deboto mula sa lahat ng kilbiṣa, mga dungis na moral at ritwal. Sa hulihang pormula, inuuri ang kabanata sa Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 taludtod, sa ikapitong bahagi (Prabhāsa Khaṇḍa), unang subseksiyon (Prabhāsakṣetramāhātmya), sa pamagat na “Kṣemeśvaramāhātmya-varṇana”.
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
Itinatala ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara kay Devī tungkol sa isang pook ni Vināyaka (Gaṇanātha) sa hilagang bahagi ng Prabhāsa, sa sub-direksiyong vāyavya (hilagang-kanluran). Ipinapahayag na ang Vināyaka roon ay tagapagkaloob ng “lahat ng siddhi” at pinagmumulan ng tagumpay. Ipinakikilala rin siya sa paraang pinagsasanib ang pagkakakilanlan: dating kilalang kasamahan na may ugnay kay Dhanada (Kubera), at ngayo’y naroroon sa anyong Gaṇanātha bilang tagapagbantay ng mga kayamanan (nidhi) upang magbigay ng katuparan sa mga nilalang. Ibinibigay ang maikling tuntunin ng pagsamba ayon sa panahon: sambahin sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī) kapag tumapat sa Martes (bhauma-vāra), na may handog na pagkaing makakain—bhakṣya, bhojya—at mga modaka. Sa wakas, malinaw na sinasabi na ang wastong pagsamba ay nagbubunga ng tiyak na siddhi (dhruva-siddhi).
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
Sa kabanatang ito, itinuturo ni Īśvara kay Devī ang pagpunta sa isang dakilang dambana ni Vināyaka sa pampang ng isang marikit na ilog, na kaugnay ng ṛṣi-toya—mga tubig na pinabanal ng mga ṛṣi. Doon, inihaharap ang diyos bilang Gaṇeśa/Gaṇanātha, pinuno ng mga gaṇa at ng mga hukbong makalangit, at kinikilalang kapangyarihang kosmiko na lumilipol sa Tripura, kaya’t lalo siyang itinataas sa pananaw na Śaiva. Tiyak ang paglalarawan: nananahan siya sa marangal na gaja-rūpa (anyo ng elepante) sa dakilang banal na pook ng Prabhāsa, na napalilibutan ng di-mabilang na gaṇa. Malinaw din ang tagubilin: ang mga manlalakbay at deboto ay dapat magsagawa ng pagsamba nang buong pagsisikap upang maging walang hadlang ang paglalakbay; inirerekomenda ang araw-araw na handog gaya ng mga bulaklak at insenso. Itinatakda rin ang sama-samang pagdiriwang sa caturthī (ikaapat na araw ng buwan): ang mga taga-lungsod ay nararapat magsagawa ng mahotsava (dakilang pista) nang paulit-ulit tuwing caturthī para sa kapakanan ng kaharian/bayan (rāṣṭra-kṣema) at sa pagkamit ng siddhi (ganap na tagumpay at katuparan).
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
Inilalahad ng adhyāya na ito ang patnubay ni Īśvara sa banal na paglalakbay sa Prabhāsa: ang deboto ay inuutusang tumungo sa isang pook sa hilaga kung saan naroroon si Mahākāleśvara, na inilalarawan bilang kataas-taasang tagapagtanggol, sarva-rakṣā-kara (tagapagbigay ng ganap na pag-iingat). Tinutukoy rin ng kabanata si Bhairava—sa anyong Rudra—bilang namumunong bantay ng lungsod/pamayanan na kaugnay ng dambanang ito, kaya iniuugnay ang bisa ng pook sa isang Śaiva na teolohiya ng pagprotekta. Itinatakda ang takdang ritwal: sa darśa (bagong buwan) at pūrṇimā (kabilugan ng buwan), dapat idaos ang “dakilang pagsamba” (mahā-pūjā), bilang disiplina sa kalendaryo ng paglalakbay-diyos. Ayon sa phalaśruti, ang sinumang maligo sa mapalad na oras na tinatawag na mahodaya at pagkatapos ay magdarśana kay Mahākāla ay magkakamit ng kasaganaan sa daigdig, magiging mayaman sa mahabang saklaw ng karma—na pinalalabis bilang “pitong libong kapanganakan”—bilang panghihikayat sa debosyon at pagsunod.
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
Inilalahad ng adhyāya na ito ang tagubilin ni Īśvara tungkol sa Mahodaya, isang tīrtha na nasa direksiyong Īśāna (hilagang-silangan). Dapat magtungo roon ang manlalakbay na deboto, maligo ayon sa wastong pamamaraan (vidhi), at magsagawa ng tarpaṇa para sa mga pitṛ (ninuno) at sa mga diyos. Ipinapahayag ng teksto ang natatanging bisa ng Mahodaya bilang lunas sa mga nasasangkot sa maselang usaping pang-dharma, lalo na sa “kapintasan mula sa pagtanggap ng handog” (pratigraha-kṛta doṣa), at sinasabing hindi sumisibol ang takot sa nagsasagawa. Inilalarawan din ito bilang bukal ng dakilang kagalakan para sa mga dvija (dalawang ulit na isinilang), at nag-aalay ng pangakong nakatuon sa paglaya kahit sa mga nakakapit pa sa mga bagay ng pandama at sa mga nalulubid sa pagtanggap ng mga regalo. Sa hilaga ng Mahākāla, nakahimpil ang mga Mātṛ (mga Banal na Ina) upang magbantay sa pook; matapos maligo, nararapat silang sambahin. Sa wakas, pinupuri ang Mahodaya bilang tagapuksa ng kasalanan at tagapagkaloob ng mokṣa sa pamamagitan ng abhiṣeka, binabanggit ang saklaw na humigit-kumulang kalahating krośa, at itinatanghal ang gitna bilang pook na laging minamahal ng mga rishi.
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
Ang kabanatang ito ay isang maigsi ngunit malinaw na tagubilin sa pananampalataya at ritwal na ibinigay ni Īśvara. Ipinakikilala niya ang Saṅgameśvara bilang isang Śaiva na banal na pook na pumupuksa ng kasalanan, nasa sektor na vāyavya (hilagang-kanluran), at kilala bilang tagpuan ng mga ṛṣi (mga pantas), kaya’t pinagtitibay ang kabanalan at awtoridad ng lugar. Itinuturo rin ang kalapit na silangang bahagi kung saan naroon ang sagradong lawa na Kuṇḍikā, na tinatawag na pāpa-nāśinī (tagapag-alis ng kasalanan) at inuugnay sa presensya ni Sarasvatī, na inilalarawang dumarating na may kasamang naglalagablab na kapangyarihan (vaḍavānala). Ang itinakdang pagsasagawa ay sunod-sunod: maligo sa Kuṇḍikā at saka sumamba kay Saṅgameśvara. Ayon sa phalaśruti, ang bunga ay pangmatagalang pagpapala—hindi mapuputol sa kasaganaan at sa minamahal na supling sa maraming kapanganakan—at ganap na pag-alis ng mga kasalanan mula pagsilang hanggang kamatayan, bilang paglilinis ng asal at pagpapatibay ng debosyon.
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
Sa adhyāya na ito, na binigkas ni Īśvara, itinatampok ang isang bantog na banal na pook sa lupain ng Prabhāsa na tinatawag na “Uttamasthāna,” na nasa hilaga ng isang binanggit na banal na nasasakupan at sinusukat ang layo ayon sa panukat ng lugar. Sa higit pang hilaga, sa itinakdang agwat (labindalawang dhanu), naroroon si Unnata Vighnarāja—ang marangal na anyo ni Gaṇeśa—na inilarawang tagapag-alis ng lahat ng hadlang (sarva-pratyūha-nāśana). Itinatagubilin ng kabanata ang pagsamba sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī) gamit ang mababangong sangkap, mga prutas, at matatamis na handog. Ang bunga ay ang pagkakaloob ng ninanais (vāñchita-kāma) at ang pangakong “tagumpay sa tatlong daigdig,” bilang phalaśruti na katiyakan sa talaan ng mga dambana.
