Adhyaya 16
Itinuturo ni Īśvara kay Devī ang māhātmya ng isang dakilang pātāla-vivara—siwang patungo sa ilalim ng daigdig—na nasa malapit ng Arkasthala sa Prabhāsa. Nagsisimula ang kabanata sa pinagmulan: sa panahon ng dilim, sumibol ang di-mabilang na makapangyarihang rākṣasa na kaaway ng Sūrya. Hinarap nila ang sumisikat na Divākara sa panlilibak; tumugon ang Araw sa makatarungang poot. Sa tindi ng Kanyang titig, nalaglag ang mga rākṣasa mula sa langit na parang humihinang mga planeta, inihalintulad sa bungang nahuhulog o batong pinakakawala—pahiwatig na ang adharma ay nagwawasak at bumabagsak. Dahil sa hangin at bagsak, nabiyak nila ang lupa at lumusong sa rasātala, hanggang makarating sa Prabhāsa; ang pagbagsak na ito ang iniuugnay sa paglitaw at pagkakakita ng siwang. Inilarawan ang Arkasthala bilang banal na pook na nagbibigay ng “lahat ng siddhi,” at ang pātāla-vivara bilang pangunahing katabing tanda; marami pang ganitong bukana ang natabunan ng panahon, ngunit ito’y nananatiling hayag. Ang lugar ay tinawag na gitnang bahagi ng tejas ni Sūrya, may ginintuang katangian, binabantayan ni Siddheśa, at lalo pang mabisa sa mga kapistahang pang-araw; binanggit din ang tri-saṅgama—tagpuan ng Brāhmī, Hiraṇyā at dagat—na may bungang tulad ng koṭi-tīrtha. Sa wakas, itinakda ang disiplinadong pagsamba sa tarangkahang Śrīmukha-dvāra: sa araw ng caturdaśī, sa loob ng isang taon, sambahin ang Mātṛgaṇa (simula kay Sunandā) na may handog ayon sa lumang ritwal (hayop/pagkain), bulaklak, insenso, ilawan, at pagpapakain sa mga brāhmaṇa, na nangangakong magdudulot ng siddhi. Ang pakikinig sa māhātmya na ito’y sinasabing nagpapalaya sa mabuting tao mula sa kapahamakan at mga pagsubok.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा
Wika ni Īśvara: Ngayon pakinggan mo rin ang kadakilaan ng yungib ng Pātāla. O Mahādevī, ito’y minsang itinanong noon nina Brahmā at Viśvakarman.
Verse 2
तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः
Nang sumibol ang kadiliman, doon mismo isinilang ang mga rākṣasa—di mabilang, makapangyarihan, at pawang mga napopoot sa Araw.
Verse 3
ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा
Ngunit nang makita nila ang dakilang-loob na Araw na sumisikat, silang lahat—na pinangungunahan ni Dhūmra—ay biglang sumalakay nang tuwiran sa Araw.
Verse 4
अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा
“Sino ito—ang aming tagapuksa—ang gumagawa ng makasalanang karma?” Gayon sila, nakatindig sa harap ng Araw, nagsalita sa sari-saring paraan.
Verse 5
इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः
Pagkarinig niyon, ang diyos na si Divākara (Araw), nanginginig ang mga labi sa galit; sinasalakay siya ng mga rākṣasa sa salita at sa paglusob.
Verse 6
ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी
Pagkaraan, nilamon ng poot, tumingin siya sa pamamagitan ng mga mata. Ang Araw na iyon—gaya ng leon sa elepante ng dilim—naging tagapuksa ng mababangis na rākṣasa.
Verse 7
महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः
Ang maningning na Araw, ang lumilibot sa kalangitan, panginoon ng araw, ay nagmuni sa paglipol sa kanila; ngunit hindi niya nalalaman ang lihim na siwang na madaraanan ng mga rākṣasa upang makatakas.
Verse 8
स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः
Nang makita niyang sila’y lumihis sa dharma at ang isip ay tinamaan ng kasalanan, ang mapalad na Prabhākara (Araw) ay nagmuni nang gayon at pumasok sa malalim na pagninilay.
Verse 9
अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा
Hindi nalalaman na ang tatlong daigdig ay sinakop ng mga gumagala sa gabi sa pamamagitan ng kanilang mapaminsalang kapangyarihan, minasdan sila ng Araw sa mga matang namamaga sa poot.
Verse 10
निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्
Bumagsak sila, itinapon mula sa langit na parang mga planetang ubos na ang bisa ng kabutihan. Isang kumpol na kulay-usok, binalot ng mga rākṣasa, ang sumubsob mula sa kalangitan na kumikislap habang bumabagsak.
