Prabhasa Kshetra Mahatmya

Vyasa

Prabhasa Khanda366 Adhyayas8991 Shlokas

This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.

Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya

366 chapters to explore.

Adhyaya 1

प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਜ੍ਞਾਤਾ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਵਜੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ (ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਕਸ਼ੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ (ਚਿਨਮਾਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਓੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ, ਪਰਾਤਪਰ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਸੰਗਠਿਤ, ਅਲੰਕਾਰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨੀਤੀ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਪਾਠ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ, ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੂਤ ਤੱਕ ਆਈ ਵਾਣੀ ਦੀ ਲੜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਭਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

30 verses

Adhyaya 2

Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਪਰਖ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਆਦਿ ਉਤਪੱਤੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪੁਰਾਣ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸ਼ਲੋਕ-ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਚਲਕਸ਼ਣ (ਸਰਗ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰ, ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ) ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ/ਰਾਜਸ/ਤਾਮਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ–ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੇਦਾਰਥ ਦਾ ਸਥਿਰ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲਕ ਚਰਚਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

107 verses

Adhyaya 3

तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤ ਜੀ ਤੋਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਬਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਮ ਅਭੇਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ-ਵਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਯਜ੍ਞਕਰਮ, ਲੋਕਕਾਰਜ, ਕਾਲਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਵਿਆਪਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਗਿਣਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਟੀ, ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਯਾਤਰੀ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ—ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਜ੍ਞਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

149 verses

Adhyaya 4

प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਖੁੱਟ (ਅਕਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ ਕਿਉਂ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਿਤ ਸਨਿੱਧ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਖੇਤਰ–ਪੀਠ–ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅੰਦਰਲਾ ਰੁਦ੍ਰ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਭਾਗ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਯਾਤਰਾ-ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਲਭੈਰਵ/ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ੈਵ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਨਾਇਕ, ਦੰਡਪਾਣੀ, ਗਣ ਆਦਿ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਮਰਯਾਦਾ—ਦੁਆਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ ਵਰਗੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

129 verses

Adhyaya 5

प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਿਯ ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਕਸ਼ਯਪ, ਨਾਰਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ, ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ, ਕੰਪਰਦੀਸ਼, ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ, ਅਰਕ-ਸਥਲ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ/ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜਪ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਣਤੀ-ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਸਮੂਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਜ્ઞ-ਫਲ; ਪਿੰਡ-ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਵਿਭ੍ਰਮ ਤੇ ਸੰਭ੍ਰਮ ਨਾਮਕ ਗਣ, ਵਿਨਾਇਕ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਪਸਰਗ ਅਤੇ ‘ਦਸ ਦੋਸ਼’ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਡੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਮੀ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ—ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਗੁਣ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

45 verses

Adhyaya 6

सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਕਥਾ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਉਂ ਵਧੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰਮ ‘ਰਹੱਸ’ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਕਸ਼ਯ, ਅਵ੍ਯਯ; ਭੈ, ਮਲਿਨਤਾ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਆਮ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਧਕ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਦੀਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ/ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ‘ਕੇਵਲ’ ‘ਦ੍ਵੈਤ-ਵਰਜਿਤ’ ਅਦ੍ਵੈਤ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ-ਸੂਚਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼’ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

41 verses

Adhyaya 7

सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ/ਸੋਮਨਾਥ” ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਰਿਚਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ “ਸੋਮਨਾਥ/ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ” ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ “ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ” ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਾਦ-ਘਾਟ ਨੂੰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੋਮ/ਚੰਦਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਇੱਕ ਉਗ੍ਰ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਰ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਚੱਕਰ ਭਰ “ਸੋਮਨਾਥ” ਨਾਮ ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਚੰਦਰ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇ—ਇਸ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਨਾਮ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼-ਫਲ, ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਮ ਤੋਂ ਕੜੀ ਮਨਾਹੀ, ਅਤੇ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਘਨਨਾਇਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰੀਤਤਾ, ਤੀਰਥਾਂ-ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜਪ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

105 verses

Adhyaya 8

श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸੌਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਈਸ਼ ਤ੍ਰਿਯ ਤੱਤ-ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੌਮੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ—ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਋ੱਧੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਕਲਿਆਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀਆਂ, ਯੋਗਿਕ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਰਸਾਇਣ, ਗਰੁੜ-ਵਿਦਿਆ, ਭੂਤ-ਤੰਤਰ, ਖੇਚਰੀ/ਅੰਤਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਧਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਸੌਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ-ਗਣਾਂ ਦੇ (ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਸਮੇਤ) ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ। ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਸੌਮੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੌਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ਚਿਮੋ ਭੈਰਵ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ‘ਸਰਵਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵਜੋਂ ਪੁਨਰੁਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

29 verses

Adhyaya 9

मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤਵਿਕ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੰਤ ਕਲਪ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੂੰਡਮਾਲਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖੱਬੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸੱਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਦਰ ਵੇਦ, ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਵਾਰਕਾ ਕਿਉਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ, ਅਵਤਾਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ‘ਰਹੱਸ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। 24/25/36 ਤੱਤਵ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਸਭ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—even ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

62 verses

Adhyaya 10

तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਤੇਜ (ਅਗਨੀ/ਕਾਂਤੀ), ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਨਾਰਦਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ ਉਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਜਲ, ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਕ) ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਲ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਜਲਸ਼ਾਈ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੱਲੁਕਾ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ; ਪਰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਤ, ਅਸ਼ਟਮੀ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੀ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਤੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

58 verses

Adhyaya 11

प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਿਕ ਵਿਵੇਚਨ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮਭੂਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਕਾਰਜਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੂਰਮ-ਰੂਪਕ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ‘ਦੇਹ’ ਉੱਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗੁੱਛ, ਰਾਸ਼ੀ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਹ/ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਕਰਮ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਨਕਸ਼ਾਬੱਧ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੱਧ ਪੀਠਿਕਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ—ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। “ਪ੍ਰਭਾਸ” ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇਜ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਵਾਹ (ਦ੍ਯੌਃ/ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀ/ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾ), ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਦਾ ਅਸਹਿਣ ਦੁੱਖ, ਛਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨਾ, ਯਮ-ਯਮੁਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ, ਭੇਦ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਦਾ ‘ਛੌਰ/ਸ਼ਮਨ’ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਋ਕ-ਮਯ ਤੇਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

221 verses

Adhyaya 12

Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰਾਜਾ/ਰਾਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਛਾਇਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੂ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ‘ਹੀਨ-ਪਾਦ’ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦਿਰਘ ਕਾਲ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਅਨੇਕ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਯਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਮ-ਦਵਿਤੀਆ ਦੇ ਦਿਨ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਅਨੁਭਵ ਟਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 13

Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਧਾਰ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ‘ਕੱਟਿਆ/ਛਾਂਟਿਆ’ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ‘ਉੱਤਮ ਸੂਰਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇਜਾਂਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਥਲਾਕਾਰ ਬਣਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਬੂਨਦ (ਸੁਵਰਨ) ਵਰਣ, ਫਿਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ-ਬਲ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ; ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਅਰਕ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਅਰਕਸਥਲ; ਅਵਤਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ (ਦੂਜੇ) ਮਨੂ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਤੇਜ-ਰੇਣੂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਸੁਖਮ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਇਸ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਪਿਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ—ਅਰਕ-ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਐਸਾ ਯਾਤਰੀ ਮਾਨੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਮਹਾਯਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ—ਅਰਕ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਘੋਰ ਨਿੰਦਣਯ ਅਤੇ ਮਹਾ ਅਸ਼ੌਚ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ। ਅਰਕਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉਪਰੰਤ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸ਼-ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ/ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਅਗਨਿ-ਕੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ (ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੇੜੇ ਭੂਗਰਭੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੜੇ; ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ‘ਦੁਆਰ’ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਬਲੀ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਹਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

35 verses

Adhyaya 14

जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਅਰਕ-ਸਥਲ ਦੀ ਆਦਿ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਭੂਸ਼ਣਤਾ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਠੀਕ ਮਾਪਦੰਡ—ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਸਮੇਂ—ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤਕਲਾਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਅਤਿ ਦੀਰਘ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ, ਜਲ-ਆਹਾਰ, ਪੱਤਰ-ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਰਗੇ ਧਰਮ-ਸਥਿਰਕ ਗੁਣ ਉਪਦੇਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਲਭਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਫੈਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਲਿੰਗ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਤੁਰੰਤ ਫਲਦਾਇਕ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਿੱਧ-ਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

32 verses

Adhyaya 15

पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਪਹਰ/ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੁਖਮ ਭੂ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਰੁਣ (ਉਸ਼ਾ-ਸਰੂਪ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੌਰ ਸੰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿੰਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਪੁੰਡਰੀਕ’ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ/ਤੁਲ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ) ਦਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 16

पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਅਰਕਸਥਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਮਹਾਨ ਪਾਤਾਲ-ਵਿਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਣਗਿਣਤ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਗਦੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸੂਰਜ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤੀਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਧਰਮ ਦਾ ਡਹਿਣਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਤਾਲ-ਵਿਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ/ਦਰਸ਼ਨ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਕਸਥਲ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇਹ ਵਿਵਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਵਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਾਂਗ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭ, ਸਿੱਧੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਪੁਰਬਾਂ ਵੇਲੇ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਹਿਰਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ ਕਰੋੜ-ਤੀਰਥ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ-ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੁਨੰਦਾ ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਫੁੱਲ-ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਆਪਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

27 verses

Adhyaya 17

Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਰਕਸਥਲ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ/ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੂੰਹ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ; ਦੰਤਕਾਠ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਮਨਜ਼ੂਰ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਮਨਾਹੀਆਂ, ਆਸਨ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਕਾਠ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮਿੱਟੀ/ਜਲ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਯੁਕਤ ਸਨਾਨ। ਤਰਪਣ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ। ਜੋ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਉਪਵੀਤ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧੂਪ, ਗੰਧ, ਦੀਪ, ਆਰਾਤ੍ਰਿਕ ਆਦਿ ਦਾ ਕ੍ਰਮ; ਪਸੰਦੀਦਾ ਫੁੱਲ-ਸੁਗੰਧ-ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਅਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ; ਲੋਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਗਲਤ ਵਰਤਾਓ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਹਣ’ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਣ ਨਹੀਂ, ਆਵਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੇ ਫਲ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਲਈ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

199 verses

Adhyaya 18

चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)

ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਭਰਮ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਮਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਦੇ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਪਾਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਨਿੱਧੀ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਪਰਯੰਤ ਅਟੱਲਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 19

कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਸਦਾ ਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਚੰਦਰ-ਕਲਾ/ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਡਸ਼ (ਸੋਲ੍ਹਾਂ) ਵੰਡ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੱਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰੁਟੀ, ਲਵ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਲਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ, ਪੱਖ, ਮਾਸ, ਅਯਨ, ਵਰ੍ਹਾ, ਯੁਗ, ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਕਲਪ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਾਲਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਾਇਆ/ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀਪ੍ਰਿਯ ਸੋਮ ਦੇ ਲਾਂਛਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਚੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕਲਪ ਵਾਰੰਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਗ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਇਕੋ ਅਧਿਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਪ-ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਲ-ਸਥਾਨ, ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਲਕੀ ਸਮੇਤ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

95 verses

Adhyaya 20

दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਲੰਬੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਦੈਤ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਬਲੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਾਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁਗ-ਸਮਾਨ ਅਵਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਮੋੜ: ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਸੋਮ ਦੇ ‘ਪਤਨ’ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਰਾਜਤ੍ਵ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਨ—ਰਾਜਸੂਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਦਾਨ ਸਮੇਤ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਵਨਸਪਤੀ, ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ ਆਦਿ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣਕਥਨ ਸੂਚੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮ ਨੂੰ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

78 verses

Adhyaya 21

Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)

ਇੱਕੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਵੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਧਰਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੋਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਸਾਧ੍ਯ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਦਿ ਅਸੁਰ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸਤਾਈ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ ਸੋਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਤਨੀਆਂ ਉਪੇਖਿਆ ਕਾਰਨ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੋਮ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕਾਂਤ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦਕਸ਼ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੋਮ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਯ ਰੋਗ) ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟੇਗਾ। ਤੇਜਹੀਨ ਸੋਮ ਰੋਹਿਣੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪਦਾਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਦਕਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਆਮ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟਲਦਾ; ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ। ਨਾਲ ਹੀ ਥਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਅਨੂਪ (ਦਲਦਲੀ) ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਯੰਭੂ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀ, ਵੰਸ਼-ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਲਿੰਗੋਪਾਸਨਾ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

85 verses

Adhyaya 22

कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)

ਅਧਿਆਇ 22 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਸੋਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਸੋਮ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤਸ੍ਮਰ ਪਹਾੜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੰਗਲਮਈ ਵਨਸਪਤੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਗੰਧਰਵ-ਸੰਗੀਤ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲ-ਮੂਲ ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਮਾਲਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੋਮ ਦਾ ਘਟਣਾ ਤੇ ਵਧਣਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਬਚਨ ਵੀ ਸੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਆਧਾਰ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਤੇਜਹੀਨ ਸੋਮ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਭਾ’ ਮੁੜ ਆਈ, ਉਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

114 verses

Adhyaya 23

Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਰਮ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ (ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦਰਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਹੇਮਗਰਭ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਅਗਨੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਦਾਨ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਵਾਸੀਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਆਮ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਮੰਡਪ, ਯੂਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕੁੰਡ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼, ਫੁੱਲ, ਘੀ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ ਕੇ ਉਤਸਵ ਵਰਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇਮਗਰਭ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਹਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਈ ਮੰਡਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੋਮ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦੀ ਵੰਡ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ-ਨਿਰਮਾਣ, ਧਵਜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅਗਨੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੁੰਦੁਭੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅਪਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਰਾਜ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

135 verses

Adhyaya 24

सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੋਮਨਾਥ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸੋਮ ਆਪਣੇ ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਬਹੁ-ਉਪਾਧੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜ੍ਞਾਨ-ਸਰੂਪ, ਯੋਗ-ਸਰੂਪ, ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੋਮਨਾਥ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਨਾਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਯਾਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀਮਈ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਰਾਤ–ਦਿਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਮੰਦਰ-ਨਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਦਾਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੌਚ ਹੋਣ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਤੇ, ਨਾਰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਗੌਰੀ–ਸ਼ੰਕਰ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ–ਹਰੀ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸੰਬੰਧ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ ਵਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮਨਾਥ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

181 verses

Adhyaya 25

सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ ਵਰਤ (ਸੋਮਵ੍ਰਤ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਗੰਧਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮਵ੍ਰਤ ਦੀ ਰੀਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਗੋਸ਼੍ਰਿੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨੂੰ ਸਰਵਹਿਤਕਾਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੋਮ ਨੇ ਲੰਬੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਸਜਾਇਆ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਉਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ। ਉਮਾਂ-ਯੁਕਤ ਬਹੁਮੁਖ-ਬਹੁਭੁਜ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਦੱਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਪ-ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਧਨਾ (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੰਤਕਾਸ਼ਠ, ਅਰਪਣ, ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਜਾਗਰਣ) ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਉਦਯਾਪਨ ਵਿੱਚ ਮੰਡਪ, ਕੁੰਡ, ਕਮਲ-ਮੰਡਲ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਲਸ਼, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਹੋਮ, ਗੁਰੂ-ਦਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਗੋਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੋਗ-ਨਾਸ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵੰਸ਼-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

60 verses

Adhyaya 26

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਨਵਾਹਨ ਨਾਮਕ ਗੰਧਰਵ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਲਿੰਗ “ਗੰਧਰਵੇਸ਼ਵਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਗਾਂਧਰਵ-ਫਲਦਾਇਕ”—ਗੰਧਰਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਵਰਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਹਾਰਿਕ ਹਦਾਇਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗ (ਵਰਦਾ-ਵਾਰੁਣ-ਭਾਗ) ਵਿੱਚ, ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੇ “ਪੰਚਕ” ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ, ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ 81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਭਾਗ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

2 verses

Adhyaya 27

गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਧਰਵਸੇਨਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ‘ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵ-ਰੋਗ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ‘ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼’ ਦੀ ਮਾਪੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ‘ਪੂਰਬ ਵਿਭਾਗ’ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਸਾਧਿਕਾ ਦਾ ਦੁਰਭਾਗ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤ-ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 28

Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸੋਮਨਾਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਕਲਪ/ਭਾਵ ਜਾਗੇ, ਤਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਾਵ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਨਮਸਕਾਰ, ਯਥਾਯੋਗ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਮੌਨ ਜਾਂ ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ, ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਲੋਭ-ਮੋਹ-ਮਤਸਰ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਨੁਗਮਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ, ਕੁਝ ਯਜ੍ਞ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਪੈਦਲ/ਵਾਹਨ ਰਾਹੀਂ ਗਮਨ, ਭਿਖਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ-ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਣਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਪਾਰਿਕੀਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਖੰਡੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰਹੀਨ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਯਾਤਰੀ ਵੀ ਜੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇ ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਆਗਮਨ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ—ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

128 verses

Adhyaya 29

Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ—ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੁਭ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਦਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ, ਵਪਨ/ਕੇਸ਼-ਛੇਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਤੇ ਅਰਪਣ, ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਪਰਵ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਗਮਨ, ਸਮੁੰਦਰ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਾਗਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਸ ਖਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯ/ਅਪੇਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ—ਪਰਵ-ਸਮਿਆਂ, ਨਦੀ-ਸੰਗਮਾਂ, ਸੇਤੁਬੰਧ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਪਰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਗਰ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਡਵਾਨਲ (ਸਮੁੰਦਰ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ) ਦਾ ਸਥਾਨ-ਵਰਨਨ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤ, ਗੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਮਾਤਰ ਵੀ ਮਹਾਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

96 verses

Adhyaya 30

सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits

ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹੋਦਧੀ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣਾ, ਫਿਰ ਗੰਧ‑ਪੁਸ਼ਪ‑ਵਸਤ੍ਰ‑ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ/ਆਭੂਸ਼ਣ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਕਪર્દਿਨ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗਣ‑ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਆਦਿ ਰੁਦ੍ਰ ਪਾਠ/ਜਪ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ‑ਦਹੀਂ‑ਘੀ‑ਸ਼ਹਿਦ‑ਸ਼ੱਕਰ/ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ, ਕੁੰਕੁਮ‑ਕਰਪੂਰ‑ਉਸ਼ੀਰ‑ਕਸਤੂਰੀ‑ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲੇਪਨ, ਧੂਪ‑ਦੀਪ‑ਨੈਵੇਦ੍ਯ‑ਆਰਤੀ, ਅਤੇ ਗੀਤ‑ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭਕਤੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਦੁਇਜ ਤਪਸਵੀ, ਦੀਨ‑ਦਰਿਦ੍ਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ—ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਗਰੀਬੀ‑ਅਮੰਗਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਸੇਵਾ ਮਹਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।