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang isang teolohikong pangaral ni Īśvara, na nagtuturo ng isang banal na pook sa hilaga ng isang mataas na palatandaan, humigit-kumulang tatlong yojana ang layo. Ang lugar ay kaugnay ng Taptodaka—mainit o may lakas na tubig—at ng diyos na si Talāsvāmin. Inaalala rin ang sinaunang labanan: si Talāsvāmin, na inilalarawang pinuno sa hanay ng mga daitya, ay napatay ni Viṣṇu matapos ang mahabang tunggalian. Mula sa alaala ng pangyayaring ito, nagiging tuntunin ng paglalakbay-dambana: ang deboto ay dapat maligo sa Taptakuṇḍa, sumamba kay Talāsvāmin, at magsagawa ng piṇḍa-pradāna (handog para sa mga ninuno). Ipinapangako ng phala na ang kabutihang makakamit ay lalong lalawak, na itinuturing na katumbas ng bunga ng “koṭi-yātrā,” isang pahiwatig ng di-masukat na gantimpala ng paglalakbay-dambana. Sa gayon, pinag-uugnay ng kabanata ang lokasyon, ang pagpapatibay sa pamamagitan ng mito, at ang ritwal na pamamaraan bilang isang malinaw na tīrtha na maaaring sundan.
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang pagtuturo ni Īśvara kay Mahādevī tungkol sa isang iginagalang na banal na pook na tinatawag na Kāla-Megha. Itinuturo sa deboto na magtungo sa Kāla-Megha, at ipinahahayag na sa silangang panig ay may kṣetrapa (tagapagbantay/namamayaning kapangyarihan ng pook) na nahayag sa anyong liṅga. Itinatakda rin ang pagsamba ayon sa kalendaryong lunar: ang liṅga ay dapat parangalan ng mga tao sa pamamagitan ng handog na bali, lalo na sa ikawalong araw (aṣṭamī) o sa ika-labing-apat (caturdaśī). Maikli ang pangakong bunga: ang diyos ay nagbibigay ng ninanais (vāñchitārtha-prada) at inihahalintulad sa “punong tumutupad ng hiling” para sa Panahong Kali, na nagpapakita ng pagiging madaling lapitan ng biyayang panrelihiyon sa huling panahon sa pamamagitan ng wastong debosyon. Sa wakas, tinutukoy ng kolofon na ito ang ika-331 kabanata ng unang Prabhāsa-kṣetra-māhātmya sa loob ng Prabhāsa Khaṇḍa ng Skanda Mahāpurāṇa.
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
Ang adhyāya na ito ay inilalahad bilang aral na teolohikal na pinangungunahan ni Īśvara, na nagtatakda ng dalawang magkaugnay na banal na pook sa Prabhāsa-kṣetra: (1) ang mga lawa ng mainit na tubig (taptodaka-kuṇḍa) sa timog sa itinakdang sukat ng layo, at (2) ang kinalalagyan sa silangan ng Diyosa Rukmiṇī sa tinukoy na pagitan. Itinatag ng salaysay ang kuṇḍa bilang pook ng paglilinis, na hayagang sinasabing nakapapawi maging ng sukdulang kasalanan—hanggang sa “koṭi-hatyā-vināśana”. Itinuturo ang sunod-sunod na ritwal: una, magsnāna (banal na paliligo) sa kuṇḍa ng mainit na tubig; saka isagawa ang saṃpūjā (ganap na pagsamba) kay Rukmiṇī, na pinupuri bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan at tagapagkaloob ng kabutihang-palad. Sa phalaśruti, may pangakong panlipunan at pang-etika para sa katatagan ng tahanan: para sa mga babae, ang pagkawasak o pagkakawatak ng bahay (gṛha-bhaṅga) ay hindi raw lilitaw sa loob ng pitong kapanganakan. Ipinakikita nito ang paglalakbay-dambana bilang gawaing debosyonal na nag-uugnay sa lugar, ritwal, at pananampalataya.
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
Inilalarawan ni Īśvara ang sunod-sunod na mga banal na pook sa Prabhāsa-kṣetra na nakaugnay sa ilog Bhadrā at sa kalapitan ng baybayin. Binanggit ang tanyag na liṅga na Durvāseśvara, na sinasabing may malakas na kapangyarihang maglinis ng kasalanan at magbigay ng bunga ng kaligayahan; kabilang sa mga gawain ang pagligo sa araw ng bagong buwan (amāvāsyā) at pag-aalay ng piṇḍa para sa mga ninuno, na nagdudulot ng malawak na kasiyahan sa kanila. Sinasabi rin na maraming liṅga ang itinindig ng mga ṛṣi; ang mga pilgrim ay napapalaya sa mga kapintasan sa pamamagitan ng pagtanaw, paghipo, at pagsamba. Itinatakda ng kabanata ang mga hanggahan ng kṣetra: ang pook na palibot na tinatawag na Madhumatī, at sa timog-kanluran ang lugar na Khaṇḍaghaṭa. Malapit sa dagat naroon ang Pingeshvara; binabanggit ang pitong balon na sa mga kapistahan ay sinasabing nakikita ang “mga kamay” ng mga ninuno, na lalo pang nagpapatibay sa bisa ng śrāddha. Ang pagsasagawa ng śrāddha rito ay sinasabing nagbubunga ng gantimpalang higit na pinarami kaysa sa Gayā. Sa huli, kinikilala ang sangama ng Bhadrā (na inilalarawang may balangkas na silangan–kanluran) at itinatapat ang kabanalan nito sa Gaṅgā–Sāgara, kaya’t naiuugnay ang lokal na heograpiya sa pangkalahatang pagpapahalagang ritwal sa India.
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong teolohikal: tinanong ni Devī si Īśvara tungkol sa naunang nabanggit na pagbagsak ni “Tala” at kung bakit naging dakila ang Talasvāmi. Inihayag ni Īśvara ang lihim na pinagmulan: ang mabagsik na dānava na si Mahendra ay nagsagawa ng mahabang tapas, tinalo ang mga deva, at humingi ng mapaminsalang tunggalian. Mula sa nag-aalab na lakas na nagkatawang-tao ni Rudra ay lumitaw ang nilalang na si Tala; pinalakas ng Rudra-vīrya, tinalo ni Tala si Mahendra. Sa pagdiriwang, sumayaw si Tala nang napakalakas kaya nanginig ang tatlong daigdig, dumilim ang kalangitan, at natakot ang lahat ng nilalang. Dumulog ang mga deva kay Rudra, ngunit sinabi ni Rudra na si Tala ay di-masasaktan sapagkat siya ay “anak” niya, at itinuro sila kay Hṛṣīkeśa (Viṣṇu) sa Prabhāsa, malapit sa Taptodaka-kuṇḍa at sa dambanang kaugnay ng pangalang Stutisvāmi. Nakipagbuno si Viṣṇu kay Tala sa malla-yuddha (wrestling) at napagod; hiniling niya kay Rudra na ibalik ang init ng tubig ng Taptodaka upang maalis ang pagod. Pinainit ni Rudra ang kuṇḍa sa pamamagitan ng ikatlong mata; naligo si Viṣṇu, nagbalik-lakas, at pagkatapos ay tinalo si Tala. Kakaiba, tumawa si Tala at nagsabing kahit marumi ang layon, naabot niya ang “pinakamataas na kalagayan” ni Viṣṇu; nagkaloob si Viṣṇu ng biyaya. Hiningi ni Tala na manatili ang kanyang katanyagan at ang sinumang tumingin kay Viṣṇu nang may debosyon sa maliwanag na ekādaśī ng buwan ng Mārgāśīrṣa ay mapapawi ang mga kasalanan. Sa wakas, inilalarawan ang kapangyarihan ng tīrtha: pagwasak ng kasalanan, pag-alis ng pagod, at paglinis maging ng mabibigat na pagkakasala; naroon si Nārāyaṇa at ang Śaiva kṣetrapāla na anyong Kāla-megha. Itinatakda rin ang paraan ng paglalakbay-dambana: alalahanin si Viṣṇu bilang Talasvāmi, bigkasin ang mga mantra (kabilang ang Sahasraśīrṣa), maligo, maghandog ng arghya, magsagawa ng pūjā na may pabango/bulaklak/tela, magpahid ng mga sangkap, mag-alay ng naivedya, makinig sa dharma, magpuyat sa gabi, magbigay ng kaloob (toro, ginto, tela) sa karapat-dapat na Vedic brāhmaṇa, mag-ayuno, at magbigay-galang kay Rukmiṇī. Binibigkas ng phalaśruti ang malawak na gantimpala—katumbas ng malalaking ritwal, pag-angat ng mga ninuno, at biyayang umaabot sa maraming kapanganakan—mula sa darśana kay Talasvāmi at pagligo sa kuṇḍa.