Verse 11
अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः
Gaya ng bungang palma na kalahating hinog na napaliligiran ng mga unggoy, gumulong silang bumagsak nang nagkataon—parang mga batong pinakawalan mula sa isang makina.
Verse 12
ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि
Pagkaraan, dahil sa lakas ng hangin na nagpalihis sa kanila, nabutas nila ang lupa hanggang Rasātala; at pagdating sa banal na pook, narating nila ang Prabhāsa, O marikit na ginang.
Verse 13
यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्
Sapagkat naroon ang banal na Arkasthala, ang diyos na nagbibigay ng lahat ng siddhi at kaganapan. Malapit sa sagradong presensiya na iyon, O Devī, naroon ang isang malaking siwang patungo sa Pātāla.
Verse 14
अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः
O ikaw na maningning, may milyon-milyong iba pang mga siwang, ngunit naglaho na ang mga iyon; ang isang ito’y nananatili mula pa sa panahon ni Kṛtasmara, hangga’t si Ravi, ang Araw, ay nananatiling nakatatag sa Arkasthala.
Verse 15
देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्
Nang matamo ang biyaya mula sa Ina ng mga Deva, ang walong Siddhi ay nanirahan sa kani-kanilang kinalalagyan. Sa mismong sandaling iyon, O Devī, ipinahayag ang lugar na yaon bilang Sūrya-kṣetra, ang banal na lupain ng Araw.
Verse 16
सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते
O Diyosa, ang pook na iyon ay inaalala bilang pinakagitna ng ningning ng Araw. Doon, ang lahat ay wari’y ginto; at, O Devī, walang anumang masamang palatandaan na nakikita roon.
Verse 17
विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति
O Dakilang Diyosa, may isang daan at isang siwang, at ang mga pook ng pagdampi ay milyon-milyon. Naroroon ang mga iyon, at si Siddheśa nga ang nagbabantay at nag-iingat sa banal na pook.
Verse 18
इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये
O Dakilang Diyosa, ang banal na kṣetra na ito ay laging minamahal ng Araw. Kapag dumarating ang sagradong pagdiriwang ng Araw, minamahal, ang bisa ng kabutihan dito’y higit pa kaysa sa Kurukṣetra.
Verse 19
ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्
Ang Brāhmī at Hiraṇyā, at ang kanilang pagtagpo sa dakilang karagatan—ang tatluhang pagsasanib na ito, O Diyosa, ay nagkakaloob ng bunga na katumbas ng mga tīrtha na di-mabilang na koro.
Verse 20
देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१
Doon nga naroon si Devamātā, at si Maṃkīśa ay nananahan din doon. Ang pook na tinatawag na Nāgasthāna at gayundin ang Nagasthāna ay ipinahahayag na naroon din.
Verse 21
इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा
Sa gayon, sa maikling sabi ay naipahayag ang dakilang kaluwalhatian ng Arkasthala; at kung paanong dahil sa paglusob ng mga Rākṣasa ay nagkaroon ng isang siwang o pagbubukas.
Verse 22
अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि
Ang iba pang mga pagbubukas doon, O Ginang ng mga Diyos, ay tunay nang naglaho. Ngunit ang isang ito ay nananatiling hayag doon at nakikita pa hanggang ngayon, O marilag na binibini.
Verse 23
श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्
Ang pintuang iyon ay tinatawag na Śrīmukha, minamahal, at binabantayan ng mga Ina (Mātṛkā). Sinumang may mahigpit na pagtalima sa panata na sumamba sa ika-labing-apat na araw ng buwan sa loob ng isang buong taon—
Verse 24
तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति
Doon, O Diyosa, dapat sambahin nang ayon sa tuntunin ang mga pangkat ng mga Ina—mula kay Sunandā—sa pamamagitan ng handog na hayop (ayon sa itinakda), mga bulaklak at mga alay, at ng marangal na insenso at mga ilawan. Sa pagpapakain sa mga Brāhmaṇa, O Devi, matutupad ang kanyang pagkakamit.
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः
Kaya nga, sa buong pagsisikap, malapit sa Arkasthala ay sambahin ang lahat ng mga Ina, kung ninanais ng tao ang siddhi o ganap na katuparan para sa sarili.
Verse 26
एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि
O Diyosa, ang mga Inang ito—na sama-samang tinatawag na Sunandā-gaṇa—ay nagkakamit ng katanyagan at nagpapamalas ng luwalhati sa banal na pook na ito ng Prabhāsa, O marikit ang kutis.
Verse 27
एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः
Ito’y sinabi nang maikli, hinango mula sa gitnang bahagi ng Pātālottara. Sa pagdinig nito, O Devi, ang pinakadakila sa mga tao ay mapapalaya sa lahat ng kapahamakan.