21 verses

Adhyaya 31

वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—(1) ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ‘ਸ-ਕਾਰ-ਪੰਚਕ’ ਦਾ ਭੇਦ, (2) ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਅਤੇ (3) ਵਡਵਾਨਲ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਣਿਆ, ਵਜ੍ਰਿਣੀ, ਨ੍ਯੰਕੁ, ਕਪਿਲਾ, ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਦਧੀਚਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਰਿਤੂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਹ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਅਰਘ੍ਯ–ਪਾਦ੍ਯ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ। ਦਧੀਚਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਦਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਮੁੜ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਯੁੱਧ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਤਾ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਸੁਪੁੱਤਰ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ–ਅਰਥ–ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

19 verses

Adhyaya 32

दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚਿ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਿਕਾ ਸੁਭਦਰਾ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਅਣਜਾਣੇ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਕੌਪੀਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਕਾਰਣਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਤ-ਸਹਿਤ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਧੀਚਿ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸੌਂਪੇ ਹੋਏ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਦਧੀਚਿ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤੇਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਸਵੈਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਪੰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਰੀਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਧੀਚਿ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਭਦਰਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਮ-ਨਿਯਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ‘ਪਿੱਪਲਾਦ’ ਨਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਯੁਧਾਂ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਭੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਉਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧ ਕੇ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਭਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

126 verses

Adhyaya 33

वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪਿਛਲੇ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਵਾਡਵਾਨਲ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਡੋਲਣ ਲੱਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਅੱਗ ਦੀ ‘ਯਾਨ-ਭੂਤਾ’ ਬਣਾਇਆ; ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀ-ਦੇਵੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਦਾਹਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਅਸਮਰਥਤਾ ਜਤਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਗਰਭ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਚੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਹਿਮਾਲੇ ਤੋਂ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੂਗਰਭ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿਣ, ਵਜ੍ਰ, ਨ੍ਯੰਕੁ ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਪੰਚਸ੍ਰੋਤਾ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਹਰੀਣੀ, ਵਜ੍ਰਿਣੀ, ਨ੍ਯੰਕੁ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋਸ਼-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਾ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ-ਰੂਪੀ ਪੁਰਖ ਵਿਆਹ ਲਈ ਰੋਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਡਵਾਨਲ ਫੜਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਥਰ ਘਰੇਲੂ ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਵਾਡਵਾਨਲ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ‘ਸੂਚੀ-ਮੁਖ’ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕੇ ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੇ। ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

103 verses

Adhyaya 34

वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਵਡਵਾਨਲ (ਸਮੁੰਦਰ-ਗਰਭ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਅੱਗ) ਸੰਬੰਧੀ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਦੈਵੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਆਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਡਵਾ-ਅਗਨੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜਲਚਰ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆ ਕੇ ਜਲਚਰਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ/ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਡਵਾਨਲ ਨੂੰ ਗਹਿਰੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ‘ਪੀ ਰਿਹਾ’ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਬੰਧਿਆ ਰਹੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਲ-ਘਾਟੇ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਲ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਇਕ ਨਾਮਿਤ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਰਘ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਡਵਾਨਲ-ਸੰਬੰਧ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ—ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਦੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ-ਅੰਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ—ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

37 verses

Adhyaya 35

Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਗਵ ਔਰਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨ-ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਊਰੂ (ਜੰਘ) ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਔਰਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਔਰਵ ਨੇ ਤਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਿਆਨਕ ਰੌਦ੍ਰ ਅਗਨੀ—ਔਰਵ/ਵਾਡਵਾਗਨੀ—ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਔਰਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਅਗਨੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਮੋੜੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਭੂਮੀ ਤੱਕ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮਵਰ ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਗੰਧਰਵ-ਕੂਪ, ਕਈ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਥਾਨ, ਸੰਗਮ, ਵਟ, ਵਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਨੂੰ ਲੂਣੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾ-ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ, ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ ਯਾਤਰਾ’ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮਾਵਲੀ—ਸਰਸਵਤੀ, ਕਪਾਰਦਿਨ/ਸ਼ਿਵ, ਕੇਦਾਰ, ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ, ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਚੰਡੀਸ਼ਵਰ, ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ, ਨਵਗ੍ਰਹ, ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਬ੍ਰਹਮਾ—ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਮੇਤ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

120 verses

Adhyaya 36

Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਭਾਸ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਦੀ ਦੋਸ਼ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਹੈ; ਪੀਣ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਵੀ—ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਧੂ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਕਾਰਨ ਅਰਜੁਨ (ਕਿਰੀਟੀ, ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਨੀਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੁਨਰਾਗਮਨ-ਰਹਿਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾ ਫਲ, ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਲੋਕਿਕ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਕਲਿਆਣਦਾਇਨੀ ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

58 verses

Adhyaya 37

कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਨਿੱਧਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ (ਕੰਕਣ) ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਫਲ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਮੰਤਰ, ਵਿਧਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰਾਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਾਣੀ ਇੰਦੁਮਤੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਣਵ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮੋਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਣਵ ਇੰਦੁਮਤੀ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਜਨਮ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰੀਬ ਆਭੀਰੀ ਇਸਤਰੀ ਸੀ, ਪੰਜ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ; ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਆਈ। ਸਮੁੰਦਰ-ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਡਿੱਗ ਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ। ਕਣਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੁਭਾਗ ਵੱਡੇ ਵਰਤ, ਤਪ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ-ਪਾਤ ਦੀ ਥਾਂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੰਗਣ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਫਲ—ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਕਾਮ-ਪ੍ਰਦਤਾ—ਸੁਣ ਕੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਆਚਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਕਰਮ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

29 verses

Adhyaya 38

Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੱਰੱਦੀ-ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਪੱਰੱਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੇਰੰਬ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਮਰਦਨ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੋਦਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕਪੱਰੱਦੀ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਰਿਵਾਇਤੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਮਲ’ ਤੋਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਗਜਮੁਖ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੋਹਵਸ਼ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਅਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ-ਧਨ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਜਾਂ ਰੋਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਅਸਥਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਈ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪੱਰੱਦੀ ਲਈ ਵਿਘਨਮਰਦਨ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਲਾਲ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਪੱਰੱਦੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੰਤਤಃ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ‘ਕਪੱਰੱਦੀ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਪੱਰਦ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

59 verses

Adhyaya 39

Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੇਦਾਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਵਯੰਭੂ, ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ; ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਮਲੇੱਛ-ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਇਹ ਲੀਨ/ਗੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਕੇਦਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਇਆ। ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਦਮਕ ਤੀਰਥ/ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਤ ਮਹਾਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਜਪ-ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਜਾ ਕੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ, ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ, ਨਾਰਦ, ਜੈਮਿਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ; ਰਾਮਸਰਸ ਤੋਂ ਕਮਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਵੇਚ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉੱਥੇ ਅਨੰਗਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਣਿਕਾ ਨੇ ਵ੍ਰਿਧ/ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਕਰਵਾਇਆ; ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਅਣਜਾਣੇ ਉਪਵਾਸ, ਸਨਾਨ, ਕਮਲ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੰਗਵਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਅਪਸਰਾ ਬਣੀ।

58 verses

Adhyaya 40

भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਉਸ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭੀਮ ਨੇ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਸੀ। ਤੀਰਥ-ਫਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ, ਦੁੱਧ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ? ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਕਈ ਸਾਲ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ‘ਸ਼ਵੇਤਕੇਤਵੀਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਭੀਮਸੇਨ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਭੀਮੇਸ਼/ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

17 verses

Adhyaya 41

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara

ਅਧਿਆਇ 41 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਕ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ “ਵਡਵਾਨਲ” (ਸਮੁੰਦਰ-ਗਰਭ ਦੀ ਅੱਗ) ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਡਵਾਨਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ, ਦੁੰਦੁਭੀ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਦੇਵਮਾਤਾ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲਿੰਗ “ਭੈਰਵ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ “ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨਵਮੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਸਮੇਤ—ਵਾਣੀ-ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 42

चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)

ਅਧਿਆਇ 42 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਸੋਮੇਸ਼/ਈਸ਼ ਦੇ ਦਿਗ-ਭਾਗ ਦੇ ਕੋਲ ਅਤੇ ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ। ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡਾ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਗਣ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਸ਼ਹਿਦ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ਲੇਪ; ਕਪੂਰ, ਉਸ਼ੀਰ, ਕਸਤੂਰੀ-ਸਾਰ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ; ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਗਰੂ; ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ; ਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਨ্ন; ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ। ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਦੱਖਣ ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਚੰਡੀਸ਼ ਲਈ ਅਖੁੱਟ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚੰਡੀਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ ਵ੍ਰਤ/ਦਾਨ ਕਠੋਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਿਨ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਸੰਬੰਧੀ ਅਪਰਾਧ, ਅਣਜਾਣੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਜ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 43

आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)

ਅਧਿਆਇ 43 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼’ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਫਾਸਲੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵ ਪਾਤਕ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ‘ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ, ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਧੇਨੂਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਦਸ ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 44

Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੰਚਾਂਗ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਰਧਾ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਏਕਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਜਾ ਅਗਨੀਸ਼ੋਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮੰਦਰ-ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਦੀ ਉਮਾਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਧਾਮ ਵੱਲ ਗਮਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਦਾ 44ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 45

अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਸ਼੍ਰੁ-ਬਿੰਦੂ ਨਿਕਲੇ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਭੂਮਿਸੁਤ ਬਣਿਆ—ਉਹੀ ਭੋਮ/ਮੰਗਲ (ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭੋਮ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੋਮ ਗ੍ਰਹਤ੍ਵ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਅੰਗਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ ਉਹ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ, ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਮਿਲੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਆਦਿ ਦਾਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 46

बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਬੁਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾਓ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਬੁਧ (ਗ੍ਰਹ) ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬੁਧ ਨੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ “ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ” ਵਰਗੇ ਚਾਰ ਯੁਗ-ਸਮਾਨ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹ-ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੌਮਿਆਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਕੁਲ-ਅਮੰਗਲ, ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 47

वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਗਨੇਯ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਦੇਵਾਚਾਰਯ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਮਹਾਲਿੰਗ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦੁਰਲਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਜੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਜਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-਋ਣ, ਪਿਤਾ-਋ਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-਋ਣ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਋ਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਰਦਵੰਦ ਮਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

11 verses

Adhyaya 48

Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਹਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਜੀਵਨੀ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਤਪ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ—ਇਹੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀ—ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ। ਫਲ—ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 49

Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ‘ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰੈਸ਼ਵਰ/ਸੌਰੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਲਿੰਗ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਭ’ ਸ਼ਕਤੀ-ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪ, ਡਰ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਨੀਦੇਵ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਵਰਤ-ਪੂਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਸ਼ਮੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਲ, ਮਾਸ਼, ਗੁੜ, ਓਦਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਬਲਦ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ੀ ਸੰਕਟ ਹੈ—ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਰੋਹਿਣੀ ਵੱਲ ਗਮਨ ‘ਸ਼ਕਟ-ਭੇਦ’ ਦੋਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕਾਲ/ਦੁਰਭਿੱਖ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਅਸੰਭਵ ਜਾਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਕਟ-ਭੇਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਨਾ ਆਵੇ; ਸ਼ਨੀ ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਨੀ-ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇਣ-ਖੋਹਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਨੀ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਲਗਨ, ਦਸ਼ਾ-ਅੰਤਰਦਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਪਾਏਗਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

61 verses

Adhyaya 50

राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)

ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ 50ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦਾ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਹੂ (ਸ੍ਵਭਾਨੁ/ਸੈਂਹਿਕੇਯ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਮੰਗਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਜਾਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਸੱਤ ‘ਧਨੁ’ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਸ੍ਵਭਾਨੁ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਜਗੱਦੀਪ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਗੂੰਗਾਪਣ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 51

केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਲਿੰਗ (ਕੇਤਵੀਸ਼ਵਰ) ਦਾ ਸਥਾਨ-ਵਰਨਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਰਾਹਵੀਸ਼ਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਤੀਰ ਜਿਤਨੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੇਤੁ-ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਣਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਤੁ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਘੋਰ ਗ੍ਰਹਿ-ਪੀੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਲਿੰਗ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਇਹ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵਗ੍ਰਹਿ-ਲਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਆਯਤਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਤ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਦਾ ਭਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵਧਦਾ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 52

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਪੰਜ ਸਿੱਧ-ਲਿੰਗਾਂ” ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ (ਯਾਤਰਾ-ਸਿੱਧੀ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭਿਗਮਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ “ਵਿਘਨ” ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ, ਲੋਭ, ਆਸਕਤੀ, ਈਰਖਾ, ਦੰਭ, ਆਲਸ, ਨੀਂਦ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਖੇਤਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮਬੱਧ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਆਦਿ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 53

कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)

ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਦੇਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਵਾਨ ਭਗਤ ਜੇ ਸਰਬਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਮ/ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ—ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ‘ਤਿਲ-ਧੇਨੂ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਜਿਤਨੇ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 54

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਉੱਤਮ ਗੰਧਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਰਾਜ ਘਨਵਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਗੰਧਰਵਸੇਨਾ ਹਨ। ਰੂਪ-ਗਰਵ ਕਰਕੇ ਗੰਧਰਵਸੇਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੋਸ਼੍ਰਿੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਮ/ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਘਨਵਾਹ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਜ੍ਯ ਲਿੰਗ ‘ਘਨਵਾਹੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਭਗਤ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਤੀਯ’ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਰਧਕ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਨਿਰਵਾਣ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਂਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 55

Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸਥਿਤ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨ’ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਸਭ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਹ-ਕਸ਼ਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਵੀ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਅਰਚਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਉਪਾਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਮਲ’ ਅਵਸਥਾ/ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵਸੇਨਾ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ‘ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਕਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 56

धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਨਦੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੈ਋ਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ‘ਧਨੁਸ਼’ ਮਾਪ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਰਾਹੁਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਨਦ ਨੂੰ ਅਲਕਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀਮਾਰਗ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਜੇਯਤਾ, ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦਾ ਉਤਪੱਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੰਗਲ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 57

वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ “ਵਰਾਰੋਹਾ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀਆਂ ਛੱਬੀ ਪਤਨੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਸ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਦ ਗੌਰੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁર્ભਾਗ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਇਕ ਪਰਿਹਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ “ਗੌਰੀ-ਵ੍ਰਤ” ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ “ਸੋਲ੍ਹਾਂ” ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ/ਨੈਵੇਦ੍ਯ (ਫਲ, ਭੋਜਨਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਦੰਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਨਾਸ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਵਰਾਰੋਹਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।

22 verses

Adhyaya 58

अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕਾ (ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੈ। ਸੋਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਇੱਕ ਪੀਠ ਪਾਤਾਲ-ਵਿਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਿਧੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਔਖਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਰਗੇ ਗੁਪਤ ਭੰਡਾਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੈਰਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਪਾਲ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਭੈਰਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰੀਕ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਰੋਗ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਜਾਪਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ‘ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਂਝਪਨ, ਰੋਗ ਜਾਂ ਦੁર્ભਾਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਨਵਮੀ ਵਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਾਪਾਲ ‘ਜ੍ਵਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਗੰਧ, ਧੂਪ, ਅਲੰਕਾਰ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

51 verses

Adhyaya 59

अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਸੰਵਾਦ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ‘ਤੀਜੀ’ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁਖ-ਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਛੇਵੇਂ ਮੁਖ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਜਾ ਦੇਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਮੁਖ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਜਾ’ ਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਪਿਚੁ’ ਮੁਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਾ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਅੰਧਾਸੁਰ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਖੜਗ-ਢਾਲ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸਿੰਹ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ, ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਭੱਜਦੇ ਦੈਤ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸੌਰੀਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੁર્ભਾਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਵਾਲਾ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਬਾ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

20 verses

Adhyaya 60

मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ “ਦੂਤੀਆਂ” (ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਇਸਤਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ)—ਮੰਗਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਤਵਰ-ਦੇਵੀ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੰਗਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਅਤੇ ਚਤਵਰ-ਦੇਵੀ ਰੌਦਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ। ਮੰਗਲਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਜਾਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਰਾਹਵੀਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ “ਮੰਗਲਾ” ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ “ਸਰਵ-ਮਾਂਗਲ੍ਯ-ਦਾਇਨੀ” ਹੈ। ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਦੁਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਪਤੀ-ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਫਲ-ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਦ ਨਾਲ ਘਿਉ ਸੇਵਨ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨਕਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 61

ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਖੇਤਰ-ਦੂਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਤੇਜੋਮਈ ਭੈਰਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨੇਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਉਮਾ-ਦ੍ਵੈ’ ਦੀ ਯੁਗਲ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ—ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨਹੀਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਭਗਤ ਲਈ ਮੰਗਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 62

चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)

ਅਧਿਆਇ 62 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੂਰੀ (ਦਸ਼-ਧਨਵੰਤਰ) ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਤੀਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਚਤਵਰ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ-ਦੂਤੀ’, ‘ਮਹਾਰੌਦਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰਸ਼ਕਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਭੂਤਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜਰਜਰ ਘਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਮਹਲਾਂ, ਅੱਟਾਲਿਕਾਵਾਂ, ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 63

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭਿਆ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ‘ਸ਼ਿਵਦੂਤੀ’ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭੈਰਵ ਦੂਤ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ‘ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਇਆ; ਭੈਰਵ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ—ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਕਤ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 64

लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਲਕਸ਼ਮੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ‘ਲਕਸ਼ਮੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੀਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਭਗਤੀਪੂਰਵਕ ਲਕਸ਼ਮੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਕ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 65

वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਡਵੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮੀਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ—ਤਾਂ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰਾਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ (ਕ੍ਰਿਤਸਮਰ) ਦੇ ਦਗਧ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵਾਡਵਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਸਮਤਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਡਵ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਦਸ ਵਾਰ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਹੀਂ (ਦਧਿ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨੀਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 66

अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ‘ਅਰਘ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਡਵਾਨਲ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ) ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹੋਦਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਅਰਘ੍ਯੇਸ਼/ਅਰਘ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਯੋਗ ਆਚਾਰਯ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ 66ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 67

कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦਗਧ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ ‘ਅਨੰਗ’ (ਦੇਹ-ਰਹਿਤ) ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਾਮਨਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਾਧਵ (ਵੈਸਾਖ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੌਭਾਗ੍ਯ/ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਾਧੇ ਵਰਗੇ ਫਲ ਪੁਰਾਣਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 68

गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity

ਅਧਿਆਇ 68 ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਪੋਵਨ ਦਾ ਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਕਾਲੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ‘ਗੌਰੀ’ ਬਣਨ ਦਾ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਗੌਰੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੈਰ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਣਾ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸ਼ਯਨ ਆਦਿ ਘੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਗੌਰ ਵਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਨ, ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੌਭਾਗ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਵਾਧਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁર્ભਾਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ/ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਲਈ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾਨ, ਲੰਬੇ ਸੌਭਾਗ ਲਈ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਨੇੜੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਨਾਨ ਪਾਪਹਰ ਹੈ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ/ਨਾਚ ਸਮੇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਤੇ ਦੇਵੀ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਚਿਰ-ਮੰਗਲਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

