Adhyaya 13
Ang kabanatang ito ay isang banal na pag-uusap nina Devī at Īśvara. Itinanong ni Devī ang naunang pangyayari: habang gumagalaw ang Araw sa Śākadvīpa, ito raw ay “nakayod/nahiwa” ng talim na parang labaha na kaugnay ng motibong banal na biyenan, at kung ano ang nangyari sa saganang tejas (ningning-kapangyarihan) na bumagsak sa Prabhāsa. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng paglahad ng isang “dakilang Sūrya-māhātmya” na ang pakikinig ay sinasabing nag-aalis ng kasalanan. Isinalaysay na ang sinaunang bahagi ng radiance ng Araw ay bumagsak sa Prabhāsa at nag-anyong pook (sthālākāra), sa simula’y gintong jāmbūnada at kalaunan ay naging tila bundok dahil sa bisa ng māhātmya. Doon nagpakita ang Araw bilang anyong arka na larawan/ikono para sa kapakanan ng mga nilalang. Ibinigay ang mga pangalan ayon sa yuga: Hiraṇyagarbha (Kṛta), Sūrya (Tretā), Savitā (Dvāpara), at Arkāsthala (Kali), at itinakda ang pagdating sa panahon ng ikalawang Manu, si Svārociṣa. Pagkatapos ay inilalarawan ang sagradong kṣetra sa pagkalat ng alikabok ng tejas (reṇu) sa sukat na yojana at sa mga hanggahang may pangalan (kabilang ang mga ilog at dagat), at inihihiwalay ang mas malawak na pook ng banayad na liwanag. Ipinahayag ni Īśvara na ang kaniyang tahanan ay nasa gitna ng tejas-maṇḍala, tulad ng balintataw sa mata, at ipinaliwanag ang katanyagan ng pangalang “Prabhāsa” sapagkat ang kaniyang bahay ay naliliwanagan ng tejas ng Araw. Sa phalaśruti: ang pagdarśana sa Araw sa anyong arka ay nagbibigay ng paglaya sa kasalanan at pagdakila sa Sūrya-loka; ang gayong pilgrim ay itinuturing na parang naligo na sa lahat ng tīrtha at nakapagsagawa ng malalaking yajña at dakilang dāna. May mga tuntuning etikal: ang pagkain sa ibabaw ng dahon ng arka sa Arkāsthala ay mariing kinokondena at itinuturing na nagdudulot ng matinding karumihan, kaya dapat iwasan. Sa unang pagtanaw kay Arkabhāskara, iniuutos ang pag-aalay ng isang kalabaw sa isang marunong na brāhmaṇa, na may banggit sa kulay-tansong anyo/pulang tela at sa kaugnay na sulok ng apoy sa paligid. Binanggit din ang liṅga na Siddheśvara (kilala sa Kali, dating Jaigīṣavyeśvara) na nagbibigay ng mga katuparan kapag nakita. Sa huli, inilalarawan ang isang bukana sa ilalim ng lupa na kaugnay ng mga rākṣasa na sinunog ng ningning ng Araw; sa Kali ito’y nananatiling “pintuan” na binabantayan ng mga yoginī at mga Inang-Diyosa. Sa gabi ng Māgha kṛṣṇa caturdaśī may ritwal ng pag-aalay ng bali, mga bulaklak, at upahāra upang makamit ang siddhi. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na ang nakikinig at nagsasagawa ng aral na ito ay tutungo sa daigdig ng Araw sa wakas ng buhay.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्
Sinabi ng Diyosa: Nang si Savitṛ (ang Araw), na nasa Bhrami (Bhramistha), ay inahit/kinat ng talim na parang gilid ng labaha ng kanyang biyenan—O Mahādeva—bilang manugang, at iyon pa’y may pag-ibig at kagalakan,
Verse 2
तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे
Ang dakilang liwanag na iyon, na naputol at tunay na bumagsak sa Prabhāsa—ano ang naging anyo nito noon, O Panginoon? Isalaysay mo sa akin ang tungkol sa Prabhāsa.
Verse 3
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
Sinabi ni Īśvara: Makinig, O Diyosa; ipahahayag ko ang dakilang kadakilaan ng Araw. Ang sinumang makarinig nito nang may debosyon ay mapapalaya sa lahat ng kasalanan.