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
Sa Kabanata 335, nagbibigay si Īśvara ng tumpak na patnubay kay Devī ayon sa anyong-lupa: ang manlalakbay-panrelihiyon ay magtungo sa kanluran, sa mapalad na pampang ng ilog Nyankumatī, at saka bumaba sa timog patungo sa “dakilang” tīrtha na tinatawag na Śaṅkhāvartta. Nakikilala ang pook sa isang natatanging batong may larawan/ukit (citrāṅkitā śilā), kaugnay ng kusang nahayag na presensya (svayaṃbhū) na inilarawang “may pulang sinapupunan” (raktagarbhā); kahit “hiwain,” nananatiling nakikita ang pamumula—palatandaang ang kabanalan ay patuloy na naninirahan sa tanawin. Itinatakda ng kabanata ang lugar bilang Viṣṇu-kṣetra at iniuugnay ang pinagmulan sa mas lumang salaysay: pinaslang ni Viṣṇu ang “Śaṅkha,” ang magnanakaw ng Veda (vedāpahārī). Inilalarawan ang anyong-tubig na “hugis-śaṅkha,” kaya nagiging paliwanag sa pangalan at kapangyarihan ng tīrtha. Sa pahayag ng phala, sinasabing ang pagligo rito ay nagpapalaya sa bigat ng kasalanang brahmahatyā, at maging ang isang Śūdra ay makakamit ang sunod-sunod na kapanganakan bilang brāhmaṇa. Pagkaraan, dapat magtungo sa silangan patungong Rudragayā; at ang naghahangad ng ganap na bunga ng paglalakbay ay inuutusang magsagawa ng pag-aalay ng baka (godāna) doon, upang pag-isahin ang paglilinis, kabutihang-loob, at matuwid na pagbibigay sa iisang landas.
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang diskursong teolohikal nina Īśvara at Devī tungkol sa isang lihim ngunit napakamabisang pook-paglalakbay sa Prabhāsa: ang Goṣpada Tīrtha, na nasa paligid ng sistemang-ilog ng Nyanku-matī at kaugnay ng “preta-śilā,” batong inuugnay sa paglaya ng mga ninuno. Ipinahahayag na ang bunga ng śrāddha rito ay “pitong ulit kaysa sa Gayā,” at inihaharap ang halimbawa: ang śrāddha ni Haring Pṛthu na nag-angat kay Haring Vena mula sa maruming kapanganakan dahil sa kasalanan. Hinihiling ni Devī ang pinagmulan ng lugar, ang paraan ng ritwal, mga mantra, at ang karapat-dapat na tagapagpaganap; binibigyang-diin ni Īśvara na ito’y isang rahasya na dapat ibahagi lamang sa may pananampalataya. Ibinibigay ang maayos na tuntunin ng pagsasagawa: mga disiplina ng kadalisayan (brahmacarya, śauca, āstikya), pag-iwas sa pakikisama sa nāstika, paghahanda ng mga gamit sa śrāddha, pagligo sa Nyanku-matī, at tṛpaṇa para sa mga deva at pitṛ. Kasama ang mga mantra ng pag-anyaya sa pitṛ-deities gaya ng Agniṣvātta, Barhiṣad, Somapā, at malawak na pag-aalay ng piṇḍa para sa kilala at di-kilalang ninuno, pati yaong nasa mahirap na kalagayan matapos mamatay o nasa di-taong kapanganakan. Binabanggit ang mga handog—pāyasa, pulot, saktu, piṣṭaka, caru, butil, ugat/prutas—at mga dāna tulad ng go-dāna at dīpa-dāna, pag-ikot (pradakṣiṇā), dakṣiṇā, at paglulubog ng piṇḍa. Sa bahaging itihāsa, isinasalaysay ang adharmic na pamumuno ni Vena, ang kanyang kamatayan sa kamay ng mga ṛṣi, ang paglitaw nina Niṣāda at Pṛthu, ang paghahari ni Pṛthu at ang motibong “pagpapagatas sa lupa.” Nang hangarin ni Pṛthu na tubusin si Vena, umurong ang karaniwang mga tīrtha dahil sa bigat ng kasalanan; kaya’t sa utos na makalangit, nagtungo siya sa Prabhāsa at sa Goṣpada, kung saan nagtagumpay ang ritwal at nakamit ni Vena ang paglaya. Sa wakas, inuulit na maluwag ang takdang panahon ng pagsamba, binibilang ang mga mapalad na pagkakataon, at iniuutos na ang lihim na aral na ito’y ipamana lamang sa tapat na nagsasanay.
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro sa manlalakbay-panata ang isang kataas-taasang dambana na tinatawag na Narāyaṇa-gṛha, na nasa mapalad na baybayin sa timog ng pook na tinatawag na Goṣpada, at malapit sa Nyankumatī na inilarawang tagapag-alis ng kasalanan. Itinatag ng salaysay na si Keśava (Hari) ay nananatili roon sa paglipas ng mga siklo ng sansinukob (kalpāntara-sthāyī), kaya’t sumikat sa daigdig ang “bahay” na ito. Matapos gapiin ang mga kaaway ng dharma at upang itaguyod ang mga ninuno sa mabagsik na Panahong Kali, nananahan si Hari sa “bahay” na ito para sa pamamahinga. Ibinigay rin ang mga pangalan ayon sa yuga: sa Kṛta ay Janārdana, sa Tretā ay Madhusūdana, sa Dvāpara ay Puṇḍarīkākṣa, at sa Kali ay Nārāyaṇa—na nagpapakita sa pook bilang matatag na sentro ng kaayusan ng dharma sa apat na panahon. May mga tagubilin sa pagsasagawa: sa Ekādaśī, ang nag-aayuno nang walang pagkain (nirāhāra) at tumitingin sa diyos ay sinasabing makakamit ang pangitain ng “walang-hanggang” kataas-taasang kalagayan ni Hari. Itinatakda rin ang mga ritong kaugnay ng paglalakbay—banal na paliligo at śrāddha—at iniuutos ang pag-aalay ng dilaw na kasuotan bilang dāna sa isang huwarang brāhmaṇa. Sa phalāśruti, ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay na ito ay nagdudulot ng sadgati at mapalad na bunga sa espiritu.
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
Inilarawan ni Īśvara ang isang lubhang iginagalang na liṅga sa pampang ng Ilog Devikā na tinatawag na Jāleśvara, sinasamba ng mga dalagang nāga at nagliliwanag; sinasabing ang pag-alaala lamang dito ay nakapapawi ng mabigat na kasalanang brahmahatyā. Nagtanong si Devī tungkol sa pinagmulan ng pangalan at sa mga gantimpalang dulot ng pakikipag-ugnay sa banal na pook. Isinalaysay ni Īśvara ang sinaunang itihāsa: ang pantas na si Āpastamba ay nagsasagawa ng matinding tapas sa Prabhāsa. Naglatag ang mga mangingisda ng malaking lambat at di-sinasadyang nahila mula sa tubig ang pantas na nakalubog sa pagninilay; sila’y nanginig sa pagsisisi at nagmakaawang patawarin. Pinagnilayan ni Āpastamba ang habag at ang dharma ng pagdudulot ng kapakinabangan sa mga nilalang na nagdurusa, at ninais na ang sariling punya ay makatulong sa iba at ang kanilang pagkakamali ay mapasakanya. Dumating si Haring Nābhāga kasama ang mga ministro at pari; sinikap niyang tumbasan ng salapi ang “halaga” ng pantas, ngunit tumanggi ang pantas sa panukat na makamundo. Iminungkahi ni Lomasha na ang isang baka ang nararapat na kabayaran; tinanggap ito ni Āpastamba at pinuri ang kabanalan ng baka, ang pañcagavya na nakapaglilinis, at ang tungkuling pangalagaan at parangalan ang baka araw-araw. Inihandog ng mga mangingisda ang baka; pinagpala sila ng pantas na makaaakyat sa langit, kasama pati ang mga isdang naiahon nila mula sa tubig, na binibigyang-diin ang wagas na layon at kapakanan. Pinuri ng hari ang halaga ng pakikisama sa mga banal, tumanggap ng aral laban sa pagmamataas ng kapangyarihan, at humiling ng bihirang biyaya: talinong dharma. Sa wakas, sinabi ni Īśvara na ang liṅga ay itinatag ng pantas at tinawag na Jāleśvara sapagkat ang pantas ay nahulog sa lambat (jāla). Nagtatapos ang kabanata sa tagubilin sa paglalakbay-dambana: maligo at sumamba sa Jāleśvara, makinig sa māhātmya, at magsagawa ng mga handog—lalo na ang piṇḍa-dāna sa Śukla Trayodaśī ng buwan ng Caitra at ang go-dāna sa isang brāhmaṇa na nakaaalam ng Veda—na itinuturing na dakilang kabutihang-loob.