29 verses

Adhyaya 69

गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਗੌਰੀਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੌਰੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸ ਕੇ ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪੋਵਨ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੇਰੇ/ਵ੍ਰਿੱਤਾਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪੈਰ ‘ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦੂਰੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ-ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਨ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਗੋਦਾਨ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਨਦਾਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ—ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 70

वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਅੰਦਰ ਵੀਹ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜਲਾਧਿਪਤੀ ਵਰੁਣ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਭਾਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ—ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਬਲੀ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ। ਤੀਰਥਫਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ, ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 71

उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ਼ਾ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਉਸ਼ੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੌਭਾਗ੍ਯਦਾਇਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਦੌਰਭਾਗ੍ਯ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 72

Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਜਲਵਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ; ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਵਰੁਣ ਨੇ ਜਲਜ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਯਥਾਭਕਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਣਾਧਿਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 73

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੱਤਵਮਈ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨੈ਋ਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਤਪੋਵਨ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ-ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕੁਮਾਰ/ਸਕੰਦ) ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲ-ਤੁਲਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ/ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 74

Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿੰਗ “ਸਰਵਕਾਮਦ” ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਣ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਅਤੇ ਗੰਧ-ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੁਵਰਨ-ਦਾਨ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵਰਣਿਕੇਸ਼ਵਰ (ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ), ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵੇਸ਼ਵਰ (ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ), ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ (ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਨੂੰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ)। ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਦ ਅਠਾਰਾਂ ਧਨੁ ਤੱਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਜਲ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮ-ਪਰਵ ‘ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਅਘੋਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਘੀ-ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ “ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ” ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ “ਕਾਮਿਕ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਘੋਰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈਰਵ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

20 verses

Adhyaya 75

कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਾਕਲਕਲੈਸ਼ਵਰ/ਕਲਕਲੈਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁਲਹੇਸ਼ਵਰ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਿਨਾਥ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦੇਸ਼; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਕਲਕਲ’ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ‘ਕਲਕਲੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਾਮ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵੇਲੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ‘ਕਲਕਲ’ ਕੋਲਾਹਲ ਧੁਨੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਦੂਜੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦਾ ਘੋਰ ਤਪ, ਲਿੰਗ ਨੇੜੇ ਪੌਂਡਰੀਕ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਲਈ ਆਏ ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਛਿੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰੀਬ ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਕਲਹ/ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ‘ਕਲਕਲੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

24 verses

Adhyaya 76

Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa

ਅਧਿਆਇ 76 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੋ ਅਤਿ ਪੁੰਨ੍ਯਦਾਇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਕੁਲੀਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਜੁੜਵੇਂ ਧਾਮ ਨੂੰ ‘ਲਾਕੁਲੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ‘ਅਨੁੱਤਮ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਇਹ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਤਿਮੰਤ ਲਾਕੁਲੀਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਤੁਤੀ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 77

उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉੱਤੰਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਥਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਸੁਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਕਲਮਸ਼/ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਤੰਕੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਾਲਾ 77ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 78

वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ‘ਪੰਜ ਧਨੁਸ਼’ ਦੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਇਹ ਦੇਵ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪਘਨ, ਮਲ-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕ (ਤੋਤਾ) ਨੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ। ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਘੋਂਸਲੇ ਦੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਰ ਗਏ। ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਤਿਸਮਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਇੱਕ ਗਾਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਹਨੀਸ਼ (ਅਗਨੀ-ਸਵਾਮੀ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਘ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਦਿਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਭਗਤ ਵਹਨੀ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਅਖੰਡ ਕਾਲ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 79

लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਜਨੀਯ ਲਕੁਲੀਸ਼/ਲਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ‘ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਸਪਤਕੇ’ ਜਿਤਨੀ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਾਪਘਨ (ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ/ਅਵਤਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲਕੁਲੀਸ਼ ਦਾ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ-ਸਰੂਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਆਯ-ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ/ਵਿਦਿਆ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 80

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ‘ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਛਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਥਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੰਜ ਧਨੁ’ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵਕਾਮਦ—ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ। ਜੋ ਹੋਰ ਭਗਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

7 verses

Adhyaya 81

श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ‘ਯਵਾਕਾਰ’ (ਜੌਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ) ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ—ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਦੇਹਤਿਆਗ, ਦਾਨ, ਹੋਮ, ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਤਪੱਸਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ—ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਕਾਰਤਿਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਦੀਪਦਾਨ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਭਗਤੀ-ਗੀਤ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ‘ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ’ ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਜੀਵਨ-ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

53 verses

Adhyaya 82

चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ “ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ” ਦੇ ਅਰਥ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਧੋਇਆ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਸੂਰਜ/ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਪਾਰ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਸਮੇਤ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਧਾਨ, ਸ਼ਤਧਾਰਾ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਆਦਿ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਹੋਮ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਵਰਤ ਇੱਥੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਇੱਛਾਪੂਰਕ, ਕਠਿਨ ਜਨਮ-ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਧਾਰਕ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 83

योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਆਰੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਆਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਾਰਨ ਇਨਕਾਰ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਬਲਵਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਹੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਛੇਦ ਸਮੇਤ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ, ਜੈ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਉਤਸਵ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਖੜਗ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਜਾ—ਮੰਡਪ, ਹੋਮ, ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ, ਜਾਗਰਣ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਬਲੀ, ਦਿਕਪਾਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰਥ ਨਾਲ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਵਾਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਵਿਘਨ-ਨਾਸਕ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

61 verses

Adhyaya 84

आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਦਿਨਾਰਾਇਣ ਹਰੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਜੋ ‘ਪਾਦੁਕਾ-ਆਸਨ’ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਰਵ-ਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਮੇਘਵਾਹਨ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਐਸਾ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਲਗਭਗ ਅਜੇਯ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉਜਾੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੀੜਤ ਰਿਸ਼ੀ ਗਰੁੜਧਵਜ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਜਗਤ-ਕਾਰਣਤਾ, ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਿਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭਯ ਕਰਨ ਲਈ ਦੈਤ-ਨਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਘਵਾਹਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪਾਦੁਕਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਪਾਦੁਕਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤ-ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿਨਾਰਾਇਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਘਟਦਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਐਤਵਾਰ-ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ‘ਭਵ-ਬੰਧਨ’ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਵਣ-ਫਲ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ-ਹਰ ਹੈ।

31 verses

Adhyaya 85

सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਨਦੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਵੱਲੋਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਸੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ) ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਜਲਧਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਗ੍ਰਹਿਣਕਾਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਫਲ; ਛੇ ਰਸਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਬਹੁਗੁਣਾ; ਹੋਮ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਆਹੁਤੀ/ਹਰ ਜਪ ‘ਤੇ ‘ਕੋਟਿ-ਗੁਣ’ ਫਲ; ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਦਿਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

20 verses

Adhyaya 86

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ‘ਪਾਂਡਵੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਅਜ੍ਞਾਤਵਾਸ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਪਰਵਣੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਤਵਿਜ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਾਂਡਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਾਂਡਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ/ਅਮਾਨਵੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 87

Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀਮਈ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਯਨ-ਬਦਲਾਅ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੂਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮਾਵਲੀ (ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਨਾਮਾਵਲੀ (ਭੂਤੇਸ਼, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਕਪਾਲੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਘੋਰ, ਮਹਾਕਾਲ, ਭੈਰਵ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ, ਕਾਮੇਸ਼, ਯੋਗੇਸ਼)। ਦੇਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਭੇਦ ਸਮੇਤ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦਸ ਰੁਦ੍ਰ ਦਸ ਵਾਯੂਆਂ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵ੍ਯਾਨ, ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ, ਧਨੰਜਯ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੇਹ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਮਾਰਗ ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ (ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ-ਦੇਵ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜੋਪਚਾਰ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। “ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨੂੰ 25 ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਭੂਤੇਸ਼ਰੁਦ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

25 verses

Adhyaya 88

नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਭੂਤੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਦੂਜਾ’ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਧਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਰੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼’ ਮਾਪ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਾਤਰੀ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ, ਈਸ਼-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਚਰਨ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਬੈਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਜਨ-ਵਰਣ ਕਾਲੇ ਦੈਤ ‘ਆਂਤਕ’ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਦਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 89

कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰ ਕਪਾਲੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ “ਤੀਜਾ ਰੁਦ੍ਰ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਸਤਕ ਦੇ ਛੇਦਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਪਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ—ਇਹੀ ਕਾਪਾਲਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਹ ਕਪਾਲ ਨਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਏ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕ ਕੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਲ-ਅਵਧੀਆਂ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਬੁਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ “ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਪਤਕ” ਵਾਲੇ ਮਾਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਸੂਲਧਾਰੀ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਗਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਕਪਾਲੀ (ਤੀਜੇ ਰੁਦ੍ਰ) ਦੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 90

वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਧਾਮ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੇਸ਼ਵਰ ਕਲਪ-ਲਿੰਗ—ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਇਹ ਲਿੰਗ ਕਲਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ: ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਾਰਨ ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ’; ਅਗਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰੈਵਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ‘ਰੈਵਤੇਸ਼ਵਰ’; ਤੀਜੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਰੂਪ (ਸ਼ਿਵ-ਵਾਹਨ ਰੂਪ) ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ/ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾ ਵਰ ਪਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੇਸ਼ਵਰ’; ਅਤੇ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਇક્ષ੍ਵਾਕੂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ‘ਇક્ષ੍ਵਾਕ੍ਵੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਹੋਇਆ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਧਨੁ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਬਲੀ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੀਖੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ ਆਦਿ ਸੇਵਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ‘ਤੀਰਥ-ਅਸ਼ਟਕ’—ਭੈਰਵ, ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਦ੍ਰੁਤਿਜੰਗਮ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਮਹਾਕਾਲ, ਨੈਮਿਸ਼—ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਕੁਸ਼ੋਦਕ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਹਾਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਦਵਾਨ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ।

38 verses

Adhyaya 91

त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਜਾਵੇ—ਜੋ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਾਂਬਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਖਾਂਡੀਸ਼ਵਰ (ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਦਾ ਉਲੇਖ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਾਲਿਕਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਰੂਪ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ ਨਿਯਤ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇੜਤਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਮਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੋਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੰਨ੍ਯਦਾਇਕ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 92

अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਅਘੋਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਘੋਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ “ਛੇਵਾਂ ਲਿੰਗ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ‘ਵਕਤ੍ਰ’ (ਮੁਖ) ਵਜੋਂ ਭੈਰਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼-ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਆਰਾਧਨਾ ਮੇਰੂ-ਦਾਨ ਵਰਗੇ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਅਰਪਣ/ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਘੋਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮਾਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਵਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 93

महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਘੋਰੇਸ਼ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤਰ, ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਕੋਲ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਇਤਿਹਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਘੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਗੁੱਗੁਲੁ ਠੀਕ ਰਾਤਰੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਭੈਰਵ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਿਮਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧੇਨੁ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਪਾਠ ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ—ਦੋਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਯਣ ਵੇਲੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਨਿਸ਼ਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਭਕਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 94

भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)

ਅਧਿਆਇ 94 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨਿਕੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰੀ/ਮਾਪ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਉੱਤਮ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਦੁર્ભਾਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਚੰਡ ਨਾਮਕ ਗਣ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਮ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ (ਪ੍ਰਜਾਗਰ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਿਲ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਦਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ/ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਕੋਸਮਿਕ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਫਲ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 95

मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁ-ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਥਾਂ ‘ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਨੰਦਿਨ ਨਾਮਕ ਗਣ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ਤਵ, ਸਾਮੀਪ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਅੱਗੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਕੁੰਕੁਮ ਲੇਪਨ; ਕਪੂਰ, ਉਸ਼ੀਰ, ਕਸਤੂਰੀ-ਸਾਰ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ; ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਗਰੂ; ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰ; ਦੀਵੇ ਸਮੇਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਫਲ, ਸਰਵ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 96

कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ‑ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਤੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ‑ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਘਟਨ/ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ “ਰਤੀਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮਨਸਿਜ ਕਾਮ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਤੀ ਉਸੇ ਥਾਂ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਤਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰਤੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ‑ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਤੀ ਦੀ ਤੀਬਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕਾਮ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਿੰਗ “ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ‑ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 97

योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਾਯੂ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ “ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼” ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗਣੇਸ਼ਵਰ’ ਸੀ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੰਖ ਬਲਵਾਨ ਗਣ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਯੋਗੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਜਾ ਸੁਵਰਨ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ’ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ-ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨਾ ਨਿੰਦਨੀਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਹੱਸ, ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨਕ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਰਧਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 98

पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀਸ਼ਵਰ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਗਾਂ/ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਧਰਤੀ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਧਾਰਿਤ੍ਰੀ/ਪ੍ਰਿਥਵੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਮਹਾਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਣਜਾਣੇ ਮੌਤ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਰੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ‘ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

31 verses

Adhyaya 99

Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਕ੍ਰਧਰ (ਸੁਦਰਸ਼ਨਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਦੰਡਪਾਣੀ (ਸ਼ੈਵ ਗਣੇਸ਼ਵਰ/ਰੱਖਿਆਕ) ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਦੇ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਛੱਡਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਉਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕਾਸ਼ੀ ਭੱਜ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਡਰ ਵਧਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਭੈਰਵ/ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡਪਾਣੀ ਸੰਯਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਅਨਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਇਹ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਚਕ੍ਰਧਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਡਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਪਾਪ-ਰੂਪੀ ਕਵਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੰਦ੍ਰ ਤਿਥੀਆਂ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

43 verses

Adhyaya 100

सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦੀ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਂਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ‘ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੂਰਜ-ਸਥਾਨ—ਮਿਤ੍ਰਵਨ, ਮੁੰਡীর ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ—ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਬ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਂਬ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦਾ ਸੂਤ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਹੋਇਆ। ਕਾਰਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁರ್ವਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਰੂਪ ਦਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਹਾਸ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੁರ್ವਾਸਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਠ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਧਰਮ-ਪਾਠ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਾਂਬ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 101

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਬ ਦਾ ਅਵਿਨਯ ਕਥਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਬਾਰੇ ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪਰਖ ਵਰਗਾ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਾਰ ਸਮੇਂ ਨਾਰਦ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੱਤਤਾ ਤੇ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਇੱਥੇ ਨੀਤੀ-ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ—ਧਿਆਨ-ਭੰਗ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਬਾਰੇ। ਕੁਝ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਗਤਿਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਦੱਸੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋੜ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਯਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਦਾ ਵਰ ਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਸੂਰਯ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਤੋਂ ਸਪਤਮੀ ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਕਰਵੀਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ, ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਫਲ-ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ—ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

75 verses

Adhyaya 102

कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕণ্টਕਸ਼ੋਧਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਦੋ ਧਨੁ” ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹੀਸ਼ਘਨੀ, ਮਹਾਕਾਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ-ਯੋਧਾ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੈਤ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਕੰਟਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਕੰਟੇ’ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ, ਉੱਤਮ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਕ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਰਹਿਤਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਦੇਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਦਰਸ਼ਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ ਪਰਮ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 103

कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)

ਅਧਿਆਇ 103 ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਨ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਕਪਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਪਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਟਣ ਤੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ (ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵੇਸ਼ਵਰ) ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜਾਲਮ/ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

28 verses

Adhyaya 104

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਕੋਟੀਸ਼ਾ (ਕੋਟੀਸ਼) ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਤਪਸਵੀ—ਭਸਮ ਲਪੇਟੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਜ-ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਜੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ—ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ‘ਕੋਟਿ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕਪਾਲੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਟਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕੋਟਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਟਿ ਹੋਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਭੀ ਸਮ੍ਯਕ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 105

ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ “ਗੁਪਤ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਥਾਨ” ਦਾ ਪਰਚਾ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਬਥਾ ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧੀਆਂ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ-ਜਨਿਤ ਭਾਰੀ ਪਾਪ-ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਹ “ਬਾਲਰੂਪੀ” ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਈਸ਼ਵਰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਮਨਾਥ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰੁਟੀ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਇਕਾਈਆਂ, ਮਹੀਨਾ-ਸਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਮਾਪ, ਮਨੂਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ; ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ “ਵਰਾਹ ਕਲਪ” ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਰੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਾਰਜ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਥ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ।

74 verses

Adhyaya 106

ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਜੋ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਕਿਹੜੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹਨ; ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਤੌਹੀਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਰਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਦੇ ਦਾਨ ਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ/ਜੀਵਨ-ਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ (ਨਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵ੍ਰਤ, ਤਪੱਸਿਆ, ਨਿਯਮ, ਭਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਢੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਵੇਦ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਬਾਲ-ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਯੋਗ ਉਪਾਸਕ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

73 verses

Adhyaya 107

बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਸਮੇਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਸੀ, ਵਾਚਿਕੀ ਅਤੇ ਕਾਇਕੀ—ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਲੌਕਿਕੀ, ਵੈਦਿਕੀ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ-ਕ੍ਰਮ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪੁਸ਼ਪ-ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜ੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ ਸਨਮਾਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਥਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਆਚਾਰਕ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਲ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮਾਂ/ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮਸ਼ਤ-ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਪਦਮਕ-ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਦੁਲੱਭ ਕਾਲ-ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਜਪ-ਪਾਠ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਭੂਮੀਦਾਨ ਸਮੇਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਾਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

119 verses

Adhyaya 108

प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਮਨਾਥ ਖੇਤਰ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਇਕ ਪਰਮ ਲਿੰਗ ਹੈ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ? ਈਸ਼ਵਰ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਅਸ਼ਟਵਸੂ: ਆਪ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਰ, ਅਨਲ, ਅਨਿਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ। ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਆਇਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੌ ਦਿਵਿਆ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਿਰ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਕਾਲ (ਸਵੇਰ-ਸਵੇਰ) ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਜਨਿਤ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨ-ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 109

अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਨਿਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵ’ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਵਸੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਈਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੋਜਵ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ—ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਮੂਰਤੀ/ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਪੰਗਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਖ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਮਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 110

प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਗੌਰੀ-ਤਪੋਵਨ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਪ੍ਰਭਾਸੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਅੱਠਵੇਂ ਵਸੂ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਕਾਮਨਾ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ‘ਆਗਨੇਈ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ—ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਭੁਵਨਾ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ—ਜਗਤ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ—ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਜਪ, ਸੰਯਮ (ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ, ਉਪਵਾਸ), ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਦਾਨ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰਬਾਂਗੀਣ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

14 verses

Adhyaya 111

रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਅਸ਼ਟਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮਕ ਕੁੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲੱਭ, ਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁੰਨ੍ਯਦਾਇਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਈਸ਼ਵਰ ਰਾਮਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਾਵਣ-ਵਧ ਲਈ ਅਵਤਾਰ, ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਵਨਵਾਸ; ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ। ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਅਰਪਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਕੁਲ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਲਾਜ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਕੁਝ ਪਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹੀ ਘਟਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇੜੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ/ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਅਪਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਦਾਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ 111ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

44 verses

Adhyaya 112

लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)

ਅਧਿਆਇ 112 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਰਾਧਨਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਪਰਮਾ ਗਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਅੰਨ, ਜਲ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਨ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 113

जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੈ਋ਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮੇਸ਼/ਰਾਮੇਸ਼ਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਜਾਨਕੀ (ਸੀਤਾ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ‘ਵਸਿਸ਼ਠੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਯੁਗ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਭਗਤ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 114

वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਮਨ-ਸਵਾਮਿਨ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਲੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ: ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਨਾਲ, ਦੂਜਾ ਮੇਰੂ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ; ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਭੇਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ’ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਜਲ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਾਦੁਕਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਵਾਹਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਗਾਥਾ ਉਧਰਿਤ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 115

Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਜਾਨਕੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ। ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਦਰਸ਼ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੁਵਰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ‘ਪੁਸ਼ਕਰੀ-ਯਾਤਰਾ’ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ; ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 116

शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਸ਼ੰਖੋਦਕ ਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਮਕ ਇਕ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੰਖ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਧੋਇਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਇਸੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ‘ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੰਖੋਦਕ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਗੌਰੀਪਦ/ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਕંચੁਕ/ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਸਰੂਪ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ।

11 verses

Adhyaya 117

भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਈਸ਼-ਭਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ‘ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼’ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ-ਹਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ-ਨਿਧਨ ‘ਕਲਪ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ/ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਟਿਕਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅਘੋਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਸੰਯਮ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਜੋ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 118

गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਸੂਰਜ-ਤੀਰਥ ‘ਗੋਪ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯ’ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਾਦਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਏ; ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਲੰਮੇ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਵਜਾਂ, ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਲਿੰਗ-ਘਣ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ‘ਮੁੱਖ’ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ/ਕਲਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਾਰਦਨ/ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਤਦੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ‘ਗੋਪ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੋਪ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਲ-ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੇ/ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ-ਰਿਤੁਅਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

39 verses

Adhyaya 119

बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਦੇਵੀ “ਬਾਲਾਤਿਬਲ-ਦੈਤ੍ਯਘਨੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਕਤਾਸੁਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲ ਅਤੇ ਅਤਿਬਲ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਕਤ-ਸ਼ੈਵ-ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਰਨਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਸਿੰਹਵਾਹਿਨੀ, ਬਹੁਭੁਜਾ, ਅਸਤ੍ਰਧਾਰিণੀ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੰਬਿਕਾ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ-ਅਤਿਬਲ ਦੀ ਸੰਹਾਰিণੀ ਵਜੋਂ ਖਿਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌਂਸਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਅਸ਼ਟਮੀ, ਨਵਮੀ ਤਿਥੀਆਂ ’ਤੇ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਤਸਵ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਦੇਵੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

71 verses

Adhyaya 120

गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ‘ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼’ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਅਤੁੱਲ ਗੋਪੀਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਜਾਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਥਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੰਖੇਪ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦੇ ਦਿਨ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 121

जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ੈਵ ਸਥਲ-ਪੁਰਾਣ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਗੋਪੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੂਰੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਵਧ, ਫਿਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ, ਜਮਦਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਰੇਣੁਕਾ ਦਾ ਪੁਨਰਜੀਵਨ। ਵਰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਸਨ੍ਨਿਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਪੰਚਨਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪੀ ਵੀ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਮਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਫਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

14 verses

Adhyaya 122

चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਿੰਗ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਗੰਧਰਵਰਾਜ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 123

रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ-ਅਯੋਗ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਦਿ ਤਪਸਵੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਵਿਮਾਨ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਰਾਵਣ ਖੁਦ ਉਤਰ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਨੈਤਿਕ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਾ; ਦੂਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜਾਤੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾ। ਵਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਲ੍ਯ, ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਵਣੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਗੀਤ-ਵਾਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰਹੇਗੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਦੁर्जੇਯ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਰਾਵਣ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਫਲ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

26 verses

Adhyaya 124

सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੌਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯੇਸ਼ਵਰੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਿਕ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ‘ਰਾਵਣੇਸ਼’ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ‘ਪੰਜ ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ’ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਰਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗੌਰੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 125

पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ‑ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੂਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ‘ਮਹਾਲਿੰਗ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਕਾਮਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਸਰਵਪਾਤਕ‑ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੌਲੋਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਪੌਲੋਮੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇੰਦਰਾਣੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਣਮੁਖ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ। ਜੋ ਭਗਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੌਲੋਮੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਣ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੋਕ‑ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ‑ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 126

Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਦੱਸੇ ਗਏ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ਾਣਡਿਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਓ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਣਡਿਲ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਰਥੀ, ਤਪਸਵੀ, ਤੇਜਸਵੀ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਾਣਡਿਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

8 verses

Adhyaya 127

Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਮੇਸ਼ਵਰ (ਕਸ਼ੇਮੰਕਰੇਸ਼ਵਰ) ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਪਾਲੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੋਨੇ ਵੱਲ, ਕਪਾਲੇਸ਼-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ, “ਪੰਦਰਾਂ ਧਨੁਸ਼” ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਸ਼ੇਮਮੂਰਤੀ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ‘ਕਸ਼ੇਮ’ (ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸਥਿਰ ਮੰਗਲ), ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਇੱਛਿਤ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਸੌ ਗਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 128

सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਸਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭੈਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ/ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਥਾਂ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਰਾਜ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ‘ਸਾਗਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਰਿਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ, ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਯਨ, ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਪਟ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਦੇ ਬਦਲੇ 21 ਗੁਹ੍ਯ/ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਤਵ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਤಃ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

25 verses

Adhyaya 129

उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)

ਅਧਿਆਇ 129 ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ, ਨਾਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਥਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ “ਯੁਗਲਿੰਗ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਸ਼ਮਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰਸੇਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੇਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਆਪੱਦਧਰਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਦੁਭਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖੇ ਰਿਸ਼ੀ ਧਾਨ-ਸੰਚੇ ਵਾਲੇ ਇਕ ਚਾਂਡਾਲ (ਅੰਤਯਜ) ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੌਚ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਜੀਗਰਤ, ਭਰਦਵਾਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਾਮਦੇਵ ਆਦਿ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅੰਤਯਜ ਦੀ ਧੀ ਅਕਸ਼ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਲੱਭ ਕੇ ਸਿਮਰਨ-ਸਹਿਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਾਪਹਰ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ–ਕਲੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਧਾਸੁਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕੰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਉਗ੍ਰਸੇਨੇਸ਼ਵਰ ਕਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੰਚਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਨਰਕ-ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ, ਅੰਨ-ਦਾਨ, ਜਲ-ਦਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

54 verses

Adhyaya 130

पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥਾਂ/ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਅਤੇ ਸੰਤੋਸ਼ੇਸ਼ਵਰ/ਅਨਾਦੀਸ਼/ਪਾਸ਼ੁਪਤੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਥਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਔਖਧੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ ਵਣ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ-ਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ-ਭੇਦ, ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਾਨ, ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਪਦਮ-ਨਾਲ (ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ) ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਸਵੱਛੰਦ ਗਤੀ’ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ: ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਨਾਲ ‘ਮਹਾਨਾਲ’ ਲਿੰਗ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ-ਦੇਵਤਾ ਅਨਾਦੀਸ਼/ਪਾਸ਼ੁਪਤੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਸਮਾਨ ਫਲ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਆਦਿ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

83 verses

Adhyaya 131

ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲਿੰਗ “ਨਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ “ਧ੍ਰੁਵੇਸ਼ਵਰ” ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਵਾਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ—“ਤੰ ਸ਼ੰਕਰੰ ਸ਼ਰਣਦੰ ਸ਼ਰਣੰ ਵ੍ਰਜਾਮਿ”; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਅਨੇਕ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਪਦਵੀ-ਮਰਯਾਦਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ “ਅਚਲ” ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਅਮਾਵਸਿਆ ਜਾਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ-ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

23 verses

Adhyaya 132

सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੋਮੇਸ਼/ਈਸ਼-ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪੀਠ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ‘ਸਿੱਧਲਕਸ਼ਮੀ’ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਪਹਿਲਾ ਪੀਠ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭੈਰਵ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀਚਰੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਚਰੀ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਲੰਧਰ, ਕਾਮਰੂਪ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਰੁਦ੍ਰ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਰਤਨਵੀਰਯ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਦਿ ਮਹਾਪੀਠਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਵਿਤਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਹੋਦਯ’ ਨਾਮਕ ਆਧਾਰ/ਸਹਾਇਕ ਪੀਠ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮਰੂਪ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ‘ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਸ਼੍ਰੀਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਲਕਸ਼ਮੀ (ਦੁਰਭਾਗ) ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਖ-ਜਪ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਫਲ ਨਾਲ ਹੋਮ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 133

महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਕਾਲੀ ਪਾਤਾਲ-ਵਿਵਰ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਬਲੀ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਵਰਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫਲ-ਦਾਨ। ਗੌਰੀ-ਵਰਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਦਾਲਾਂ/ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਦਾ ਅਕਸ਼ਯ ਰਹਿਣਾ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਦੂਰ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦੁર્ભਾਗ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੀਠ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 134

पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਮਯਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੈਵਜ੍ਞ/ਕਾਲ-ਵੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਵਰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ’ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਤ੍ਰਿ-ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਾਸ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਤਰਪਣ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

14 verses

Adhyaya 135

दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆ-ਦੇਵੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸ਼ੀਤਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਕਲਿਦੁਖਾਂਤਕਾਰিণੀ’—ਅਰਥਾਤ ਕਲੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸਫੋਟ/ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਹਨ; ਮਸੂਰ ਦੀ ਦਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੀਤਲਾ ਅੱਗੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਕਪੂਰ, ਫੁੱਲ, ਕਸਤੂਰੀ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਘਿਉ-ਪਾਇਸ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਵਸਤ੍ਰ/ਵਸਤੂਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ (ਪਰਿਧਾਪਨ) ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਿਲਵ-ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫਲ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 136

लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂਤਕਾਰিণੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ‘ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਪਤਕ’ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਲੋਮਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੰਨੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਹਨ, ਉੱਨੇ ਹੀ ਇੰਦਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਮਝੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਮਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਨੀਰੋਗ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 137

कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਅਨੁਮੋਦਿਤ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਪਾਲ ਕਂਕਾਲ ਭੈਰਵ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਲੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭਗਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਂਕਾਲ ਭੈਰਵ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 138

Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ’ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦਵੀਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਥਾਂ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਪੰਜ ਧਨੁ’ ਦੀ ਮਾਪ-ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜਲ-ਬੂੰਦ ਪੀਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਯਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ‘ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੇਤਰ’ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਤਪੋਭਗਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 139

चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)

ਈਸ਼ਵਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ-ਨਾਸ਼ਕ ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਕਾਇਸਥ ਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ—ਪੁੱਤਰ ਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧੀ ਚਿਤ੍ਰਾ—ਸਨ। ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਹਗਮਨ ਕੀਤਾ; ਦੋਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਚਿਤ੍ਰ ਨੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਠਾਹਠ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਜਪ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ਼, ਇੱਛਿਤ ਫਲ (ਰਾਜ, ਧਨ, ਸੰਤਾਨ, ਸੁਖ), ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਚਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਫਿਰ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ—ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ—ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਘੋੜਾ, ਮਿਆਨ ਸਮੇਤ ਤਲਵਾਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ—ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

44 verses

Adhyaya 140

चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਚਿਤ੍ਰਪਥਾ ਨਦੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਮ-ਫਲਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਕੂੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਯਮਦੂਤ ‘ਚਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਾ’ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਲੋਕ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਚਿਤ੍ਰਪਥਾ’ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਪਥਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵਾਕਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਦੀ ਅਕਸਰ ਗੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰਲੇ ਹੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦਿਖੇ, ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤਿਥੀ-ਕਾਲ ਦੀ ਬਾਂਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ: ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗਸਥ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਪਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਜਨਨੀ ਤੀਰਥਧਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 141

कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)

ਅਧਿਆਇ 141 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵ-ਅਤੇ-ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਕਪੜਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਉਸ ਦੇਵਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਚਿੰਤਿਤਾਰਥਪ੍ਰਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੇ ਹੋਏ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਰਕਵਾਰ (ਮੰਗਲਵਾਰ) ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿਘਨਰਾਜ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 142

चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਦਾ ਨਰਕ-ਭੈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਮੈਲ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਰਜਯਤੀ’—ਅਰਥਾਤ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰੰਤਰ ਭਕਤੀ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ), ਅਧਿਆਇ 142 ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 143

विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰ’ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਹਾਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਭਗਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 144

पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਤੀਜੇ ਮਹਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰ” ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੁੰਡ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਮਾਤਾ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ (ਸਥਾਪਨਾ) ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਆਦਿ-ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਦਾਨ (ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ) ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 145

गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)

ਅਧਿਆਇ 145 ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ (ਗਣੇਸ਼) ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪ ‘ਗਜਕੁੰਭੋਦਰ’ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਾਥੀ-ਸਮਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਘਨ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਰਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ। ਅੱਗੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯਾਤਰੀ ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਸਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਗਜਕੁੰਭੋਦਰ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 146

यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪੈਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਮੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਵਿਮੋਚਨ ਮਿਲੇ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਦਾ ਪੈਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ-ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ—ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਸਮੇਂ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰ ਨੇੜੇ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਤਿਲ-ਪਾਤਰ, ਦੀਵਾ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ ਯਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰਬ ਪਾਤਕ ਨਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਡਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 147

ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਅਤੁੱਲ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੋਮ/ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਵਯੰਭੂ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ್ಞ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗਗਮਨ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਪਨਾਸ਼ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਤਿਥੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧ-ਰਸਾਇਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਦਭੁਤ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਾਤਰ-ਤਿਆਰੀ, ਤਾਪ ਦੇਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਸਕਾਰ/ਸੇਚਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਰਸ਼ੀ ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਹਿਰਣ੍ਯੇਸ਼, ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਆਰੋਗਤਾ, ਦੀਰਘਾਯੁ, ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

79 verses

Adhyaya 148

Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਕੁੰਡਲ’ ਨਾਮਕ ਕੂਏਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੋਰੀ ਦਾ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੋਰ ਸੀ; ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਜਾਗਰਣ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਫ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ-ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ‘ਚਿਤ੍ਰਾਪਥਾ’ ਨਦੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

53 verses

Adhyaya 149

Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਹਨ—ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਹਾਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਕ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ‘ਤਾਰਯੇਤ’—ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਮਾਨ, ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 150

ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਗੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਜਨਮ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਆਨੰਦ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 151

Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)

ਅਧਿਆਇ 151 ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਥੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਤੀਜੇ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ “ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ” ਦੀ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸ਼ੈਵ-ਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਵੇਕੀ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 152

नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)

ਈਸ਼ਵਰ ਭੈਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਨੁੱਖ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚੌਥੇ ਭੈਰਵ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ‘ਨਾਰਦੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੀਣਾ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਤਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਵਾਂਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੋਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਸੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਜਾ ਕੇ ਭੈਰਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਭੈਰਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਇਨ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਰਦੇਸ਼ਵਰ ਭੈਰਵ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀਣਾ/ਸੁਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਾਣ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਸ਼ੁਭ ਸਵਰਗੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 153

Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਿਰਣ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਿੰਗ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਾ, ਅਗਨਿਤੀਰਥ, ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਪੰਜ ਭੈਰਵ’ ਵੀ ਇਸ ਧਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਆਏ, ਪਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਮਾਨਧਨ) ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੇਵਹਿਤ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਕਾਂਚਨ-ਵਾਹਿਨੀ’ (ਸੁਵਰਨ-ਵਾਹਿਨੀ) ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਉਪਜੇ ਅਤੇ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਭਰ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਬਚੇ ਕਮਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ‘ਹਿਰਣ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦਾ ਜਲ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੇ ਕਮਲਾਂ ਕਰਕੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਾਘ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

30 verses

Adhyaya 154

गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼’ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਪਾਪ-ਵਿਮੋਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ/ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਆਦਿ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਅਣਉਚਿਤ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਯਥਾਸਕਤੀ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੌਰਭਾਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਸਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 155

Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਤਨਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਈਸ਼ਵਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਮ “ਸੁਦਰਸ਼ਨ” ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਛੱਤੀ ਧਨਵੰਤਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ‘ਨੀਚ’ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 156

गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ “ਵੈਨਤੇਯ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਲਈ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸਰਪ-ਜਨਿਤ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਵ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ ਗਰੁੜ/ਵੈਸ਼ਣਵ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 157

सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸਤ੍ਯਭਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਧਨੁੱਖ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੂਪ–ਔਦਾਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਤਨੀ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ–ਪੁਰਖ ਸਭ ਲਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ, ਸ਼ੋਕ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਯਭਾਮਾਨ੍ਵਿਤ’ ਹੋ ਕੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 158

अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)

ਅਧਿਆਇ 158 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਯਾਤਰਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਅਨੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਨੁੱਖ-ਮਾਰ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਅਨੰਗੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਥਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਮਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਅਨੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗੀ ਆਕਰਸ਼ਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁર્ભਾਗ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਗ-ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ‘ਜਨਮ-ਸਾਫਲ੍ਯ’ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੈਯਾ-ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 159

रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਤਨਕੁੰਡ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸਿਤ ਕੀਤੇ; ਦੇਵਗਣ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰੱਧ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਲਾਭ ਦੁਰਲਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਬਹੁਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਡ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਰੌਪ੍ਯ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਰਤਨਕੁੰਡ; ਪਾਤਾਲ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 160

रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੈਵੰਤ ਰਾਜਭੱਟਾਰਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਰਜਪੁੱਤਰ, ਅਸ਼ਵਾਰੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ; ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਤਵਾਰ (ਰਵਿਵਾਰ) ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਜਕ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਘਨ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ/ਲੌਕਿਕ ਮਨੋਰਥਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 161

अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਲਲੇਖਿਤ ਇਕ ਤੀਰਥ/ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ “ਅਨੰਤేశਵਰ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਗ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਫਾਲਗੁਣ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ “ਅਨੰਤ-ਵ੍ਰਤ” ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਪਾਇਸ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ—ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 162

Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga

ਅਧਿਆਇ 162 ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਕੁਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਫਿਰ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ‘ਮਹਾਵਿਸ਼’ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ-ਰੂਪ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਾਸਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਕੁਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਾਂਛਿਤ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 163

नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ “ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਲਲੇਖਿਤ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ “ਨਾਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਲਮਸ਼—ਧਰਮ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ—ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਗ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਨਾਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ” ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਯਾਤਰਾ, ਤੀਰਥ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਫਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਥਲ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਸੂਚਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

2 verses

Adhyaya 164

अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਓ; ‘ਪੰਜ ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ’ ਸਥਿਤ ‘ਅਸ਼ਵਿਨੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮਹੌਸ਼ਧੀ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੋ ਲਿੰਗ ਉੱਥੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਉਸੇ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਭਕਤੀ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ।