Verse 4
देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि
O marangal na Diyosa, isasalaysay ko sa iyo ang sinaunang salaysay: ang pagkakatawang-tao ng diyos na iyon at ang Arkasthala sa Prabhāsa.
Verse 5
शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ
Sa Śākadvīpa, O Dakilang Diyosa, nang si Ravi (ang Araw) na nasa Bhramistha ay kinikiskis at binabawasan, ang naglalagablab na si Vibhāvasu ay nagtiis nito nang bahagyang mahigit sa sandaang taon.
Verse 6
यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत
Ang bahaging liwanag na unang naputol, O minamahal, ay bumagsak sa Prabhāsa; at ang liwanag na iyon, pagkapahulog doon, ay nag-anyong isang banal na pook—isang lupang nahayag.
Verse 7
जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्
O Diyosa, noong unang panahon ito’y nasa lupa na lubos na yari sa ginto ng Jāmbūnada; ngunit sa kapangyarihan ng kadakilaan ni Tiṣya, ngayo’y naging isang bundok na.
Verse 8
तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले
Doon, ang diyos na si Divākara (ang Araw) ay humubog ng anyong yari sa arka, ang sinag ng araw, at nagpakita sa ibabaw ng lupa para sa kapakanan ng lahat ng nilalang.
Verse 9
हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः
Sa kapanahunang Kṛta, Siya’y nakikilala sa pangalang Hiraṇyagarbha at pinupuri bilang Sūrya. Sa Tretā, Siya’y tinatawag na Savitṛ; at sa Dvāpara, Siya’y inaalaala bilang Bhāskara.
Verse 10
कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्
Sa kapanahunan ng Kali, siya’y pinupuri sa tatlong daigdig sa pangalang Arkasthala. O Diyosa, ang pagpapakitang ito’y bumaba at naitatag sa sariling kapangyarihan—sariling itinatag, kusang nanahan.
Verse 11
यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः
O Diyosa, noong unang panahon nang si Svārociṣa—ang ikalawang Manu—ang namuno, sa mismong panahong iyon bumaba roon ang diyos na si Divākara, ang Araw na banal.
Verse 12
भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्
O Diyosa, siya’y nagbibigay ng bhakti at moksha at pumupuksa sa karamdaman at dalamhati. Sa alabok na isinilang mula sa kanyang ningning, ang lawak na limang yojana ay napupuno at nalulukuban.
Verse 13
दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी
O Diyosa, umaabot ito ng limang yojana mula timog hanggang hilaga, at gayundin ng limang yojana mula silangan hanggang kanluran; at sa hilaga, mula sa dagat hanggang sa ilog na tinatawag na Māheśvarī.
Verse 14
न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः
At mula sa Nyaṅkumatī patungong kanluran hanggang Kṛtasmarā—O Mahādevī—ang buong pook na ito’y nalulukuban ng mapalad na alikabok na mula sa kanyang ningning.
Verse 15
तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्
Ngunit ang maselang liwanag na umaagos mula sa ningning ng Araw—sa pamamagitan nito, O Dakilang Diyosa, ang pook na ito ay napupuno hanggang labindalawang yojana.
Verse 16
उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्
Sa hilaga ay naroon si Bhāskarasutā; sa timog ay si Saritāṃpati, ang panginoon ng mga ilog. Sa silangan at kanluran, O Diyosa, ang pares na tinatawag na Rukmiṇī-dvitaya ang inaalalang hangganan.
Verse 17
एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्
Sa pagitan nito, O Diyosa, ang solar na tejas ay lumaganap. Sa pamamagitan ng ningning na iyon, ang banal na pook na ito—na may lawak na labindalawang yojana—ay dinala sa kabanalan at kadalisayan.
Verse 18
तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि
At sa pinakasentro ng sentrong iyon, O Marikit, naroon ang Aking tahanan. Nakatatag sa gitna ng mandala ng liwanag, iyon ang Aking sariling dako, O Mahēśvarī.
Verse 19
चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्
Kung paanong, O Diyosa, ang balintataw ay nasa gitna ng bilog ng mata, gayon din—O Diyosa—ang banal na lupain na ito ay umaabot mula silangan hanggang kanluran, mula Gomukha hanggang Aśvamedhika.