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
Isinalaysay ni Īśvara kay Mahādevī ang tungkol sa isang bantog na balon sa kaaya-ayang pampang ng ilog Devikā, na tinatawag na “triloka-viśruta” (kilala sa tatlong daigdig). Doon naninirahan ang pantas na si Taṇḍī, na nagsasagawa ng tapas na may matatag na Śiva-bhakti. Isang matandang usang bulag ang nahulog sa malalim at tuyong hukay. Naantig ang muni sa habag ngunit pinanatili ang pagpipigil ng isang asceta; paulit-ulit niyang binigkas ang “huṁkāra”. Sa kapangyarihan ng tunog na iyon, napuno ng tubig ang hukay at nakalabas ang usa nang may hirap. Pagkaraan, ang usa ay nag-anyong tao at nagtanong sa pantas, namamangha sa bunga ng karma na nahayag sa pangyayaring iyon. Ipinaliwanag ng nagbagong-anyo na ang pagbagsak sa anyong usa at ang muling paglitaw bilang tao ay naganap dito mismo dahil sa bisa ng tīrtha. Muling binigkas ng pantas ang “huṁkāra” at napuno uli ang balon gaya ng dati. Siya’y nagsagawa ng snāna at pitṛ-tarpaṇa, kinilala ang lugar bilang dakilang tīrtha, at nakamit ang “parā gati” (mas mataas na kalagayan). Ayon sa phalaśruti, hanggang ngayon, kapag binigkas ang “huṁkāra” roon ay may agos ng tubig na sumisibol. Ang debotong dumadalaw—kahit dating nalugmok sa kasalanan—ay hindi na muling magkakamit ng kapanganakang-tao sa lupa. Ang sinumang maligo, luminis, at magsagawa ng śrāddha ay napapalaya sa lahat ng kasalanan, pinararangalan sa pitṛloka, at sinasabing nakaaangat ng pitong salinlahi, nakaraan at darating.
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
Ang Kabanata 340 ay isang maikling aral kung saan nagsalita si Īśvara kay Devī, at itinuro ang pagtuon sa isang tiyak na dambana: si Caṇḍīśvara, na inilalarawan bilang dakilang liṅga (mahāliṅga) na may kapangyarihang pawiin ang lahat ng kasalanan at paglabag (sarva-pātaka-nāśana). Pagkaraan, itinakda ang tuntuning pang-ritwal ayon sa panahon: sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla-caturdaśī) sa buwang Kārttika, nararapat magsagawa ang deboto ng pag-aayuno (upavāsa) at magpuyat na may pagbabantay sa gabi (prajāgara). Nagtatapos ang kabanata sa pangakong phalaśruti: ang ganitong pagsunod ay nagdadala sa “pinakamataas na kalagayan” na kaugnay ni Maheśvara, bilang paglilinis ng asal at hangaring makamit ang kaligtasan. Binabanggit din sa kolofon ang lugar nito sa Skanda Purāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, sa bahaging Prabhāsakṣetramāhātmya, bilang ika-340 kabanata.
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
Inilalarawan sa kabanatang ito ang paliwanag ni Īśvara tungkol sa dambanang tinatawag na Āśāpūra Vighnarāja, na nasa direksiyong Vāyavya (hilagang-kanluran). Itinatampok ito bilang “akalmaṣa” (di-nadungisan) at “vighna-nāśana” (tagapag-alis ng mga balakid). Ang bansag na Āśāpūraka—“tagatupad ng pag-asa at ninanais”—ay mula sa kapangyarihan ng diyos na magbigay ng katuparan sa mga hangarin. Pinatatatag ang kabanalan ng lugar sa pamamagitan ng mga salaysay ng pagsamba: sina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa ay sumamba kay Gaṇeśa/Vighneśa roon at natamo ang kanilang minimithi. Si Candra (ang Buwan) ay sumamba rin kay Gaṇādhipa at tumanggap ng biyayang hiniling, kabilang ang paglipol ng lahat ng kuṣṭha (sakit sa balat) bilang kagalingan. Ibinibigay din ang tuntuning pang-ritwal: sa ikaapat na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla-caturthī) sa buwan ng Bhādrapada, sambahin ang diyos at pakainin ang mga brāhmaṇa ng modaka (matamis na handog). Ang bunga (phala) ay tagumpay sa ninanais sa biyaya ni Vighnarāja; at sa wakas, sinasabing itinalaga siya ni Īśvara upang magbantay sa kṣetra at mag-alis ng balakid para sa mga naglalakbay.
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
Sa Kabanata 342, itinuturo ni Īśvara ang tiyak na kinaroroonan ng isang pāpa-hara na liṅga (liṅgang nag-aalis ng kasalanan), na sinasabing kusang itinatag ni Soma/Candra (ang Buwan) sa dakong timog–nairṛtya (timog–timog-kanluran), sa di-kalayuang distansiya. Malapit dito ang isang banal na anyong-tubig na tinatawag na Amṛta-kuṇḍa, na kilala rin bilang Kalā-kuṇḍa. Binibigyang-diin ng kabanata ang wastong pagkakasunod ng ritwal: magsagawa muna ng snāna (banal na paliligo) sa kuṇḍa, saka sambahin si “Candreśa/Chandreśvara.” Ang ipinangakong bunga ay tiyak: ang sumasamba ay makatatamo ng gantimpalang katumbas ng isang libong taon ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno). Binabanggit din ang isang tangke o lawa (taḍāga) na ipinagawa ni Candra, na may lawak na labing-anim na haba ng busog at nakaayon sa silangan–kanluran kaugnay ng Chandreśa, na wari’y gabay na mapa para sa mga manlalakbay sa sagradong pook. Sa kolofon, inilalagay ito sa Prabhāsa Khaṇḍa, Prabhāsakṣetra-māhātmya, sa daloy ng Aśāpūra-māhātmya.
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Śiva at Devī. Una, itinatakda ang kinaroroonan ng Kapileśvara at Kapila-kṣetra sa pamamagitan ng mga direksiyon at pagbanggit sa mga tīrtha sa paligid, at saka pinatitibay ang kabanalan ng pook sa isang sinaunang halimbawa: ang mahabang tapas ni Ṛṣi Kapila at ang pagtatatag ng Maheśvara roon. Ipinakikilala ang Kapiladhārā bilang banal na agos ng tubig na kaugnay ng dagat, na nadarama lamang ng may sapat na kabutihang-loob at merito. Ang pangunahing turo ay ang Kapilā-Ṣaṣṭhī vrata, na tinutukoy ng isang bihirang pagsabay sa kalendaryo, at sinusundan ng sunod-sunod na ritwal: pagligo (sa kṣetra o sa pook na may ugnay kay Sūrya), japa, pag-aalay ng arghya kay Sūrya gamit ang itinakdang sangkap, pradakṣiṇā, at pagsamba malapit sa Kapileśvara. Pagkatapos ay iniuutos ang pagbibigay-dāna: pag-aayos ng kumbha, mga sagisag ng Araw, at pag-aalay sa isang brāhmaṇa na bihasa sa Veda. Sa phalaśruti, ipinapangako ang malawak na bunga—paglilinis ng naipong kasalanan at pambihirang dakilang gantimpala—na inihahambing sa mga dakilang yajña at sa mga handog sa maraming banal na pook.