6 verses

Adhyaya 165

Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਕਿਵੇਂ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਤੱਤਵਕ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਲਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਾਥ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਕਰਤੱਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਈ; ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਗੋਪਾਲਕਨਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ-ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕਾਰਤਿਕੀ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹੇ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਮਿਲੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮਰਤ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ-ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦਾਰੁਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਕਈ ਰਿਤ੍ਵਿਜ/ਯਾਜਕ ਦੋਸ਼ਭਾਗੀ ਬਣਨ। ਇਹ ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਕ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਲਦੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਿਵਰ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਬਾਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਪੂਜਾ, ਪਾਂਡੂ-ਕੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪੰਜ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ—ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਲ—ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।

172 verses

Adhyaya 166

सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵੀ–ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਧੀਬੱਧ ਵ੍ਰਤ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਫਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਯਾਤਰਾ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਨੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਕੀਤਾ; ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ–ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ—ਨਾਰਦ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੂੰ ਵਰਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਗਈ, ਯਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਲਏ: ਦ੍ਯੁਮਤਸੇਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੰਤਾਨ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ/ਨਿਯਮ, ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ (ਪਾਂਡੂਕੂਪ ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸਰੋਂ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ), ਅਤੇ ਸੋਨਾ/ਮਿੱਟੀ/ਲੱਕੜ ਦੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ (ਵੀਣਾ–ਪੁਸਤਕ-ਧਾਰিণੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧ ਕੇ ਅਵੈਧਵ੍ਯ ਦੀ ਅਰਦਾਸ), ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪਾਠ-ਕੀਰਤਨ-ਵਾਜੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ‘ਵਿਵਾਹ-ਪੂਜਨ’ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਦੰਪਤੀਆਂ/ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਖੱਟੇ ਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਦਾਨ-ਸਨਮਾਨ-ਵਿਦਾਈ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਯਾਪਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਹਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕਿਕ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

135 verses

Adhyaya 167

भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)

ਅਧਿਆਇ 167 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਰਮਿਆਨ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ‘ਭੂਤਮਾਤਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਨਮਾਦ/ਸਮਾਧੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਨਤਕ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸੰਮਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਵਾਸੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਕਦੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਸ੍ਰਾਵ ਤੋਂ ਕਪਾਲਮਾਲਾ-ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਿਆਨਕ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸੀ-ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਸਹਚਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਰਾਤਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਰਘਕਾਲੀਨ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਸਥਾਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸ਼ੌਚ, ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ-ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ, ਅਮਾਵਸਿਆ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੁੱਖ ਵਰਤ, ਫੁੱਲ-ਧੂਪ-ਸਿੰਦੂਰ, ਕੰਠ-ਸੂਤਰ ਆਦਿ ਅਰਪਣ, ਸਿੱਧ ਵਟ ਹੇਠ ਜਲਾਰਪਣ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਅੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣੀ–ਪ੍ਰੇਖਣੀ ਨਾਮਕ ਹਾਸ੍ਯ-ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਗ੍ਰਿਹ-ਕਲਿਆਣ, ਉਪਦ੍ਰਵ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

123 verses

Adhyaya 168

Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā

ਅਧਿਆਇ 168 ਈਸ਼ਵਰ-ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਲਕਟੰਕਟਾ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਰੈਵਤਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਪਾਪ-ਹਰਣੀ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਅਤੇ ਸਫੁਰਦ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ‘ਮਹਿਸ਼ਘਨੀ’ ਵਾਂਗ ਦੁਰਧਰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਲੀ, ਪੂਜਾ, ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ‘ਪਸ਼ੂ-ਪ੍ਰਦਾਨ’ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਧੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਰ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 169

Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਿਗ੍ਵਿਭਾਗ ਅੰਦਰ, ਧਨੁ-ਪਰਿਮਾਣ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਵੈਵਸਵਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਵਕਾਮਦ—ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਦੇਵਖਾਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ-ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਘੋਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 170

Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਝਵਾਨ ਸਾਧਕ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀ ਬਲਾਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਇੱਥੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਦਿਨ, ਬਲਾਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਪਾਯਸ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਸੁਖ, ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੀਤਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 171

दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇੜੇ ‘ਏਕੱਲਵੀਰਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਾਰਣਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਦੈਤ੍ਯ-ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ (ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮੇਤ) ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨ, ਦੀਪ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਯਸ਼ਸਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 172

भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਭਰਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਓ। ਫਿਰ ਕਾਰਣਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਸ਼ਸਵੀ ਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰਦ੍ਵੀਪ, ਕਸ਼ੇਰੁ, ਤਾਮ੍ਰਵਰਣ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦ੍ਵੀਪ, ਸੌਮ੍ਯ, ਗਾਂਧਰਵ, ਚਾਰੁਣ; ਨੌਵਾਂ ਭਾਗ ਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਕੁਮਾਰਿਆ’ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਦ੍ਵੀਪ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਕੇਵਲ ਕੁਮਾਰਿਆ-ਨਾਮਕ ਦ੍ਵੀਪ ਬਚਿਆ; ਦੱਖਣ–ਉੱਤਰ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦੀ ਯਸ਼ਕੀਰਤੀ ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ; ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਭਰਤ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਯੱਗ-ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਕ੍ਰਿਤ্তਿਕਾ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘੋਰ ਨਰਕ ਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

16 verses

Adhyaya 173

कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara

ਸ਼ੈਵ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਚਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਦੋ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਦੋ ਲਿੰਗ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਕੁਸ਼ਕੇਸ਼ਵਰ (ਪਹਿਲਾ), ਗਰਗੇਸ਼ਵਰ (ਦੂਜਾ), ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਵਰ (ਤੀਜਾ) ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯੇਸ਼ਵਰ (ਚੌਥਾ) ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਭਗਤ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਪੂਰਨ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਥੀ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 174

कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਖਾਤ’ (ਖੋਦੀ/ਧਸੀ ਹੋਈ ਥਾਂ) ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਕੁੰਤੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਨਾ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਏ ਸਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 175

अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਅਰਕਸਥਲ’ ਨਾਮਕ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਉਲੇਖਿਤ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਕੁਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ—ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਐਤਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਸੀ (ਭੈਂਸ) ਦਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ, ਵ੍ਰਤ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੋ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 176

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਕਸਥਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਲਈ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਹੈ—ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 177

Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤਵ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵਕਾਲ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਲਕੁਲੀਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਅਭਿਮੁਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਉਪਾਸਕ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਜੀਵ-ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਕੋਲੋਫਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 178

Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਗਮਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਭਾਰਗਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਕ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਐਸੇ ਭਜਨ-ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕ ‘ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 179

माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਅਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਕੋਨੇ) ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਮਾਣਡਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਥਾਂ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਸ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 180

Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਪੁਸ਼ਪਦੰਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪਦੰਤੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਣੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਇਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 181

Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ-ਧਾਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਦੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ 181ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 182

वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)

ਅਧਿਆਇ 182 ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸੁਖਮ ਤੀਰਥ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਅਰਕ-ਸਥਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਵਸੁਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਭਗਤ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ‘ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੰਯਮੀਆਂ ਲਈ ਦੁਲਭ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ‘ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਰ (ਚੀਰ/ਗੁਫਾ-ਮੁਖ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 183

त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)

ਅਧਿਆਇ 183 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਮਿਸ਼੍ਰ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਹਿਰਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਯ-ਪਰਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣਾ’ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਸੀਏ ’ਤੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵਰਗਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਚਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀਸੰਗਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸਕ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਿਵਾਰਣ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਛੱਡਣਾ/ਦਾਨ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 184

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੰਕੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੂਲ‑ਕੰਦ‑ਫਲ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੀਰਘ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਥਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ‑ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗੋ‑ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 185

Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਮਾਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਬਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਦੇਵਮਾਤਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੈ; ਨੈ਋ਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਦੁਕਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਵਡਵਾ/ਵਡਵਾਨਲ’ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵ ਵਡਵਾਨਲ ਦੇ ਭਯ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਮਾਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਸੰਯਤ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਪਾਯਸ, ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਗੌਰੀ-ਭੋਜਨ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਪਾਦੁਕਾ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 186

Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਕੀਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਾਗਸਥਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ‘ਦੁਆਰ’ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਨਾਗਸਥਾਨ’ ਕਹਲਾਈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ‘ਸ਼ੇਸ਼ਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਨਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਨਾਗਸਥਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਕਲੇਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲੀ ਖੀਰ-ਭਾਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ‘ਕਰੋੜਾਂ’ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 187

प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas

ਅਧਿਆਇ 187 ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ-ਪੰਚਕ’ ਨਾਮ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਸ, ਵ੍ਰਿੱਧ-ਪ੍ਰਭਾਸ, ਜਲ-ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰ-ਪ੍ਰਭਾਸ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ/ਭੈਰਵ ਪਰਿਸਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਆਦਿ ਪੰਜ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਸਥਾਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਰਾ–ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਧੀ: ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਨਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ/ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਯਥਾਸਮਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਾਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਨ ਤੇ ਸਵਰਨਦਾਨ) — ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਸ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜ ਕਿਉਂ? ਤਦ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਰੁਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਸਮਝ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਪਤਨ ਨਾਲ ਭੂਚਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਉੱਛਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਫਟਣਾ ਆਦਿ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਪਤਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੇਵਤਾ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਵਰਨ/ਅਵਰੋਧ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਰਗ-ਗਮਨ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮਹੋਦਯ ਨੂੰ ਸਰਵਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸ ਕੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

47 verses

Adhyaya 188

Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਯਾਤਰਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ ਦੂਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਨ-ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਤੇਜ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ/ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਰੁਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 189

कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)

ਅਧਿਆਇ 189 ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ “ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ” ਇਕ ਮੰਦਰ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਡਿਕਾ ਅਤੇ ਕਰਮਮੋਟੀ ਦੇਵੀ ਇਕੱਠੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰੋੜ-ਸੰਯੁਕਤ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪੀਠ-ਤ੍ਰਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਆਦਿ, ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ—ਕਹਿ ਕੇ, ਸਥਾਨਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰਵਲੋਕ-ਮਾਨ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਪੀਠ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਸੰਨਿਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਸਾਧਕ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਠੀਕ ਕਾਲ-ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।

3 verses

Adhyaya 190

मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੈ਋ਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹਰੀ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਤਾ ਰੂਪ ‘ਮੋਖਸ਼ਸਵਾਮੀ’ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਜਿਤਾਹਾਰ (ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ) ਰੱਖ ਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੋਟਿ-ਗੁਣ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 191

अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਵਾਪੀ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਰ-ਸਰੂਪ ਅਜੀਗਰਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਵਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 192

Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਮੋක්ෂਸਵਾਮਿਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੰਜ ਧਨੁਸ਼’ ਦੀ ਮਾਪ-ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਾਪ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ 81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਕਲਨ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 193

Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਦੇ ਚਲਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ “ਅਨੁੱਤਮ” (ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਨੈ਋ਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਰਾਹ-ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਸੂਚਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਕੇਵਲ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ (ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ-ਪ੍ਰਦ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ “ਯਮੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ-ਵਰਣਨ” ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 194

अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਦੇ “ਪ੍ਰਭਾਵ” ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਧਰਮਕ-ਵਿਧੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਨ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੇਦਪਾਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਰਜਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 195

वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਵ੍ਰਿੱਧ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ “ਚਤੁਰਮੁਖ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪਹਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ-ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਨ ਸ਼ੈਵ ਲਿੰਗ ਗੁਪਤ ਮਿਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁੱਤਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਸਹਿਣ ਆਦਿ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਦਰਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵ੍ਰਿੱਧ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਨ ਥਾਂ “ਵ੍ਰਿੱਧ ਪ੍ਰਭਾਸ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਕਸ਼ਾ (ਬੈਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

21 verses

Adhyaya 196

जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ-ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਜਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਓਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਹੈ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਤੇ ਗਲਾਨੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤਦ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ ‘ਜਲ-ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਸੁਚਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਉਮਾਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 197

जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ-ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਜਮਦਗਨੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਗਮਨ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਮ ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਉਪਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ‘਋ਣ-ਤ੍ਰਯ’ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ‘ਨਿਧਾਨਾ-ਵਾਪੀ’ ਨਾਮਕ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਧਾਨ (ਖਜ਼ਾਨਾ) ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਾਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪੂਜਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਦੁਰਭਾਗ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 198

Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਲਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ—ਅਰਥਾਤ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਸਪਰਸ਼-ਲਿੰਗ’ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਦਰ ਆ ਕੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਆਵਰਨ/ਅਵਰੋਧ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਅਣਨਿਯੰਤਰਿਤ ਉਸ਼ਮਾ-ਤੇਜ ਉੱਭਰ ਕੇ ਜਵਾਲਾ-ਅਗਰ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਸ਼ਿਸੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਵਦਾਹਕ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੇਜ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਚਪ੍ਰਭਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦਰਾਰ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧੂੰਆ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਤੇਜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ—ਨਿਯਮਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਗੋ-ਦਾਨ—ਜਨਮ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

19 verses

Adhyaya 199

दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸਵਯੰਭੂ ਧਾਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ‘ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਤਾ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਮਦਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਤੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ—ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦਾ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਕਾਰਣਕਥਾ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਕਿਉਂ ਸੜਿਆ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ, ਅਤੇ ਕਪਾਲ-ਭਸਮ ਆਦਿ ਤਪਸਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਬਹਿਸਕਾਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਤੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗਤਪ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਗ੍ਰ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭੰਗ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਵਧ੍ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਖਿਆ-ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਯਜ੍ਞ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

60 verses

Adhyaya 200

कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa

ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯੱਗ-ਵਿਘਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕੇਵਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ-ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਹੀ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਨਮੇਗਾ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਸੰਤ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਾਮ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਤੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ‘ਅਨੰਗ’—ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਾਰਜ ਕਰੇਗਾ। ਦੇਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਚਲਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਾ’ ਉਪਾਧੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਕਾਮਕੁੰਡ’ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੰਨਾ, ਸੋਨਾ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਦਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮੰਗਲ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

34 verses

Adhyaya 201

कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਾਲਭੈਰਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਮੋਖਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ: ਜੋ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ-ਵਿਪਰਯਯ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਹਾਪਾਤਕੀ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਧਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ‘ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਤਾ’—ਭਗਵਤ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ—ਨੂੰ ਇਸ ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਪੁਨਰਭਵ-ਦਾਇਕ’ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਖੇਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੁਵ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਸਮਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਪ੍ਰਿਯ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਲਗਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 202

रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਬਲਭਦ੍ਰ (ਰਾਮ/ਹਲਾਯੁਧ) ਪਾਂਡਵ–ਕੌਰਵ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਪੱਖ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਵਿਹਾਰ-ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਤ ਦੀ ਪਾਠ-ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਲਭਦ੍ਰ ਸੂਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੀਕ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਭੇਦ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਪੜਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾ ਸਰਸਵਤੀ ਪੰਜ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਬਲਭਦ੍ਰ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਸਵਤੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪਾਪਹਰ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

74 verses

Adhyaya 203

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਦੇਵਮਾਤ੍ਰੀ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ; ਅਰਕ-ਸਥਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ-ਸਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕੂਬਜ (ਝੁਕਿਆ ਸਰੀਰ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਕੀ ਨੇ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਬਾਵਜੂਦ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਕੀ ਲਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਇਕੋ ਫੁੱਲ ਵੀ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ-ਸਮਨਵਯ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੱਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਖੱਬੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਿਵ; ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗਾਰਚਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਲਵ, ਸ਼ਮੀ, ਕਰਵੀਰ, ਮਾਲਤੀ, ਉਨਮੱਤਕ, ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਕਹਲਾਰ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਿਯ ਅਰਪਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੰਕੀ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ। ਸ਼ਿਵ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਨਾਗ-ਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ, ਫਿਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਕੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

27 verses

Adhyaya 204

Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤ-ਚਰਚਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—‘ਮੁਖ-ਦ੍ਵਾਰ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ: ਨਿਯਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਦਾਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਨ–ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ-ਜਲ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਵਾਸ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤਾਂ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ, ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੰਗਮ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਤ ਜਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

23 verses

Adhyaya 205

श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)

ਅਧਿਆਇ 205 ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ/ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਰਨੀ। ਈਸ਼ਵਰ ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਕੁਟਪ-ਕਾਲ’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਸ਼/ਦਰਭ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਵਧਾ-ਭਵਨ’ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ‘ਪਾਵਨ’—ਦੌਹਿਤ੍ਰ, ਕੁਟਪ ਅਤੇ ਤਿਲ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਧਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਲ/ਸ਼ੰਬਲ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਰਕਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਫਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੱਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਆਚਰਨ, ਪੇਸ਼ੇ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ‘ਅਪਾਂਕਤੇਯ’ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਚੋਣ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

88 verses

Adhyaya 206

Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਰਵਣ-ਵਿਧੀ ਦੀ, ਤਕਨੀਕੀ ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਯੋਤਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਬੈਠਕ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਣੇ, ਅਤੇ ਪਾਤਰ, ਸਮਿਧ, ਕੁਸ਼, ਫੁੱਲ, ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਣਉਚਿਤ ਸਹਭੋਜਨ, ਵਿਧੀ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜਪ, ਭੋਜਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੌਨ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਦੇਵਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਾਅ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਕੜ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਰਜਨਾ, ਅਤੇ ਮਲਮਾਸ/ਅਧਿਮਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਪਤਾਰਚਿਸ’ ਸਤੁਤੀ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

125 verses

Adhyaya 207

पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤਿ ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਨਿੱਤਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਭੂਮੀ-ਹਰਨ/ਜ਼ਮੀਨ ਚੋਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਦੇ ਮੰਦੇ ਨਤੀਜੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਵੇਦ-ਵਿਕ੍ਰਯ’ (ਵੇਦ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਬਣਾਉਣਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਣਉਚਿਤ ਜੀਵਿਕਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ-ਧਨ ਲੈਣ ਜਾਂ ਖਾਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪਾਤਰ (ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਗੁਣਵਾਨ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ) ਦੀ ਚੋਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤਿ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸੇਵਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਭੋਗ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਦੀਪ, ਸੁਗੰਧ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਯਿਆ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

85 verses

Adhyaya 208

दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦਾਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਕੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੂੰ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ। ਈਸ਼ਵਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ ਸਤਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਗੋਦਾਨ, ਹਿਰਣ੍ਯ/ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਭੂਦਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਧਾਨ੍ਯ ਦਾਨ, ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਹਦਾਨ ਆਦਿ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ, ਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਘੱਟ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਤੁਰੰਤ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ, ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੁਰਾਣ-ਗਿਆਨ, ਦਇਆ, ਸੱਚਾਈ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੋਦਾਨ ਲਈ ਗਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਦਾਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਫਲ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਪਵਾਸ, ਪਾਰਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ/ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

53 verses

Adhyaya 209

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੋਏ; ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਜਾਗ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂਦੁਆਰ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਮੌਤ ਸਭ ਲਈ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ‘ਅਮਰ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਰਵ-ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਦਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰ-ਵੰਦਨ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸਿਖਾਇਆ। ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ‘ਦੀਰਘ ਆਯੁ’ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਲਪ ਆਯੁ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਤੀ ਦੱਸੀ—ਇਹ ਬਾਲਕ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਬਣੇਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਆਯੁ ਵਾਲਾ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਚਰ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸ਼ਰਧਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਮਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ-ਯੋਗਤਾ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੂਲ ਸਨੇਹਾ ਹੈ।