Verse 20
दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने
O Diyosa, mula timog hanggang hilaga, ito’y umaabot mula sa dagat hanggang sa Kauraveśvarī. Sa loob ng banal na pook na ito, O marikit ang mukha, Ako ang Kṣetrajña—ang Nakaaalam at Tagapagbantay ng kṣetra.
Verse 21
यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये
Sapagkat ang Aking tahanan ay naliliwanagan ng maningning na tejas ni Arka (Araw), kaya, O minamahal, ito’y tinawag na “Prabhāsa”, bantog sa kalpa na ito.
Verse 22
तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते
Ang pinakamainam sa mga tao na tumitingin sa Araw doon sa anyong Arka ay napapalaya sa lahat ng kasalanan at pinararangalan sa daigdig ni Surya.
Verse 23
स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः
Siya’y parang naligo na sa lahat ng tīrtha; parang nagsagawa na ng mga dakilang paghahandog; parang nagkaloob na ng lahat ng uri ng kawanggawa—at dahil dito, ang kanyang mga ninuno ay nalulugod.
Verse 24
अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः
Yamang ang Araw sa anyong Arka ay nagpakita roon sa ibabaw ng lupa, kaya sa pook na ito ay dapat laging iwasan ang pagkain ng arka (halamang arka)—walang pag-aalinlangan.
Verse 25
यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि
O marilag na Ginang! Sinumang mortal na, matapos masilayan ang pook ng Arka, ay kumain sa ibabaw ng mga dahon ng arka—siya’y itinuturing na nagkasala na parang kumain ng laman ng baka.
Verse 26
भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्
Para sa kanya, wari’y ‘nakain’ ang Bhāskara, ang Araw; at ang taong iyon ay tatamaan ng ketong. Kaya’t sa lahat ng pagsisikap, iwasan ang mga dahon ng arka.
Verse 27
यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते
O Diyosa! Sa pinakasimula ng paglalakbay-pananampalataya, kapag may nakakita sa Araw—si Arka, ang maningning na Bhāskara—pagkakita niya roon, dapat siyang maghandog ng isang kalabaw bilang dāna sa isang marunong na Brāhmaṇa.
Verse 28
ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्
Ang mga handog na kulay-tanso at mga kasuotang pula—sa mga ito nalulugod si Bhāskara. At sa mismong kalapitan niya, sa dako ng apoy (timog-silangan), naroon ito nakatindig.
Verse 29
नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्
Hindi kalayuan, O mapalad na Diyosa, naroon ang liṅga na tinatawag na Siddheśvara—tagapagkaloob ng lahat ng siddhi, O Diyosa, na sinasamba sa tatlong daigdig.
Verse 30
जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये
Noong una, sa Kṛta Yuga, tinawag itong Jaigīṣavyeśvara; ngunit sa panahon ng Kali, minamahal, ito’y sumikat sa pangalang Siddheśvara.
Verse 31
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्
O Diyosa, ang sinumang makakita nito ay maaaring magtamo ng lahat ng siddhi. At doon din mismo, O Ginang ng Panginoon ng mga diyos, may isa pang banal na pook na hindi kalayuan.
Verse 32
सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः
Minamahal, sa timog–timog-kanluran ng dambana ni Sūrya ay may siwang na patungo sa Pātāla. Doon naninirahan ang mga rākṣasa na Maṃdeha, at gayundin ang mga Śālakaṭaṃkaṭa.
Verse 33
सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये
Tinupok ng ningning ni Sūrya, noon ay bumaba sila sa Pātāla. Ngunit sa panahon ng Kali, minamahal, ang pintuang iyon na lamang ang nalalabi—wala nang daan patungo sa Pātāla.
Verse 34
योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति
Doon, binabantayan ng mga Yoginī ang pook, at gayundin ang mga Ina, na pinangungunahan ni Brāhmī. Sa gabi ng ika-labing-apat ng madilim na kalahati ng Māgha, dapat sambahin ang kalipunan ng mga Ina sa pamamagitan ng mga handog na bali, mga bulaklak, at iba pang alay; at saka lilitaw ang siddhi.
Verse 35
इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते
Kaya nga—ang sinumang makinig sa banal na salaysay tungkol kay Bhānu (ang Araw), na pinupuri nina Hara, Brahmā na nakaluklok sa lotus, at Viṣṇu, at siyang sanhi ng paggising ng lahat ng hilig sa Dharma—sa wakas ng buhay ay mapupunta sa daigdig ni Divākara.