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang paggabay ni Īśvara kay Devī tungkol sa mga banal na pook sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Itinuturo sa manlalakbay ang isang liṅga na nakapapawi ng kasalanan na tinatawag na Jaradgaveśvara, na itinatag ni Jaradgava at matatagpuan kaugnay ng Kapileśvara ayon sa tinukoy na direksiyon. Ipinahahayag na ang paglapit at pagsamba rito ay nakapag-aalis ng mabibigat na kasalanan, kabilang ang brahmahatyā at mga kaugnay na paglabag. Ipinakikilala rin ang presensya ng diyosang-ilog na Aṃśumatī sa parehong lugar, at iniuutos ang paliligo ayon sa wastong pamamaraan, saka ang piṇḍa-dāna (handog para sa mga ninuno). Ang bunga nito ay ang matagal na kasiyahan ng mga ninuno, at inirerekomenda ang pag-aalay ng isang toro (vṛṣabha) bilang dāna sa isang Brāhmaṇa na bihasa sa Veda. Tinutukoy ang debosyonal na pagsasanay: pag-aalay ng gandha at puṣpa, abhiṣeka gamit ang pañcāmṛta, at pagsusunog ng insenso na guggulu, kalakip ang patuloy na pagpupuri, pagpapatirapa, at pag-ikot (pradakṣiṇā). Binabanggit din ang etika ng ritwal sa lipunan sa pamamagitan ng pagpapakain sa mga Brāhmaṇa ng sari-saring pagkain, na may pahayag ng napakaraming gantimpala. Ang tīrtha ay tinawag na Siddhodaka sa Kṛta-yuga at Jaradgaveśvara-tīrtha sa Kali-yuga.
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
Ang adhyāya na ito ay isang maikling paglalarawan ng kaluwalhatian ng isang banal na pook sa sagradong kṣetra ng Prabhāsa. Binabanggit nito ang liṅga na tinatawag na Hāṭakeśvara at, sa silangang panig nito, ang dambanang pinangalanang Naleśvara. Nakikipag-usap si Īśvara kay Devī at nagbibigay ng malinaw na gabay sa direksiyon at tiyak na sukat ng layo upang matagpuan ang dambana sa loob ng banal na pook. Sinasabi ng teksto na ang Naleśvara ay itinatag ni Nala kasama si Damayantī, kaya’t pinatitibay ang awtoridad ng lugar sa pamamagitan ng huwarang mag-asawang maharlika na kumikilala sa kadakilaan ng kṣetra. Sa phalaśruti, ipinangako na ang taong makakakita at makapag-aalay ng pagsamba sa liṅga ayon sa wastong ritwal ay mapapalaya mula sa mga kapinsalaan ng Kali-yuga (“kali” afflictions) at pagkakalooban pa ng tagumpay sa pagsusugal/paglalaro ng dice (dyūta), isang natatanging pakinabang na kaugnay ng debosyon sa dambanang ito.
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang pagtuturo ni Īśvara, at itinatakda ang isang banal na anyo ng Araw na tinatawag na Karkoṭaka-ravi sa Āgneya (timog-silangan) na bahagi ng Prabhāsa-kṣetra. Ipinahahayag ng salaysay na ang simpleng darśana (pagkakita at pagdulog na may debosyon) sa anyong ito ay nakalulugod sa lahat ng mga diyos, na para bang ang isang lokal na pagpapakita ay nagiging buklod ng pagsang-ayon at pagpapala ng buong kalangitan. Pagkaraan, itinatakda ang maikling tuntunin ng pagsamba: magsagawa ng pūjā ayon sa vidhi sa araw na saptamī kapag ito’y tumapat sa Linggo (ravivāra), na may handog na dhūpa (insenso), gandha (pabango), at anulepana (pahid na unguento). Ang aral na doktrinal at etikal ay praktikal na paglilinis: ang tamang panahon at wastong handog ay nagdudulot ng paglaya mula sa sarva-kilbiṣa, ang lahat ng dungis na moral at ritwal. Sa pangwakas, kinikilala ng kolofon na ito’y bahagi ng Skanda Mahāpurāṇa na may 81,000 śloka, nasa ikapitong Prabhāsa Khaṇḍa, sa seksiyong Prabhāsakṣetramāhātmya, bilang ika-346 na kabanata.
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
Isinalaysay ni Īśvara kay Devī ang kinaroroonan at kabanalan ng Hāṭakeśvara-liṅga, na nasa malapit ng Naleśvara at ng kakahuyang tinatawag na Agastyāmra-vana, kung saan dating nagsagawa ng matinding tapas si Agastya. Mula rito, lumipat ang salaysay sa isang alamat ng pinagmulan. Matapos lipulin ni Viṣṇu ang mababangis na Kālakeya daitya, may mga nalabi na nagtago sa karagatan at tuwing gabi’y sumasalakay sa rehiyong Prabhāsa, nilalamon ang mga tapasvin at winawasak ang gawi ng yajña–dāna, kaya nanghina ang mga tanda ng dharma—svādhyāya, ang vaṣaṭ-kāra, at ang pagpapatuloy ng mga ritwal. Nabagabag ang mga deva at lumapit kay Brahmā; kinilala niya ang Kālakeya at itinuro silang humingi ng tulong kay Agastya sa Prabhāsa. Pumaroon si Agastya sa dagat at ininom ito na parang isang subo (gandūṣa), kaya nalantad ang mga daitya at natalo; ang ilan ay tumakas sa pātāla. Nang hilinging ibalik ang dagat, sinabi ni Agastya na ang tubig ay naging “luma/marumi,” at hinulaan na si Bhāgīratha ang magdadala sa Gaṅgā upang punuin itong muli. Nagtatapos ang kabanata sa mga biyaya: ang pagsamba at banal na pagligo malapit sa āśrama ni Agastya at sa Hāṭakeśvara ay nagbibigay ng mataas na bungang espirituwal; may mga ritwal na may tiyak na gantimpala. Ayon sa phalaśruti, ang tapat na pakikinig sa salaysay na ito’y agad na nagpapalaya sa mga kasalanang nagawa sa araw at gabi.
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang maikli ngunit tiyak na tagubilin sa pagdalaw sa tīrtha, na inihahain bilang pahayag ni Īśvara. Inuutusan ang deboto—na may paggalang kay Mahādevī—na magtungo sa kanluran patungo sa dambana ni Nāradeśvarī; ang agarang presensya (sānnidhya) ng Diyosa ay pinupuri bilang tagapag-alis ng lahat ng kamalasan (sarva-daurbhāgya-nāśinī). May natatanging tuntunin ng debosyon: ang babaeng sumasamba sa Diyosa nang may kapanatagan sa araw ng tṛtīyā (ikatlong araw ng buwang lunar) ay nagtatatag ng mapagkalingang kabutihang-loob, kaya sa kanyang angkan, ang mga babae ay hindi na mamamarkahan ng kamalasan. Ang kabanata ay isang mikro-māhātmya: (1) itinuturo ang lugar na pupuntahan, (2) itinatakda ang panahon ng ritwal, at (3) inilalarawan ang bunga—pagpawi at pag-iwas sa daurbhāgya—na nagtatapos sa pagkilalang ito ang Nāradeśvarī-māhātmya sa loob ng Prabhāsakṣetramāhātmya.
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
Inilalahad ang adhyāya na ito bilang pagtuturo ni Īśvara kay Devī, na nag-uutos na ituon ang pagninilay sa isang tiyak na anyo ng diyosa, ang “Devī Mantravibhūṣaṇā,” na matatagpuan malapit sa Bhīmeśvara at sinasabing dati nang sinamba ni Soma (Diyos ng Buwan). Sa ganitong paraan, pinagdudugtong ng kabanata ang banal na pook at ang sinaunang linya ng debosyon. Pangunahing nilalaman nito ang tuntunin ng pagsamba at ang takdang panahon: ang sinumang babae na sasamba sa Devī na ito sa buwan ng Śrāvaṇa, ayon sa wastong pamamaraan, lalo na sa ikatlong araw ng buwan (tṛtīyā) sa maliwanag na kalahati (śukla-pakṣa), ay sinasabing mapapalaya sa lahat ng dalamhati. Kaya, pinagsasama ng adhyāya ang lokasyon sa paligid ng Bhīmeśvara, ang naunang pagsamba ni Soma, at ang oras ng vrata, bilang maikling ngunit makapangyarihang aral tungkol sa bunga (phala) ng debosyon.