45 verses

Adhyaya 210

Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਰੀ/ਪਰਿਮਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ‘ਉੱਤਮ’ ਤੀਰਥ ਪੁਲਸਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧਾਨਤಃ (ਯਥਾਵਿਧੀ) ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਵਚਨ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਕ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—“ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਨ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪਾਪਖ਼ਯ-ਫਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 211

पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਲਹੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੈ਋ਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧਨੁਸ਼-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਪੁਲਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਦਾਨ (ਸੋਨਾ/ਧਨ ਦਾ ਦਾਨ) ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤੱਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ੨੧੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 212

Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ (212) ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਹੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਠ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਕ੍ਰਤਵੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ‘ਮਹਾਕ੍ਰਤੁ-ਫਲ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਵੱਡੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਤਵੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੌੰਡਰੀਕ ਯਾਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਨਾਮ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 213

Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁਸ਼” ਦੇ ਅੰਤਰ ‘ਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ “ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ” ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 214

कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੌਸ਼ਿਕੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਮ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਓਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜੋ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 215

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮārkaṇḍeśvara ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਵਾਮੀ ਨਾਮਕ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ/ਪਰ-ਪੁਰਖ ਸੰਬੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣਜਨਿਤ ਪਾਪ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਭਗਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ‘ਕੌਮਾਰ’—ਯੌਵਨ-ਸਮਾਨ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੁਮਾਲੀ, ਜੋ ਪਿਤਰ/ਪੂਰਵਜ-ਵਧ ਜਿਹੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਕੂਏਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਾਮੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀਪੁਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ—ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ-ਸੁਵਰਨ ਦਾ ‘ਤਾਮ੍ਰਚੂੜਾ’ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 216

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੰਦਰਾਂ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਪ ਤੇ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 217

Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਦੇਵਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਕ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਨਿਯਮਰੂਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਹਿਤ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (81,000 ਸ਼ਲੋਕ), ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਦੇਵਰਾਜੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ 217ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 218

Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਲਿੰਗ “ਮਾਨਵ-ਲਿੰਗ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾਪਹਰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਉਸ ਦੋਸ਼-ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਆਮ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ-ਭਗਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਮਾਨਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੋਫ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਮਾਨਵੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ” ਨਾਮਕ 218ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 219

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਹਾਲਿੰਗ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੀਲਕੰਠ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੁਧਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਖਦੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਲਿੰਗ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਵਿਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਵਿਆਪਕ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੱਤਵਕਥਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਸਾਰਵਭੌਮ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਾ, ਸੰਗਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਆਦਿ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਾਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

22 verses

Adhyaya 220

वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪੂਜਿਤ’ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਸਥਾਨ-ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਰਤੱਤਵ ਨਹੀਂ; ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਨੇਤਰ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਰਵਾਤਮ ਭਾਵ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥੂ, ਮਰੁੱਤ, ਭਰਤ, ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ, ਗਯ, ਸ਼ਿਬੀ, ਰਾਮ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਦਿਲੀਪ, ਭਗੀਰਥ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਰੰਤਿਦੇਵ, ਯਯਾਤੀ, ਸਗਰ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਯਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਜਰਾ-ਵਿਆਧੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ, ਅਸਾਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸਾਰ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭਕਤ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਤੇ ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ ਵਰਗੇ ਲਾਭ, ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵੀ ਸੇਵਕ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਉਪਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਹੈ: ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦਾ ਫਲ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਦਾਨ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਫਲ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

14 verses

Adhyaya 221

ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ “਋ਣਮੋਚਨ” ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਵੇ—ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਪ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ/ਸ਼ੋਡਸ਼ ਅਰਪਣ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ, ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਉਣ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਧਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰਦਾਤਾ ਹਨ। ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਤੋਂ ਮੋਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ “਋ਣਮੋਚਨ” ਹੈ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਸੌ ਗਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਉਸ ਪਿਤ੍ਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 222

रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ “ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ” ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਰੁਕਮਵਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰੁਕਮਵਤੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਕਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਮਪਲਾਵਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ, ਲਿੰਗ, ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਭੀਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।

3 verses

Adhyaya 223

Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੇਤਤੀਰਥ’ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਗਾਤ੍ਰੋਤਸਰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਰਿਣਮੋਚਨ ਅਤੇ ਪਾਪਮੋਚਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦੇਹਤਿਆਗ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ, ਬਲਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪਿੰਡਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪਿਛਲੇ ਦੁਰਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਨੈਤਿਕ ਲੇਬਲ ਹਨ—ਬੇਨਤੀ ਠੁਕਰਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਚੁਗਲੀ/ਸੂਚਨਾ ਦੇਣਾ, ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਆਦਿ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਹਾਰ-ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰਮ—ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਗੋ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਸਾ, ਨਿੰਦਾ, ਜਲ-ਦੂਸ਼ਣ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਉਪੇਖਾ—ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਵੇਂ ‘ਪਰਯੁਸ਼ਿਤ’ ਲਈ ਉੱਤਰਾਇਣ ਸਮੇਂ ਵਾਧੂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਪ੍ਰੇਤ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਪ੍ਰੇਤਤੀਰਥ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇਗੀ; ਸੁਣਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਹਾਂਯੱਗ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

88 verses

Adhyaya 224

इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ “ਪਾਪਮੋਚਨ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਮਾਨ ਅਸ਼ੌਚ ਦਾ ਭਾਰ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਹਰ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਧੂਪ, ਸੁਗੰਧ, ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਲੇਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

11 verses

Adhyaya 225

Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)

ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਰਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਸਤ੍ਯ-ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ; ਯਮ ਦਾ ਦੂਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ‘ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ’ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਲੇਖਾ-ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਯਮ ਗਲਤੀ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਚੋਟਾਂ ਆਦਿ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵ ‘ਅਕਾਲ’ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਇਕੀ ਨਰਕ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਨਾ, ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਛਲਭਰੀ ਬੋਲੀ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ, ਚੋਰੀ, ਵਰਤਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ, ਗੋ-ਹਿੰਸਾ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮੰਦਰ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੜਪਣਾ ਆਦਿ ਅਧਰਮ ਨਰਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਮੁਕਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼—ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਰਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇਹ ਲਿੰਗ ਯਮ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮ ਪੁੰਨ; ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗੀ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

47 verses

Adhyaya 226

मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੈ਋ਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਮੇਘੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਸਰਵ ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣ) ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਸਮੂਹਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ; ਇਹ ਵਰਖਾ-ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮੇਘ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 227

बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ-ਹਰ, ‘ਮਹਾਲਿੰਗ’ ਅਤੇ ਮਹਾਸਿੱਧੀ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨੇ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਰੇਵਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਕਤ ਨੂੰ ‘ਯੋਗੇਸ਼-ਪਦ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦਾ 227ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 228

भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine

ਅਧਿਆਇ ੨੨੮ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਭੈਰਵੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮ ‘ਮਾਤ੍ਰਿ-ਸਥਾਨ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਬ-ਭਯ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਯ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬਲੀ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ, ਖੇਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਭਯ-ਹਰਣ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

3 verses

Adhyaya 229

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਭਾਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ—ਜੋ ਪੂਰਬਲੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ-ਨਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪਛਤਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਲੱਭ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ/ਜਾਹਨਵੀ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਕੇ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 230

गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ, ਨਾਲ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਹੈ—ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ/ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦਾ 230ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ‘ਗਣਪਤਿਮਾਹਾਤਮ੍ਯਵਰਣਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 231

जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਬਵਤੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਬਵਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂਬਵਤੀ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਰਜੁਨ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਈ ਮਹਾਂ-ਤਬਾਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬਲਦੇਵ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਯਾਦਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਖੰਡਨ ਨੂੰ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਟੁੱਟਣ ਵਾਂਗ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂਬਵਤੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂਤਰ ਨਾਲ ਨਦੀ ਬਣ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜਲਧਾਰਾ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧਵਾਪਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 232

Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ-ਕੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਂਡਵ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਤਿਥਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਖੋਦ ਕੇ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਾਦਵਾਂ ਸਮੇਤ (ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ, ਸਾਂਬ ਆਦਿ) ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਪਚਾਰਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੂਏਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਪੂਜਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ‘ਪਰਮ ਪਦ’ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਾ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

20 verses

Adhyaya 233

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਿੰਗ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਭਾਰਤੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ-ਯੁਕਤ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 234

दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਯੱਗ-ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਾਪਖ਼ਯਕਾਰੀ ਤੀਰਥ ‘ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਐਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੀਰਥ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੇਤਰ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ-ਉਦਕ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਯੱਗ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਇੱਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਪਦ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਕਰਤਵੀਰਯ ਦੇ ਸੌ ਯੱਗ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਪੁਨਰਭਵ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਨਾਲ ਬਲਦ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗੋਨਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

16 verses

Adhyaya 235

Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ “ਅਤੁੱਲ ਤ੍ਰਿਲਿੰਗ” ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਤਮੇਧ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੋਟਿਮੇਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ (ਕੋਟਿ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ “ਸ਼ੰਕਰ, ਲੋਕ-ਹਿਤਕਰਤਾ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਹਸ੍ਰਕ੍ਰਤੁ (ਸਹਸ੍ਰਮੇਧ) ਲਿੰਗ ਹੈ; ਸ਼ਕ੍ਰ/ਇੰਦਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਐਸਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਗੰਧ-ਪੁਸ਼ਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਗਤ ਲਿੰਗ-ਨਾਂਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ “ਦਸ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ” ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਸਥਿਤ ਤ੍ਰਿਲਿੰਗ-ਸਮੂਹ ਸਰਬਥਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 236

दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa

ਅਧਿਆਇ 236 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਦੁਰਵਾਸਾ-ਆਦਿਤ੍ਯ’ (ਸੂਰਜ) ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੁਰਵਾਸਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਜਦ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਨਿਵਾਸ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਨਦੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਪਾਲਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਅੱਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ—ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਭੂਗਰਭ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਦਾ ਉਲੇਖ, ਅਤੇ ‘ਦੁੰਦੁਭੀ’/ਖੇਤਰਪਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਲ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ—ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਦੁਰਵਾਸਾ-ਅਰਕ ਪੂਜਾ, ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਨੇੜੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਪਾਠ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਵਧਣਾ, ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਨਧਿਕਾਰਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 237

यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਦਵ-ਸਥਲ’ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਯਾਦਵ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਭੋਜ ਕਿਉਂ ਮਿਟੇ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਾਂਬ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਕਣਵ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਂਬ ਤੋਂ ਕੁਲ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ‘ਮੁਸ਼ਲ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਅਟੱਲ ਨਿਯਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਲ ਜਨਮ ਕੇ ਚੂਰਨ ਬਣਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਸਮਾਜਕ ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਅਜੀਬ ਧੁਨੀਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਯੱਗ ਵਿਘਨ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ—ਧਰਮ-ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਹਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਟ ਦੇ ਸਰਕੰਡੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਮੁਸ਼ਲ ਬਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼ਾਪ (ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ) ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਾਹ-ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੂਮੀ ‘ਯਾਦਵ-ਸਥਲ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਵਾਰਸ ਵਜ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਛਟਕੋਣ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ-ਪੁੰਨ, ਗੋ-ਸਹਸ੍ਰ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

103 verses

Adhyaya 238

Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਹਿਰਣਿਆ ਨਦੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ, ਸਰਵਕਾਮਪ੍ਰਦਾ ਅਤੇ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਦਾਨ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਅਕਸ਼ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉੱਧਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਹੇਮਰਥ’ (ਸੁਵਰਨ ਰਥ) ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤੁਲ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 239

नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਿਰਣਿਆ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ‘ਨਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ/ਨਾਗਰਭਾਸਕਰ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ—ਯਾਦਵ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਨੇ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੋਨਾ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਰ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧਤਾ ਮੰਗੀ; ਉੱਥੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਨਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਨਾਗਰਾਰਕ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਆਧੀਆਂ ਲਈ ਸੱਚੇ ‘ਵੈਦ’ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਿਆ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਦਾ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਬਹੁਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ 21 ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ (ਵਿਕਰਤਨ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਮਾਰਤੰਡ, ਭਾਸਕਰ, ਰਵੀ ਆਦਿ) ‘ਸਤਵਰਾਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ-ਸਿਹਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

33 verses

Adhyaya 240

बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ’ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਬਲਭਦ੍ਰ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਪ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਾਤ੍ਰੋਤਸਰਗ (ਦੇਹ-ਤਿਆਗ) ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਕਤ ਬਲਭਦ੍ਰ-ਸੁਭਦ੍ਰਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 241

शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)

ਅਧਿਆਇ 241 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਤੀਰਥ-ਧਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ (ਸਰਪ-ਰੂਪ) ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋ ਗਵਿਊਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ‘ਪਾਤਾਲ-ਪਥ’ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲਿੰਗਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭ (ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਸਮੇਤ ਇਹ “ਸ਼ੇਸ਼” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ ਹੈ—ਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧ, ਜੋ ਕੌਲਿਕ (ਬੁਣਕਾਰ) ਸੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ-ਘਾਤਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਥਾਂ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਖੈਰ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸੂਰਿਕਾ/ਵਿਸਫੋਟਕ ਵਰਗੀਆਂ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸ਼ੇਸ਼ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

9 verses

Adhyaya 242

कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਥੰਤਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰੁਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਸੁਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਤਸਵ ਮੰਦ ਪੈ ਗਏ। ਤਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪਦਮਲੋਚਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹਚਰੀ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਰੂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਰੂ ਤਾਮਸੀ ਮਾਇਆ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੇਵੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੁਰੂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰਕੇ ਚਰਮ-ਮੁੰਡਧਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ, ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਚੰਭਿਤ ਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਚਾਮੁੰਡਾ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਹਾਕਾਲੀ/ਕਾਲਿਕਾ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਪਰਾਗਤੀ ਪਾਵੇ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੈ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

34 verses

Adhyaya 243

मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਖੇਤਰਪਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਵਲੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਹਿਰਣ੍ਯ-ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਹੀਰਕ-ਖੇਤਰ’ ਨਾਮਕ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਉਪਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਰਿਆਦਾ ਅੰਦਰ ਇਹ ਭਕਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 244

Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣਿਆ-ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਯਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉੱਥੇ ਮਹਾ-ਰੌਦ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਪਹਰਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 245

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੈ, ਪਾਰ੍ਣਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਸਥਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਨੇੜੇ/ਉੱਪਰ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ/ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 246

Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ਿ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਿੰਗਲੀ/ਪਿੰਗਾ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਨਦੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਦੋਗੁਣਾ; ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਚੌਗੁਣਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਪਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ—ਦੱਖਣ ਦੇਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ/ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ—ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ (ਆਦਰਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਰਗੇ) ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ‘ਪਿੰਗਤਵ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ‘ਪਿੰਗਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂਪ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਨਦੀ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਕਈ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

10 verses

Adhyaya 247

पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਰਤ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ਪਿੰਗਲਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਗਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਨ, ਸੰਤਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ/ਧਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 248

Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਰਨਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਚਤੁਰਵਿਧ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ, ਅਵਰਨਨੀਯ ਵਰਗ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਮ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗਧੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਧਰਮਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਧੀ’ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਠੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਾਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਹ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਲੁਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 249

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦੇਵ ‘ਗੋਲਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਾਂਗ। ਤਦ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੀਰਥ-ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।

9 verses

Adhyaya 250

Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਆਵਾਗਮਨ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਧਾਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

6 verses

Adhyaya 251

Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)

ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ, ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਸ਼ੰਕਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਧਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਦਿਵਾਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਹਨ।

5 verses

Adhyaya 252

शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰਨਾਥ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 253

गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਗੁਫੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਹਿਰਣਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਪਮ ਤੇ ‘ਸਰਵ ਪਾਤਕ ਨਾਸਕ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—ਗੁਫੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਭਾਰੀ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੋਟਿ ਹਤਿਆ’ ਵਰਗੇ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2 verses

Adhyaya 254

घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ‘ਘੰਟੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿਧਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੋਵੇਂ ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਮ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਛਿਤ ਅਰਥ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਭਕਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਘੰਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ 254ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 255

ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਿਰਸ, ਗੌਤਮ, ਅਗਸਤ੍ਯ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਸਮੇਤ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਿਚਰ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ-ਰਤਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ-ਦਾਨ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਖ਼ਤਰੇ, ਲੋਭ ਨਾਲ ਪਤਨ, ਸੰਚਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦਾਨ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਦੁੰਬਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ’ ਵਰਗੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਕਮਲ-ਨਾਲ (ਬੀਸ) ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਨੋਮੁਖ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਉਹ ਬੀਸ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸਮ/ਸ਼ਾਪ ਰਾਹੀਂ ਚੋਰ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਧੋਗਤਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਨੋਮੁਖ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਲੋਭਤਾ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ, ਤਿੰਨ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਧੋਗਤਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

67 verses

Adhyaya 256

नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੰਦ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੂਰਯ-ਸਰੂਪ ‘ਨੰਦਾਦਿਤ੍ਯ’ ਦਾ ਮੰਦਰ-ਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸੰਮਤ ਹੈ। ਨੰਦ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕੋੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਠ) ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਲੱਭਣ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮ ਕਮਲ’ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਮਲ ਫੜਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਛੂਹਦੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦ ਤੁਰੰਤ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਮਲ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਦੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਯੋਤਨ/ਸੂਰਯ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ‘ਨੰਦਾਦਿਤ੍ਯ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਯ ਤੁਰੰਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਜਾਂ ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੂ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਹਾਇਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

41 verses

Adhyaya 257

त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਤ੍ਰੇਯ (ਰਾਜਾ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਏਕਤ, ਦ੍ਵਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤ੍ਰਿਤ—ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਤ ਵੇਦ-ਵਿਦ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਵੱਡੇ ਦੋ ਭਰਾ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਤ ਨੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਲਈ ਉਹ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵੱਲ ਗੋ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਤੁਰਿਆ; ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਦਾਨ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਜਾਗੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸੁੱਕਾ ਕੂਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜਲ-ਰਹਿਤ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਿਆ; ਉਸ ਨੇ ‘ਮਾਨਸ-ਯਜ੍ਞ’ ਕੀਤਾ—ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਜਪ ਅਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੋਮ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕੂਏਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਵਾਇਆ; ਤ੍ਰਿਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਥਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਤਕੂਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

36 verses

Adhyaya 258

शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਸ਼ਾਪਾਨ-ਸਮ੍ਰਿਤਿਸਥਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਪਾਨ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੂੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਤੁਰ ਇੱਕ ਸ਼ਸ਼ਕ (ਖਰਗੋਸ਼) ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਅਮਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅਚਲ ਚੰਦਰਮਾ (ਨਿਸ਼ਾਨਾਥ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਲੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ਸ਼ਕ ਨਾਲ/ਸ਼ਸ਼ਕ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਸੁੱਕੇ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਮੁੜ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਸ਼ਸ਼ਕ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ ਪਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਪਾਨ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਡਵਾਗਨੀ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