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
Sa adhyāya na ito, na inihaharap bilang pananalita ni Īśvara, ibinibigay ang masusing pagtuturo sa kinalalagyan ng Viśveśa sa Durgakūṭaka: nasa silangan ng Bhallatīrtha at nasa timog ng Yoginīcakra. Sa ganitong paglalarawan, natutunton ng mga deboto ang banal na pook nang may paggalang. Isinasalaysay din ang huwarang pangyayari: matagumpay na napapayapa at nasasamba ni Bhīma ang diyos na ito, kaya’t pinatutunayan ang bisa ng dambana bilang “sarvakāmaprada” (tagapagkaloob ng ninanais) kapag ang pagsamba ay ayon sa tuntunin. Itinatakda ang panahon: buwan ng Phālguna, maliwanag na kalahati (śukla pakṣa), sa ikaapat na araw ng buwan (caturthī), at ang payak na handog ay pabango, mga bulaklak, at tubig. Sa phala, sinasabi na ang sumasamba ay tiyak na magkakamit ng isang taong pamumuhay na walang hadlang (nirvighna), ayon sa lohika ng ritwal sa Purāṇa.
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
Inilalahad ng adhyaya na ito ang tagubilin ni Īśvara kay Mahādevī na lumapit sa diyosang Kauraveśvarī, na ang pangalan ay kaugnay ng Kurukṣetra dahil sa naunang pagsamba (ārādhanā). Ipinakikilala ang diyosa bilang kapangyarihang tagapangalaga ng banal na kṣetra, at inaalala na si Bhīma ay minsang sumamba sa kanya matapos akuin ang tungkuling magtanggol sa pook na iyon. Ibinibigay ang tuntuning pangkalendaryo: ang pagsamba na may pagsisikap sa araw ng Mahānavamī ay itinuturing na lubhang mabisa. Itinuturo rin ang asal ng pagkamapagpatuloy at ritwal na pagbibigay: ang pagkain ay dapat ihandog lalo na sa mag-asawa, kasama ang mga pagkaing marangal na wari’y para sa mga diyos at mga matatamis na maayos ang pagkakaluto. Sa ganitong gawain nalulugod ang diyosa, at kapag pinupuri, pinangangalagaan niya ang deboto na parang sariling anak na lalaki.
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
Ipinahayag ni Īśvara kay Devī ang patnubay sa paglalakbay-pananampalataya upang marating ang Supārṇelā at ang banal na pook ni Bhairavī, na nasa timog ng Durga-kūṭa sa itinakdang layo. Isinalaysay din ang pinagmulan: minsang dinala ni Garuḍa (Supārṇa) ang amṛta mula sa Pātāla at ibinuhos/iniwan iyon sa lugar na yaon sa harap ng mga nāga; binantayan at iningatan ito ng mga nāga kaya’t sumikat sa daigdig ang pook bilang Supārṇelā. Ang lupain ay kinikilalang “Ilā” na itinatag ni Supārṇa, at malinaw na iniuugnay ang pangalang Supārṇelā sa pagwasak ng kasalanan (pāpa). Sumunod ang praktikal na ritwal: pagligo sa Supārṇa-kuṇḍa, pagsamba sa banal na lugar, at pagbibigay-dāna/anna-dāna sa pamamagitan ng pag-anyaya at pagpapakain sa mga brāhmaṇa. Tiyak ang phala-śruti: pag-iingat laban sa nakamamatay na panganib, at mga pagpapalang pangtahanan—gaya ng babae na maging “jīva-vatsā” (may mga anak na nabubuhay) at mapapurihan sa biyaya ng supling.
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
Nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang isang dakilang tīrtha na tinatawag na Bhallatīrtha, malapit sa Bhallā-tīrtha sa kanlurang bahagi at sa tabi ng kakahuyang Mitravana. Itinatatag ng kabanata ang pook na ito bilang isang Vaiṣṇava na “ādi-kṣetra,” kung saan si Viṣṇu ay inilalarawang natatanging nananahan sa lahat ng yuga, at ang presensya ng Gaṅgā ay sinasabing nahahayag para sa kapakanan ng mga nilalang. Binibigyang-diin ang tamang panahon ng ritwal: sa Dvādaśī (kaugnay ng disiplina ng Ekādaśī), ang manlalakbay-panata ay dapat maligo ayon sa tuntunin, magbigay ng dāna sa karapat-dapat na brāhmaṇa, magsagawa ng pitṛ-tarpaṇa/śrāddha nang may debosyon, sumamba kay Viṣṇu, magpuyat sa gabi, at maghandog ng mga ilaw bilang kaloob. Ang mga gawaing ito ay itinuturing na nagpapadalisay at nagbubunga ng dakilang merit. Sumusunod ang alamat ng pinagmulan: matapos maalis ang mga Yādava, si Vāsudeva ay pumasok sa pagninilay sa tabing-dagat; ang mangangaso na si Jarā, inakalang usa ang paa ni Viṣṇu, ay nagpapakawala ng palasong “bhalla.” Nang makilala ang banal na anyo, humingi siya ng kapatawaran; sinabi ni Viṣṇu na ito’y pagwawakas ng isang dating sumpa at pinagkalooban ang mangangaso ng pag-akyat, at nangako na ang sinumang dumalaw, tumingin, at magsagawa ng bhakti rito ay makakamit ang kaharian ni Viṣṇu. Mula sa pangyayaring palaso nagmula ang pangalan ng tīrtha, at kinilala rin ang lugar bilang Harikṣetra sa mga naunang siklo ng sansinukob. Sa wakas, itinatakda ang hangganang etikal: pinupuna ang pagpapabaya sa mga panatang Vaiṣṇava, lalo na ang pagpipigil sa Ekādaśī, samantalang pinupuri ang pagsamba sa Dvādaśī malapit sa Bhallatīrtha bilang nagdudulot ng proteksiyon at kabutihang-loob sa sambahayan. Inirerekomenda rin ang mga handog gaya ng tela at mga baka sa pangunahing brāhmaṇa upang makamtan ang ganap na bunga ng paglalakbay-panata.
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
Ang adhyāya na ito ay inilalahad bilang teolohikong pangaral ni Īśvara kay Devī tungkol sa tīrtha na tinatawag na Kardamālā, na tanyag sa tatlong daigdig at itinuturing na tagapag-alis ng lahat ng pāpa (kasalanan). Itinatakda muna ang tagpo sa panahon ng pralaya (ekārṇava), nang ang daigdig ay lumubog sa tubig at ang mga liwanag sa langit ay tila naglaho; si Janārdana (Viṣṇu) ay nag-anyong Varāha at iniahon ang Daigdig sa dulo ng kanyang pangil, ibinalik siya sa wastong kinalalagyan. Pagkaraan, ipinahayag ni Viṣṇu ang kanyang patuloy at may-kaayusang pananatili sa pook na ito. Iniuugnay ang bisa ng tīrtha sa mga ritwal para sa mga ninuno: ang tarpaṇa sa Kardamālā ay sinasabing nagpapasiyahan sa mga pitṛ sa loob ng isang buong kalpa, at ang śrāddha kahit payak lamang ang handog—mga gulay, ugat, prutas—ay itinuturing na katumbas ng śrāddha sa lahat ng tīrtha. Sa phalāśruti, ang pagligo at darśana ay nagdudulot ng mataas na kapalaran at paglaya mula sa mababang muling pagsilang. Sumunod ang salaysay ng himala: isang kawan ng usa na tinutugis ng mga mangangaso ay pumasok sa Kardamālā at agad nagkamit ng kalagayang-tao; ang mga mangangaso naman ay nagbaba ng sandata, naligo, at napalaya sa kasalanan. Sa pagtugon sa tanong ni Devī tungkol sa pinagmulan at hangganan, ibinunyag ni Īśvara ang isang “lihim” na paliwanag: ang Varāha ay inilalarawan sa mahabang anyong-sagisag ng yajña, na ang mga sangkap ng Veda at ritwal ay tila mga bahagi ng kanyang katawan. Ang dulo ng pangil (daṃṣṭrāgra) ay sinasabing nabahiran ng putik sa kapatagan ng Prabhāsa—kaya tinawag na Kardamālā. Binanggit din ang dakilang lawa (mahākuṇḍa) at bukal na inihahambing sa malawak na Gaṅgā-abhiṣeka, itinakda ang sukat ng banal na lupain ni Viṣṇu, at nagtapos sa matitibay na pahayag tungkol sa dakilang merit ng pagtanaw sa anyong-baboy-ramo at sa natatanging paglaya sa Kali Yuga sa pamamagitan ng “Saukara kṣetra” na ito.