25 verses

Adhyaya 259

पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰਥ ‘ਪਰਨਾਦਿਤ੍ਯ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਨਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਖੰਡ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧੂਪ, ਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜਦੇਵ ਓਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿਣ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਨਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਘੋਰ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਨਾਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵਿਵੇਕੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 260

Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਓ; ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਰਮ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਹਰ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 261

न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਨਰਕਾਦਿ ਦੁਖਦ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿਲ, ਦਰਭਾ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 262

वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਵਰਾਹਸਵਾਮੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ (ਪੂਜਾ) ਅਤੇ ਫਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 263

छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ‘ਛਾਇਆ-ਲਿੰਗ’ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਛਾਇਆ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਛਾਇਆ-ਲਿੰਗ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 264

नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੰਦਿਨੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਪੁੰਨਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ/ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਰਸ਼ਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨੰਦਿਨੀ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਿੱਧ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 265

कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ੈਵ-ਸ਼ਾਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵੀ ਕਨਕਨੰਦਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਕਾਮਫਲਪ੍ਰਦਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 266

Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰਭਸਥਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਅਨੁੱਤਰ’ ਕੁੰਭੀਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਵਿਉਂਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਲੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਭੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰਵ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (81,000 ਸ਼ਲੋਕ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਕੁੰਭੀਸ਼ਵਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ 266ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

2 verses

Adhyaya 267

गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾਪਥ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਵੇਗਵਤੀ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਮਿਨੀ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਉੱਤਾਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਭੂਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਪਥ–ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 268

चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਚਮਸੋਦ੍ਭੇਦ’ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ‘ਚਮਸ’ (ਪਾਤਰ) ਨਾਲ ਸੋਮਪਾਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਚਮਸੋਦ੍ਭੇਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਗਯਾ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ’ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 269

विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਦੁਰ ਦਾ ਮਹਾ ਆਸ਼ਰਮ। ਇੱਥੇ ਧਰਮਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਐਸਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੂਲ ਸ਼ੈਵ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ, ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਵਲੋਕਾਧਿਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਵਿਦੁਰਾਟਟਾਲਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਥਾਨਕ’ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਖੇਤਰ-ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਪੋਪਸ਼ਮਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 270

Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਕਣਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਆਹਾਰ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਹੱਥੋਂ ਬੂਟੀ-ਰਸ ਵਰਗਾ ਸ੍ਰਾਵ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਸਿੱਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਾੜ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਵਾਂਗ ਖੌਲਦਾ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਰਾਹ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਲੈ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਭਸਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਕਣਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪ ਘਟੇ ਨਾ; ਸ਼ਿਵ ਤਪ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ, ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਰੂ ਵਰਗਾ ਫਲ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ, ਇਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਅੰਨਦਾਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਉੱਲੀ ਚਾਦਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ-ਫਲ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਅਲਪ-ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਦੀ ਦੀ ਦੁਰਲਭਤਾ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਪ੍ਰਭਾਸ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਉਲੇਖ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼—ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

47 verses

Adhyaya 271

Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ “ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸ਼ਰ/ਅਸਤ੍ਰ-ਤੇਜ ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਜ੍ਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ “ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਧ-ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੀਰਥ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਕੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ 271ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 272

त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ (ਪ੍ਰਾਚੀ) ਵੱਲ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲੀ, ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਕਪੋਲ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਨਾ, ਲਿੰਗ-ਤ੍ਰਯ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਕਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤ੍ਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰਲਿੰਗਤ੍ਰਯਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 273

शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੰਡਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੰਜ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਕਤ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਾੜਵਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਪਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਕਾਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਦੋਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਰ ਨਾ ਉਤਰਾ। ਆਖ਼ਿਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ ਸਰਸਵਤੀ (ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਵੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਈਸ਼ਵਰ ਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਪਾਲ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ, ਸੋਨਾ, ਦਹੀਂ, ਕੰਬਲ ਆਦਿ ਦਾਨ ਸਮੇਤ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਚਿੱਟਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਸ਼ੰਡਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 274

Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ (ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਵੀ) ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੂਰਯਪ੍ਰਾਚੀ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਵਣ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਰਵ-ਪਾਪ ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਹੈ। ਸੂਰਯਪ੍ਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਚਪਾਤਕਾਂ (ਪੰਜ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਮਹਾਤਮ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ 81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਖੰਡ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਸੂਰਯਪ੍ਰਾਚੀ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 275

त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)

ਅਧਿਆਇ ੨੭੫ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਿ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਜਲ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਛੀ/ਜਲਚਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ। ਸਵੇਰੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਜ्ञਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 276

Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ‘ਮਹਾਸਿੱਧਿਵਨ’ ਨਾਮਕ ਸਿੱਧ-ਵਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਅਤੇ-ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਚਿੱਤਰ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ, ਜਾਨਵਰ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜ; ਅਤੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਸਿੱਧ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਤੁਤੀ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਸੰਗੀਤ, ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਵਿਭੋਰ ਭਕਤੀ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥਾਂ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਾਸਨਾ-ਭੂਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਥੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਥਾਨ ‘ਉਮਾਪਤੀਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਗਾਂ, ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇਗੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਰਾਗ ਹੈ। ਪੁਸ਼੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ—‘ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ’ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮਾ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਦਾਨ, ਭੂਦਾਨ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਲੱਖਣ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਵਿਕਾ’ ਪਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ’ ਹੈ।

18 verses

Adhyaya 277

Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ‘ਭੂਧਰ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯਾਗਿਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਵੇਦ ਪੈਰ, ਯੂਪ ਦੰਦ/ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਸ੍ਰੁਵ-ਸ੍ਰੁਚ ਮੁਖ/ਵਦਨ, ਅਗਨੀ ਜੀਭ, ਦਰਭ ਕੇਸ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਏਕਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪੁਸ਼੍ਯ ਮਹੀਨਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਰਿਤੂ-ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕਰਮ। ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲੀ ਹਵਿਸ ਆਦਿ ਭੋਗ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਆਵਾਹਨ-ਸੰਸਕਾਰ, ਘਿਉ-ਦਹੀਂ-ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਪਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਯਾ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

13 verses

Adhyaya 278

देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਵਾਲਮੀਕੀ ਕਿਵੇਂ “ਸਿੱਧ” ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਵੈਸ਼ਾਖ/ਵਿਸ਼ਾਖ) ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਲਈ ਚੋਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਾ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਰ ਕੌਣ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇਗਾ? ਚੋਰ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮਫਲ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨ ਕੇ ਹਿੰਸਾ/ਚੌਰਯ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ “ਝਾਟਘੋਟ” ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗੁਰੂ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਪ–ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀਆਂ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਟਿੱਬਾ ਖੋਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਕੇ “ਵਾਲਮੀਕੀ” ਨਾਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ੍ਯ: ਨਿੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਖੇਤਰ-ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਥਾਂ “ਸੂਰਯਕਸ਼ੇਤਰ” ਅਤੇ “ਮੂਲਸਥਾਨ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਤਿਲ-ਜਲ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀ/ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

80 verses

Adhyaya 279

च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਚ੍ਯਵਨਾਰਕ’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਸੂਰਯ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧਿ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰਸ਼ਤ ਨਾਮ (108 ਨਾਮ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾਮਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਗਾਂ—ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਪੱਖ, ਮਾਸ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ, ਸੰਵਤਸਰ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਕੰਦ, ਯਮ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਾਤਾ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਤਮੋਨੁਦ, ਲੋਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਵਰਗੇ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ ਨਿਯੰਤਾ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਤੋਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਧੌਮ੍ਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤ ਪਾਠ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਯੋਦਯ ਵੇਲੇ, ਧਨ-ਰਤਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ-ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸੰਮਤ ਫਲ ਹਨ।

22 verses

Adhyaya 280

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚ੍ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਣੂ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਲਮੀਕ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਵੱਡੇ ਲਵਾਜਮੇ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਧੀ ਸੁਕਨਿਆ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਨਿਆ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਵਲਮੀਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਕਾਂਟੇ ਨਾਲ ਛੇਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਜਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿਸਰਜਨ ਵਿੱਚ ਅਵਰੋਧ ਵਰਗੀ ਪੀੜਾ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਵਿੱਚ ਸੁਕਨਿਆ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਖਿਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਕਨਿਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਰਾਜਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਕਨਿਆ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਨਿਯਮ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।

36 verses

Adhyaya 281

च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)

ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੁੱਢੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤੀ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਲੁਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਨਿਸ਼ਠਾ ਜਤਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਵਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਦੇਵਾਂਗੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸਨੂੰ ਚਾਹੇਂ ਪਤੀ ਚੁਣ ਲੈ। ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਜਵਾਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪਤੀ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਿਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ-ਸ਼ੁਕਨਿਆ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨੀਤੀ, ਧਰਮਸੰਗਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧੀਕ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

26 verses

Adhyaya 282

Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਠੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਵਿਧਾਨਕ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਾਕਤ, ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਰਾਜੇ ਲਈ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਯਜ्ञ-ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਚ੍ਯਵਨ ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਲਈ ਸੋਮਗ੍ਰਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਐਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵੈਦ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਮ-ਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਚ੍ਯਵਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਵ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤਕਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਹੁਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਚ੍ਯਵਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚ੍ਯਵਨ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਜੜ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੰਤਰਯੁਕਤ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ‘ਮਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਗਰਜ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

26 verses

Adhyaya 283

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਚ੍ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ-ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਚਲਦੀ ਹੈ—ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਮਪਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਕਨਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਚਿਰਸਥਾਈ ਕੀਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਸੁਕਨਿਆ ਸਮੇਤ ਇਸ ਵਨਮਯ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਚ੍ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੰਦਰਮਸ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਖਾਨਸ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ‘ਕੋਟੀ-ਤੀਰਥ’ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸਿਨੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

15 verses

Adhyaya 284

सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ‘ਸੁਕਨਿਆ-ਸਰਸ’ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਕਨਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚ੍ਯਵਨ ਦਾ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਰਸ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਕਨਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਕਨਿਆ-ਸਰਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਾਮ-ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਗ੍ਰਿਹ-ਭੰਗ/ਗ੍ਰਿਹ-ਕਲਹ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਅਪੰਗਤਾ ਜਾਂ ਅੰਧਤਾਵਾਲੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 285

अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵਰਾਹ-ਦਰਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਨਦੀ–ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ। ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ‘ਖੁਧਾ-ਹਰ’ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਵਾਤਾਪੀ ਕਿਉਂ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਉੱਠਿਆ? ਈਸ਼ਵਰ ਇਲਵਲ–ਵਾਤਾਪੀ ਦੀ ਕਪਟੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੇਢੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਵਾਤਾਪੀ ਨੂੰ ਭੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰੁੱਠਾਨ ਯੋਜਨਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲਵਲ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖੇਤਰ ‘ਖੁਧਾ-ਹਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ੍ਯ-ਭੱਖਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ‘ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੱਖਣ-ਜਨ੍ਯ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 286

बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਰਣਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ‘ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਬਾਲਾਰਕ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ (ਅਰਕ) ਨੇ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਾਲਾਰਕ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਤਵਾਰ (ਰਵਿਵਾਰ) ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਨਾਮੋਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 287

अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਅਜਾਪਾਲ ਉੱਥੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਜਾ-ਰੂਪ’ (ਬੱਕਰੀ-ਰੂਪ) ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ, ਰਾਜ ਆਸ਼੍ਰਯ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਲ, ਬੁੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

5 verses

Adhyaya 288

बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਹ-ਦੱਸਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਈ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ/ਬਾਲਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸਪਾਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਵਿਦਿਆ (ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਵੀ-ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਨਿਯਮਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ/ਬਾਲਾਰਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭਾਸਕਰ ਦਾ, ‘ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 289

पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਾਸਲੇ (ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ) ‘ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ’ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ‘ਪਾਤਾਲਗਾਮਿਨੀ’ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਨਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਬਾਲੇਸ਼ਵਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ, ਪਾਪਖ਼ਯ ਅਤੇ ਕਾਮਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 290

Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ‘ਧਨਦ’ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕੁਬੇਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਗ੍ਰਿਹਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਲੋਭ ਵਸ਼ ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਹਸਹ ਅਨਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਹਸਹ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਝਦੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ‘ਦੀਪ-ਸੇਵਾ’ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ-ਸੇਵਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਦੁਰਮੁਖ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁਖਿਆਤ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਬਿਨਾ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦਤਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਪੂਰਵ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਕੰਢੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਖ਼ੀ, ਦਿਕਪਾਲ ਦਾ ਪਦ ਅਤੇ ਧਨਾਧਿਪਤਿਆ ਦੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਕੁਬੇਰਨਗਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ‘ਸੋਮਨਾਥ’ (ਇੱਥੇ ਉਮਾਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਸ਼੍ਰੀਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

41 verses

Adhyaya 291

भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ‘ਕੌਬੇਰ-ਸੰਜ्ञਕ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੀਰਥ/ਮੰਦਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਾਂਛਿਤਾਰਥ-ਪ੍ਰਦਾਇਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼-ਯਜ್ಞ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ್ಞ-ਭੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਮੁੰਡਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 292

भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕੌਰਵ-ਸੰਜ्ञਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਵੀ/ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਵਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ-ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲੇਪ/ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ‘ਕੋਟੀ ਯਜ्ञ-ਫਲ’ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੋਗਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਥਾਂ ਅਸ਼ਵ-ਦਾਨ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ-ਉਪਾਸਨਾ, ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕੱਠੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 293

कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੈ਋ਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਸਵਯੰਭੂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸਰਵ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅੱਠ ਮਕਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ “ਨਿਧਾਨਾਂ” ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਨਿਧਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 294

Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਕੈਵਰਤ (ਮੱਛੀਰਾ) ਕਿਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ-ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵੇਖਿਆ। ਗਰਮੀ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਧਵਜਸਤੰਭ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾਲ ਫੈਲਾ ਕੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਬੇਖ਼ਬਰੀ/ਮੱਤ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਜਾਲ ਧਵਜ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਣ ਬਣ ਗਿਆ; ‘ਧਵਜ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਲ ਉਹ ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਿਤਧਵਜ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ, ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਭੋਗ ਮਾਣੇ। ਫਿਰ ਜਾਤਿ-ਸਮਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਅਜੋਗੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਦਰ-ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ/ਜੀਰਨੋਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਅਜੋਗੰਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ/ਪੂਜਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੁੰਡ ‘ਪਾਪਤਸਕਰ’ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਅਜੋਗੰਧੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ/ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਦਾਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

19 verses

Adhyaya 295

चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗਵਿਊਤੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਉੱਤਮ ਇੰਦਰ-ਸਥਾਨ, ਜੋ ਚੰਦਰਸਰਸ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ ਜਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਰਾ (ਖ਼ਸਾਰਾ/ਬੁਢਾਪਾ) ਅਤੇ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ (ਗਰੀਬੀ) ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਵਧਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਪ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵੀ ਘੱਟ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹਲਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਉਹੀ ਰੂਪ ‘ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ—ਚੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਅਰਪਣ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 296

ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ‘ਦੇਵਕੁਲ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਵ੍ਯੂਤੀ-ਮਾਪ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਕੁਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਮਿਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ’ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਨਦੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ: ਆਸ਼ਾਢ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸੋਨਾ, ਅਜਿਨ (ਚਮੜਾ) ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਵਧਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 297

ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)

ਦੇਵੀ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ‘਋ਸ਼ਿਤੋਯਾ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਥਾਨਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਵਰਗਾ ਕਰਮਾਨੰਦ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ‑ਪਾਲਕ‑ਸੰਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ ਨਦੀ‑ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲੂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਜਲ ‘਋ਸ਼ਿਤੋਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸਰਬ ਪਾਪਹਰ—ਜੋ ਦੇਵਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੇਦ‑ਵਿਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਲਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮਹੋਦਯ, ਮਹਾਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮੂਲਚਾਂਡੀਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਲਭ ਲਾਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਨਾਨ‑ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਸਵੇਰੇ ਗੰਗਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।

36 verses

Adhyaya 298

गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੀਰਥਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਯਾਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਡ; ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿ-ਸੰਗਮ’ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਤੇ ਗੁਪਤ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਲ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਨਸਿਕ, ਵਾਚਿਕ, ਕਾਇਕ, ਸੰਬੰਧਕ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਉਪਦੋਸ਼ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਕੁੰਡ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵੱਡੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਨੁਚਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਦਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 299

माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਮਾਧਵ-ਧਾਮ/ਮੰਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਰੂਪ ਮਾਧਵ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਭਗਤ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ‘ਪਰਮ ਪਦ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ (ਅਪੁਨਰਭਵ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਾਧਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਉਸ ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਆਪ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 300

संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ “ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਸੂ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਆਏ। ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ “ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਅੱਧ-ਕ੍ਰੋਸ਼ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ—ਉੱਤਮ ਜਾਂ ਮੱਧਮ—ਉੱਚ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਸਕ ਮੌਤ, ਹਾਦਸਾ, ਆਤਮਹਤਿਆ, ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਪੁਨਰਭਵ (ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਿਵਾਰਣ) ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਾਪ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

17 verses

Adhyaya 301

Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵਮਈ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ‘ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸਿੱਧ-ਗਣਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਰ: ਜੋ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਸਿੱਧਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ, ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਗਾਇਤਰੀ—ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ-ਪ੍ਰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

11 verses

Adhyaya 302

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਰਾਹ-ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕ ‘ਰੂਪਵਾਨ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਰਕਤਕੰਠ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 303

Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)

ਅਧਿਆਇ 303 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ‘ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ’ ਕੋਲ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਗ-ਪੂਜਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੱਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨਮਈ ਗੰਗਾ-ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 304

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੋ ਅਚੰਭੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਮੱਛੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਪ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਕੇ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵਾਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਆਚਾਰ-ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਚਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਤ੍ਵ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

35 verses

Adhyaya 305

Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ‘ਨਾਰਦਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ) ਅਤੇ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਜਰਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੀ? ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਨੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਾਂਬ ਨੇ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਜਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਾਰਦ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਰਬ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ ਨਾਸਕ’ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨੂੰ ਋ਕ/ਸਾਮ ਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ ਜੋਤਿ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਤਮੋਨਾਸਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯੌਵਨ ਦੇਹ ਮਿਲੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ-ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

27 verses

Adhyaya 306

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ‘ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਮਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਨਿਤ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਿਤੋਇਆ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ‘ਬ੍ਰਹਮਭਾਗ’ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ ਦੇਣਗੇ। ਸਾਂਬ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਸਕਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਤੋਇਆ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਤਪ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਭਾਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸਾਂਬ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੋਖਸ਼, ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ; ਜਲ-ਧਰਤੀ-ਭਸਮ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਗਨੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਗਣੇਸ਼ ਵਿਘਨ ਹਰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਦਿਵਾਕਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਆਮ ਵਰ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਬ ਉਸ ਥਾਂ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਐਤਵਾਰ ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਰੋਗ੍ਯ, ਧਨ, ਸੰਤਾਨ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪਾਪਜਨਿਤ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ।

30 verses

Adhyaya 307

अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)