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
Inutusan ni Īśvara si Devī na magtungo sa Devaguptēśvara sa Prabhāsa-kṣetra, na nasa dakong kanluran–hilagang-kanluran. Inilalagay ng kabanata ang pook na ito sa alamat ni Soma (ang Buwan), na dahil sa hiya sa sakit na tulad ng ketong (kūṣṭha) at pagkapanghina ng katawan (kṣaya), ay nagkubli at nagsagawa ng mahigpit na pagninilay at pagtitika. Pagkaraan ng mahabang panahon ng pag-aayuno at pagninilay—isang libong taon ng mga diyos—nagpakita si Śiva nang tuwiran. Nalugod Siya at inalis ang pagkapanghina ni Soma at pinalaya siya mula sa karamdaman. Pagkatapos, itinatag ni Soma ang isang dakilang liṅga na iginagalang maging ng mga deva at asura. Ipinaliliwanag ang pangalang Guptēśvara mula sa “gupta,” ang lihim na pagtitika ni Soma. Ipinahahayag ng teksto ang bisa ng liṅga: sa pagtanaw o paghipo pa lamang ay nakapapawi ng sakit sa balat; at binibigyang-diin ang pagsamba tuwing Lunes (Somavāra), na nangangakong sa angkan ng sumasamba ay walang isisilang na may ketong. Sa hulihan, tinutukoy ng kolofon na ito ang Guptēśvara-māhātmya sa loob ng Prabhāsakṣetramāhātmya ng Prabhāsakhaṇḍa.
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
Itinuro ni Īśvara sa Diyosa na magtungo sa diyos/liṅga na kilala bilang Bahusuvarṇaka o Bahusuvarṇeśvara, na nasa silangang bahagi ng banal na pook ng Prabhāsa. Ipinapaliwanag ng kabanata na ang kabanalan ng lugar ay nag-ugat sa naunang gawa: si Dharmaputra ay nagsagawa roon ng isang napakahirap na yajña at nagtatag ng makapangyarihang liṅga na pinangalanang Bahusuvarṇa. Ang liṅga ay kinikilala rin bilang “Sarveśvara,” ang nagbibigay ng bunga ng lahat ng paghahandog (sarva-kratu-phala-da), at itinuturing na ganap sa ritwal dahil sa kaugnayan nito sa mga tubig ng Sarasvatī. Sinasabi na ang pagligo sa pook at ang pag-aalay ng piṇḍadāna ay nag-aangat sa napakaraming hanay ng mga ninuno (kula-koṭi) at nagkakaloob ng dangal sa kaharian ni Rudra. Pinagtitibay ni Sadāśiva na ang debosyonal na pagsamba, na may pabango at mga bulaklak ayon sa tuntunin, ay nagbubunga ng gantimpalang tulad ng “pagsambang milyun-milyon” (koṭi-pūjā-phala).
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
Nagsisimula ang adhyaya na ito sa “Īśvara uvāca,” kung saan itinuturo ni Īśvara kay Devī ang dambana ng Śṛṅgeśvara, na inilarawang “anuttama” (walang kapantay) at matatagpuan malapit sa Śukastḥāna (pook ni Śuka). Ang pahayag ay gabay sa ritwal: magtungo roon, magsagawa ng snāna (banal na paliligo) sa lugar, at sambahin si Śṛṅgeśa ayon sa wastong tuntunin (vidhivat pūjā). Ang aral ng Purāṇa ay ang ugnayan ng tamang paglalakbay-pananampalataya at paglilinis ng asal at espiritu. Ang pook ay tinatawag na “sarva-pātaka-nāśana” (tagapuksa ng lahat ng kasalanan), at ang ipinangakong bunga ay pagkalaya mula sa lahat ng kasalanan. Bilang halimbawa, binanggit ang naunang paglilinis at paglaya ni Ṛṣyaśṛṅga bilang huwaran. Sa kolofon, itinatakda ang kinalalagyan nito sa Skanda Mahāpurāṇa: sa Prabhāsa Khaṇḍa (ikapitong bahagi), unang subdibisyon na Prabhāsakṣetramāhātmya, bilang ika-357 kabanata na pinamagatang “Śṛṅgeśvaramāhātmyavarṇana.”
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
Ang kabanatang ito ay isang maigsi ngunit banal na paglalarawan ng pook at phalaśruti na nakasentro sa Koṭīśvara Mahāliṅga. Sa pananalitang nagsisimula sa “Īśvara uvāca,” itinatakda ang Koṭinagara sa direksiyong Īśāna (hilagang-silangan), at ang liṅga ng Koṭīśvara ay nasa timog na bahagi mula roon, sa layong tinatayang isang yojana. Ipinapahayag ang wastong landas ng pagsamba: maligo ayon sa tuntunin (vidhānena snātvā) at saka magsagawa ng liṅga-pūjā. Ang ipinangakong bunga ay dalawa: paglaya mula sa lahat ng kasalanan (sarva-pātaka-mukti) at pagkamit ng gantimpalang katumbas ng “koṭi-yajña,” ang dakilang meritong gaya ng isang koro ng mga handog (koṭi-yajña-phala).
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang pagtuturo ni Īśvara kay Mahādevī, na nag-uutos sa manlalakbay na magpatuloy sa isang tīrtha na tinatawag na Nārāyaṇa. Nagbibigay rin ang teksto ng tiyak na palatandaang panglugar: sa bahaging Īśāna (hilagang-silangan) ng tīrtha na iyon ay may vāpī (hakbang-hakbang na balon/pond) na kilala bilang Śāṇḍilyā. Ang pagkakasunod ng ritwal ay malinaw: maligo roon ayon sa vidhi, at pagkatapos ay magsagawa ng pagsamba kay Ṛṣi Śāṇḍilya. Itinatakda ang araw na Ṛṣi-pañcamī; at para sa isang babaeng pativratā (tapat sa panatang pang-asawa), ang pagtalima sa pag-iingat hinggil sa (hindi) pagdikit ay sinasabing tiyak na nag-aalis ng takot sa rajo-doṣa (karumihang ritwal na kaugnay ng regla). Sa hulihan, kinikilala ng kolofon ang lugar nito sa Skanda Purāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, at pinapangalanan ang kabanata bilang “Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya”.
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara kay Mahādevī at itinuro ang isang banal na pook na tinatawag na Śṛṅgasara. Doon ay may nananahang liṅga ng diyos na pinangalanang Śṛṅgāreśvara, at ang kabanalan ng lugar ay iniuugnay sa isang sinaunang pangyayaring maka-diyos: si Hari, kasama ang mga gopī, ay sinasabing nagsagawa ng śṛṅgāra roon, kaya naging paliwanag sa pinagmulan ng bansag ng dambana. Pagkaraan, inilahad ang praktikal na tagubilin sa debosyon: ang pagsamba kay Bhava (Śiva) sa mismong pook na ito ayon sa itinakdang vidhāna (tamang pamamaraan) ay itinuturing na nakapupuksa ng naipong kumpol ng kasalanan (pāpaugha-nāśana). Sa phalaśruti na pangwakas, malinaw na sinasabi na ang debotong dinadapuan ng karalitaan at dalamhati ay hindi na muling makatatagpo ng gayong kalagayan, kaya ang Śṛṅgasara ay itinatanghal na lehitimong lunan ng lunas na pagsamba at ng wastong pagtalima sa ritwal at asal-dharma.
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
Ipinapakita ng Kabanata 361 ang isang maikling tagubilin tungkol sa tīrtha sa loob ng pag-uusap nina Īśvara at Devī. Itinuturo nito sa naghahanap ng landas espirituwal na magtungo sa Hiranyātaṭa at tukuyin ang isang himpilan na tinatawag na Ghaṭikāsthāna, na noon ay inuugnay sa isang siddha-rṣi. Ipinapaliwanag ng teksto na ang kabanalan ng pook ay nagmula sa yogikong katuparan ni Mṛkaṇḍu: sa pamamagitan ng dhyāna-yoga—na sinasabing nagbunga sa loob lamang ng isang yunit ng nāḍī—itinindig niya roon ang isang liṅga. Ang liṅgang iyon ay pinangalanang Mārkaṇḍeśvara, at binibigyang-diin ang bisa nitong pangkaligtasan: ang simpleng darśana at pūjā ay sinasabing nagdudulot ng sarva-pāpa-upaśamana, ang pagpapawi at pag-alis ng lahat ng kasalanan. Itinatali ng kabanata ang panloob na pagninilay at pagtitiyaga ng asceta sa bukás na debosyon ng mga tao sa isang dambanang may pangalan, kaya nagiging isang maliit na mapa ng Prabhāsa-kṣetra para sa maisasagawang paglalakbay-pananampalataya.
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
Itinuro ni Īśvara kay Devī ang sunud-sunod na paglalakbay-pananampalataya sa loob ng Prabhāsa-kṣetra. Una, itinuturo ang pagpunta sa Maṇḍūkeśvara, at kinikilala ang isang liṅga na naitatag kaugnay ni Māṇḍūkyāyana. Pagkaraan, binanggit ang Koṭihrada bilang katabing banal na tubig at si Koṭīśvara Śiva bilang namumunong anyo. Naroon ang Mātṛgaṇa, na inilalarawan bilang tagapagkaloob ng ninanais na bunga. Ang itinakdang ritwal: maligo sa Koṭihrada-tīrtha, sambahin ang liṅga, at sambahin din ang mga Mātṛ; ang bunga ay paglaya mula sa duḥkha at śoka—pagdurusa at dalamhati. Pagkatapos ay itinuturo ang isa pang pook sa silangan, isang yojana ang layo: ang Tritakūpa, na dalisay at tagapuksa ng lahat ng kasalanan; sinasabi ring ang bisa ng maraming tīrtha ay wari’y natitipon at “nananahan” doon. Sa pangwakas na tala, kinikilalang ito ang ika-362 adhyāya sa Prabhāsa Khaṇḍa.
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
Sa kabanatang ito, nagsalita si Īśvara kay Devī at itinuro ang landas ng paglalakbay: mula sa pook na tinatawag na Goṣpada, magtungo sa hilaga patungo sa banal na lugar na kilala bilang Valāya, na tinukoy ang layo bilang dalawang gav-yūti bilang praktikal na sukat para sa mga manlalakbay-dambana. Doon ay ipinakikilala ang pangkat ng “labing-isang Rudra” sa pamamagitan ng kani-kanilang sthāna-liṅga (mga liṅga na nakaugnay sa pook). Binanggit ang ilang kinatawang pangalan gaya nina Ajāikapād at Ahirbudhnya, na nagpapahiwatig ng kinikilalang talaan ng Rudra na isinakatawan sa mga lokal na dambana. Ang pangunahing tagubilin ay ritwal: sambahin ang mga liṅga nang ayon sa tuntunin (vidhivat), at ang bunga nito ay ganap na paglilinis—pagkalaya mula sa lahat ng kasalanan (sarva-pātaka). Sa hulihan, pinananatili ang pagkakakilanlan ng teksto: Skanda Mahāpurāṇa, Prabhāsa Khaṇḍa, bahaging Prabhāsakṣetramāhātmya, kabanata 363.
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
Nagsalita si Īśvara (Śiva) kay Mahādevī at itinuro ang paglalakbay patungo sa isang pook sa Hiraṇya-taṭa, kung saan naroon ang Tuṇḍapura na kaugnay ng banal na anyong-tubig na Gharghara-hrada. Sa salaysay, kinilala ang namamayaning diyos roon bilang si Kandeśvara. Ipinagunita ni Śiva ang alamat na nagpapatibay sa kabanalan ng lugar: doon daw itinali ang kaniyang jaṭā, kaya naitatag ang sagradong kapangyarihan ng pook. Kaya ang deboto ay dapat lumapit, magsagawa ng banal na paliligo (snāna) sa tīrtha, at maghandog ng wastong pagsamba (pūjā) kay Kandeśvara. Ang ipinangakong bunga ay moral at pangkaligtasan: napapalaya ang sumasamba mula sa mabibigat at nakapanghihilakbot na kasalanan (ghora-pātaka) at nakakamit ang mapalad na “śāsana”—maaaring unawain bilang banal na kautusan, pag-iingat, o pinagtibay na pagpapala sa diwang Purāṇiko.
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang pagtuturo ni Īśvara kay Devī, upang gabayan ang mga debotong manlalakbay at naghahanap ng katotohanan patungo sa dambana ng Saṃvarteśvara, na inilarawang “uttama” (pinakamataas). Ibinibigay ang malinaw na pagtuturo sa direksiyon: ang Saṃvarteśvara ay nasa kanluran ng Indreśvara at nasa silangan ng Arkabhāskara, kaya naiuugnay ang pook sa mga kalapit na banal na lugar. Itinatakda rin ang payak na pagkakasunod ng ritwal: una, ang darśana o pagharap at pagtanaw kay Mahādeva; kasunod, ang snāna o banal na pagligo sa tubig ng puṣkariṇī. Ayon sa phalaśruti, ang sinumang magsagawa nito ay magkakamit ng bunga ng sampung sakripisyong Aśvamedha, na nagpapataas sa simpleng paglalakbay-dambana tungo sa dakilang antas ng kabutihang-loob. Sa kolofon, tinutukoy ang lugar nito sa Skanda Purāṇa: sa Prabhāsa Khaṇḍa, unang bahagi ng Prabhāsakṣetramāhātmya, bilang ika-365 adhyāya na pinamagatang “Saṃvarteśvara-māhātmya-varṇana”.
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
Itinuro ni Īśvara kay Mahādevī na magtungo sa hilaga mula sa Hiraṇyā, patungo sa mga pook na tinatawag na siddhi-sthāna, na tinitirhan ng mga rishi na ganap na nagkamit ng kasakdalan. Pagkaraan, lumipat ang kabanata sa isang “banal na pagmamapa” sa pamamagitan ng bilang: di-mabilang ang mga liṅga, ngunit ibinigay ang mahahalagang tala—mahigit isang daang tanyag na liṅga sa isang pangkat; labinsiyam sa pampang ng Vajriṇī; mahigit 1,200 sa pampang ng Nyaṅkumatī; animnapung nakahihigit na liṅga sa pampang ng Kapilā; at sa Sarasvatī ay hindi masukat ang dami. Lalong inilalarawan ang Prabhāsa sa pamamagitan ng limang agos (pañca-srotas) ng Sarasvatī, na ang daloy ay nagtatakda ng sagradong saklaw na labindalawang yojana. Sinasabing ang tubig ay sumisibol sa buong lugar sa mga lawa at balon; ang tubig na ito ay dapat kilalaning “Sārasvata,” at pinupuri ang pag-inom nito. Ang pagligo saanman sa rehiyon, na may wastong pananampalataya, ay nagbubunga ng gantimpalang tulad ng Sārasvata-snāna. Sa wakas, kinikilala ang “Sparśa-liṅga” bilang Śrī-Somēśa, at sinasabi na ang pagsamba sa alinmang liṅga na sentro ng kṣetra, kapag nalalamang ito’y Somēśa, ay tunay na pagsamba rin kay Somēśa—isang pag-uugnay na nagbubuklod sa magkakahiwalay na dambana sa iisang Śaiva na sanggunian.
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.