ਅਧਿਆਇ 307 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ‘ਅਪਰ-ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ/ਧਾਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ‘ਅਪਰ’ ਅਰਥਾਤ ਹੋਰ/ਵਧੇਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਅਪਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਥਾਂ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਣ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ-ਦੇਵਤਾ-ਤਿਥੀ-ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 308

मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਮੂਲਚੰਡੀਸ਼’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਦੇਵਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ Ḍiṇḍਿ ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਖਾਰੀ-ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਲਿੰਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਹਾਥੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੋ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਗੋਰਸ (ਦੁੱਧ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਤਪਤੋਦਕ ਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ, ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਉੱਨਤ ਭਾਵ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੂਲਚੰਡੀਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪੁਰਾਣਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ (ਚੰਡੀ ਦਾ ਈਸ਼; ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗਿਆ ਉਹ ‘ਮੂਲ’) ਅਤੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ, ਕੁੰਡਿਕਾ, ਤਪਤੋਦਕ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

69 verses

Adhyaya 309

Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਚੰਡੀਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਚਤੁਰਮੁਖ’ ਨਾਮਕ ਵਿਨਾਇਕ-ਧਾਮ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ—ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਅਤੇ ਭੱਖ੍ਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੋਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 310

कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara

ਅਧਿਆਇ 310 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਕਲੰਬੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਧਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਧਨੁਰਦ੍ਵਿਤਯ’ ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਧਨੁੱਖ-ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲੰਬੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ (ਨੈਤਿਕ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ) ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਵ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਰੂਪ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਕਲੰਬੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 311

गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵੋਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਧਰਮ-ਸੰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਚੰਡੀਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਧਨੁ (ਧਨੁੱਖ) ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ (ਰਾਤ ਦੀ ਜਾਗ) ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 312

Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਠ ਧਨੁਸ਼’ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ਬਕੁਲਸਵਾਮੀ ਦਾ ਧਾਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਵਿਧੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ (ਰਵਿਵਾਰ) ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਬਕੁਲਸਵਾਮੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 313

उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ “ਉੱਤਰਾਰਕ” ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਤੀਰਥ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਦ੍ਯਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਇੱਥੇ ਨਿੰਬ-ਸਪਤਮੀ ਵਰਤ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਲਾਭ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

2 verses

Adhyaya 314

ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)

ਈਸ਼ਵਰ-ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੇਵਕੁਲਾਗਨੇਯ ਗਵਿਊਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘਋ਸ਼ਿਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੱਥਰ-ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ‘ਦਿਸਦੇ’ ਹਨ—ਅਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਋ਸ਼ਿਤੋਇਆ-ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 315

मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸੰਖੇਪ ਖੇਤਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਧ-ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਸਥਾਨ ‘ਮਾਰੁਦਾਰਿਆ’ ਜਾਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਰੁਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲਪ੍ਰਦਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਗੰਧ-ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣ ਸਥਾਨ (ਕਿੱਥੇ), ਸਮਾਂ (ਕਦੋਂ) ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਕਿਵੇਂ) ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 316

क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਕੁਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ੰਬਰ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਕੁਲ ਤੋਂ ਪੰਜ ਗਵਿਊਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਖੇਮਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਖੇਮਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ, ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਐਤਵਾਰ (ਰਵਿਵਾਰ) ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਦ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਸਰਵਕਾਮਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਕੁਲ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ਰੂਪ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਚਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 317

कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਇਕ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਯੱਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਹਵਿ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਪਾਵਨ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਯੱਗ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਡਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਧਵਰਯੂ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਮ ਤੋਂ ਤੇਜੋਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ—ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਘਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਧਰਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ‘ਕੰਟਕਸ਼ੋਸ਼ਿਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੰਟਕ ਵਰਗੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਮੀ ਜਾਂ ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਪਿਸ਼ਾਚ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

24 verses

Adhyaya 318

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤਵਿਕ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਦਰਭ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ (ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ/ਘਟਾਉ) ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ਿਤੋਇਆ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਵੀ ਹੈ—ਉਪਾਸਕ ‘ਵੇਦਵਿਦ’ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਡ੍ਯਭਾਵ (ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਸਤਤਾ/ਜੜਤਾ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਗੋਲ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ।

3 verses

Adhyaya 319

उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)

ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਉੰਨਤ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਾ ‘ਬਲਪੂਰਵਕ’ ਦਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਉੰਨਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮਹੋਦਯ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉੱਠਿਆ/ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ‘ਉੰਨਤ ਦਵਾਰ’, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ। ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਭਿਖਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੂਲਚੰਡੀਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ) ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੀ ਸੁੰਦਰ ਬਸਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞ, ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ, ਅਤਿਥੀ ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇ—ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਸਥਾਈ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੰਨਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਨਗਨਹਰ’ ਸਮੇਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹਾਕਾਲ ਰਖਵਾਲਾ, ਉੰਨਤ ਵਿਘਨਰਾਜ/ਗਣਨਾਥ ਅਤੇ ਧਨਦਾਤਾ, ਦੁਰਗਾਦਿਤ੍ਯ ਆਰੋਗ੍ਯਦਾਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਲਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

71 verses

Adhyaya 320

लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas

ਈਸ਼ਵਰ-ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਗਨੇਯ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਲਿੰਗ-ਦ੍ਵੈ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ; ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਗਰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦ੍ਵੈ ਦੀ (ਮੁੜ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਨਗਰੀਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਤੋਂ ਵਿਧੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਯਾਤਰਾ/ਬਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਲਿੰਗ-ਦ੍ਵੈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਣ ਭਗਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 321

उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ‘ਉੱਨਤ-ਸਥਾਨ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਢੰਗ ਤੇ ਸਮਾਂ ਕੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪੂਜਾ-ਭੂਗੋਲ ਹੈ: ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਰੀ (ਦਾਮੋਦਰ)। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਨਤ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ, ਗੁਰੂ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਾਲ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

17 verses

Adhyaya 322

दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ “ਦੁਰਗਾਦਿਤ੍ਯ” ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਲਈ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸੂਰਜਦੇਵ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ (ਸ਼ਿਵ) ਇੱਕ ਉੱਚੇ, ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਮੇਰਾ ਨਾਮ “ਦੁਰਗਾਦਿਤ੍ਯ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪਵੇ, ਤਦ ਦੁਰਗਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕਲੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਢ ਸਮੇਤ ਕਈ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

8 verses

Adhyaya 323

Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara

ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ‘ਦੱਖਣ’ ਵੱਲ, ਰਿਸ਼ਿਤੋਇਆ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਮੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਮੇਸ਼/ਕਸ਼ੇਮੇਸ਼ਵਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ: ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ (ਪਾਪ/ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ 81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਾਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ ‘ਕਸ਼ੇਮੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ-ਵਰਣਨ’ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 324

गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ-ਉਪਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗਣਨਾਥ/ਵਿਨਾਇਕ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ “ਸਰਬ-ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ” ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਦਾ ਸਹਚਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਗਣਨਾਥ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਸਮੇਤ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਭੌਮਵਾਰ (ਮੰਗਲਵਾਰ) ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਦ ਭੱਖ੍ਯ, ਭੋਜ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਸਿੱਧੀ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 325

उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੋਯ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਗਣੇਸ਼/ਗਣਨਾਥ ਹਨ—ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ—ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਗਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਆਚਰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ/ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ (ਰਾਸ਼ਟਰ-ਖੇਮ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

5 verses

Adhyaya 326

Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ‘ਸਰਵ-ਰੱਖਿਆ-ਕਰ’ ਪਰਮ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਗਰ/ਬਸਤੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਰੱਖਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ (ਅਮਾਵਸ) ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪੂਜਾ’ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ‘ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ’ ਤੱਕ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 327

महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹੋਦਯ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮਹੋਦਯ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹੋਦਯ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ’ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਧਰਮ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਖਸ਼-ਮੁਖੀ ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਮਹੋਦਯ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਪ੍ਰਦ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 328

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕੁੰਡਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵਡਵਾਨਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੰਡਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 329

उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ “ਉੱਤਮਸਥਾਨ” ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਥਾਨਕ ਦੂਰੀ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਾਰਾਂ ਧਨੁ ਦੇ ਅੰਤਰ ‘ਤੇ “ਉੱਨਤ ਵਿਘਨਰਾਜ” ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਸਰਵ-ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹ-ਨਾਸ਼ਨ) ਹਨ। ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ (ਮੋਦਕ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਵਾਂਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ “ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਵਿਜਯ” ਵਰਗੀ ਜਯ-ਪ੍ਰਦ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 330

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਤੱਤਵਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਤਪਤੋਦਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਪਤਕੁੰਡ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਤਲਾਸਵਾਮੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਲਾਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸੰਹਾਰਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਥਾ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਾਧਕ ਤਪਤਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਲਾਸਵਾਮੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵੀ ਕਰੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਟਿ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਇਕੋ ਤੀਰਥ-ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 331

कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਕਾਲਮੇਘ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਇੱਕ ਖੇਤਰਪ/ਖੇਤਰਪਾਲ (ਰੱਖਿਆ ਦੇਵਤਾ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਸਮੇਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵ ਵਾਂਛਿਤ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੌਖੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ (ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ) ਦਾ 331ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 332

रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਯਤ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਤਪਤੋਦਕ-ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੇਵੀ ਰੁਕਮਿਣੀ। ਤਪਤੋਦਕ-ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕੋਟੀ-ਹਤਿਆ’ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਤਪਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਪ-ਹਾਰਣੀ, ਮੰਗਲ-ਦਾਇਨੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਗ੍ਰਿਹ-ਭੰਗ (ਵਿਆਹਿਕ ਘਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਭਕਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 333

मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾ-ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਪ੍ਰਦ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੰਡਘਟ। ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਕੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵੇਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ‘ਹੱਥ’ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਗਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾ-ਸੰਗਮ (ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਰਚਨਾ ਸਮੇਤ) ਦਰਸਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

12 verses

Adhyaya 334

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖਿਤ “ਤਲ” ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲਸਵਾਮੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਈਸ਼ਵਰ ਗੁਪਤ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਦੁੰਦ-ਯੁੱਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਦੇਹ-ਸਥਿਤ ਅਗਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ “ਤਲ” ਨਾਮਕ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ-ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਤਲ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਚ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤਲ ਮੇਰਾ “ਪੁੱਤਰ” ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਵੱਧ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪਤੋਦਕ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸਤੁਤਿਸਵਾਮੀ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਤਲ ਨਾਲ ਮੱਲ-ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪਤੋਦਕ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਲ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਲ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਾਪਨਾਸ਼, ਥਕਾਵਟ-ਨਿਵਾਰਣ, ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ; ਉੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਖੇਤਰਪਾਲ “ਕਾਲਮੇਘ” ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ—ਤਲਸਵਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਿਮਰਨ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਜਪ, ਸਨਾਨ, ਅਰਘ, ਗੰਧ-ਫੁੱਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਭ੍ਯੰਗ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਯੋਗ੍ਯ ਵੈਦਿਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੈਲ/ਸੋਨਾ/ਕੱਪੜਾ ਦਾਨ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤਲਸਵਾਮੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਕਈ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

74 verses

Adhyaya 335

शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਸ਼ੰਖਾਵਰੱਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਿਤ੍ਰਾਂਕਿਤ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ‘ਰਕਤਗਰਭਾ’ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਲਾ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵੇਦ-ਅਪਹਾਰੀ ‘ਸ਼ੰਖ’ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਲਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੁਦ੍ਰਗਯਾ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੀਰਥਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਉੱਥੇ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

7 verses

Adhyaya 336

गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੰਡ ਦੇ ਨਿਆਂਕੁਮਤੀ ਦਰਿਆ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਪਤ ਪਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੋਸ਼ਪਦ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼ਿਲਾ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ “ਗਯਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਗੁਣਾ” ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਧੀ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਹੱਸ ਮੰਨ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਸ਼ੌਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਨਾਸਤਿਕ ਸੰਗਤ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਨਿਆਂਕੁਮਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦੇਵ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত, ਬਰ੍ਹਿਸਦ, ਸੋਮਪ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਦੁৰ্গਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਯਸ, ਮਧੁ, ਸੱਕਤੂ, ਪਿਸ਼ਟਕ, ਚਰੂ, ਅਨਾਜ, ਮੂਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ, ਗੋ-ਦਾਨ, ਦੀਪ-ਦਾਨ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਵਿਸਰਜਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੇਨ ਦਾ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਪૃਥੂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਅਤੇ ‘ਧਰਤੀ ਦੁਹਣ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵੇਨ ਦੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਿਚਕਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਗੋਸ਼ਪਦ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੇਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਾਲ-ਪਾਬੰਦੀ ਘੱਟ ਹੋਣੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਹੱਸ ਕੇਵਲ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।

270 verses

Adhyaya 337

न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ, ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਨਾਰਾਇਣਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਕਲਪਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਇਸ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ‘ਅਨੰਤ’ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਸ਼ੁਭ ਸਦਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

10 verses

Adhyaya 338

Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ‘ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ-ਸੰਗ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਸਤੰਬ ਰਿਸ਼ੀ ਜਲ ਵਿਚ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਜਾਲ ਪਾ ਕੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਆਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ। ਰਾਜਾ ਨਾਭਾਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਨੂੰ ‘ਕੀਮਤ’ ਦੇ ਕੇ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਧਨ ਨਾਲ ਮਾਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਕੀਮਤ ਗਾਂ ਹੈ; ਆਪਸਤੰਬ ਗੋਮਾਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਹਿਮਾ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਰੇ ਗਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ—ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਨਾਭਾਗ ਨੂੰ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਰਾਜ-ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ‘ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ’ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ‘ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਪਿਆ। ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ, ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸ੍ਰਵਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

75 verses

Adhyaya 339

Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ’ ਹੁੰਕਾਰ-ਕੂਏਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਿਕਾ-ਤਟ ਤੇ ਤੰਡੀ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਬੁੱਢਾ ਹਿਰਨ ਡੂੰਘੇ, ਸੁੱਕੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਪੋਨਿਯਮ ਨਾ ਤੋੜਦਿਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ‘ਹੁੰ’ ਦਾ ਹੁੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੂਆ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਨ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਕਰਮ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਿਰਨ-ਯੋਨੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣਿਆ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਮੁਨੀ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੂਆ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਲ-ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਾਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੁੰਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਲਧਾਰਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

14 verses

Adhyaya 340

चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਤ-ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 341

आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਆਸ਼ਾਪੂਰ ਵਿਘਨਰਾਜ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਅਕਲਮਸ਼’ (ਨਿਰਮਲ) ਅਤੇ ‘ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਭਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਆਸ਼ਾਪੂਰਕ’ ਕਹਾਏ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਥੇ ਗਣੇਸ਼/ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਵੀ ਗਣਾਧਿਪ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਲਿਆ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਠ (ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ) ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਲਾਭ ਦਾ ਫਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੋਦਕਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਘਨਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 342

Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)

ਅਧਿਆਇ 342 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ–ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਾਪ-ਹਰ ਲਿੰਗ ‘ਚੰਦਰੈਸ਼/ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ਯ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ-ਕੁੰਡ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਲਾ-ਕੁੰਡ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਐਸੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਇੱਕ ਤੜਾਗ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ—ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁਸ਼-ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ—ਅਤੇ ਚੰਦਰੈਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਗ ਤੀਰਥ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼ਾਪੂਰਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 343

कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ‘ਕਪਿਲਧਾਰਾ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਕਪਿਲਾ-਷ਸ਼ਠੀ’ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਦੁਲੱਭ ਤਿਥੀ-ਸੰਯੋਗ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਘ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁੰਭ-ਵਿਨਿਆਸ, ਸੂਰਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਹਾਯੱਗ ਸਮ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਹਾਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 344

जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)

ਅਧਿਆਇ 344 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਲਿੰਗ ‘ਜਰਦਗਵੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਜਰਦਗਵ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਨਦੀ-ਦੇਵੀ ਅੰਸ਼ੁਮਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ (ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ) ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੰਧ-ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਪਣ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਗੁੱਗੁਲੂ ਧੂਪ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਤੁਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਕਤੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਧਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਬਹੁਗੁਣ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧੋਦਕ’ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਜਰਦਗਵੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

8 verses

Adhyaya 345

नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਰਾਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਲ ਨੇ ਦਮਯੰਤੀ ਸਮੇਤ ਨਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਦੰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਊਤ/ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 346

कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਕਰਕੋਟਕ-ਰਵੀ’ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਸਰਵਦੇਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਐਤਵਾਰ (ਰਵਿਵਾਰ) ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਦ ਧੂਪ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਇਹ ਆਰਾਧਨਾ ‘ਸਰਵ-ਕਿਲਬਿਸ਼’ ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਪਾਪ/ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ 346ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 347

हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਗਸਤਿਆਮ੍ਰ-ਵਨ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਕੇਯ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਦੈਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋੜੀ; ਸਵਾਧਿਆਇ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਆਦਿ ਧਰਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਟਣ ਲੱਗੇ। ਦੁਖੀ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕੇਯ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੰਡੂਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੈਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਮੁੜ ਭਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲ ਜੀਰਣ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਭਾਗੀਰਥ ਗੰਗਾ ਲਿਆ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭਰੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਮਹਾਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਗੋਦਾਨ-ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ; ਰਿਤੂ/ਅਯਨ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

52 verses

Adhyaya 348

नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਨੂੰ—ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ—ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਨਾਰਦੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਧਾਮ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਬ ਦੌਰਭਾਗ੍ਯ ਨਾਸਿਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਪੁੰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੌਰਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਨਾਰਦੇਸ਼ਵਰੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 349

मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ “ਦੇਵੀ ਮੰਤ੍ਰਵਿਭੂਸ਼ਣਾ” ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੇ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ, ਭਕਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਫਲਦਾਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 350

दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਰਗਕੂਟਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਖਮ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਭੱਲਤੀਰਥ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀਚਕ੍ਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਭੀਮ ਦੀ ਸਫਲ ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ‘ਸਰਵਕਾਮਪ੍ਰਦ’ ਹੈ। ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਕਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ ਵਰਗੇ ਸਾਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਖੇਪ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 351

कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੌਰਵੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ ਨੇ ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਉੱਤਮ/ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਵੀ ਭਗਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਥਾਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਭਕਤੀ, ਰੱਖਿਆ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਦਾਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

4 verses

Adhyaya 352

सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੁਰਗਾ-ਕੂਟ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸੁਪਰਨੇਲਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੈਰਵੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਿਆ ਕੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਨਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ‘ਸੁਪਰਨੇਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸੁਪਰਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਇਲਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੁਪਰਨੇਲਾ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਚਰਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਨ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤੀਰਥ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ‘ਜੀਵਵਤਸਾ’ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 353

भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਭੱਲਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ‘ਆਦਿ-ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਮ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਹਰਣ ਸਮਝ ਕੇ ‘ਭੱਲ’ (ਤੀਰ) ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ-ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੱਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭੱਲਤੀਰਥ’ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਹਰਿਖੇਤਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਚਾਰ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਭੱਲਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

34 verses

Adhyaya 354

Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਰਦਮਾਲਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਮੰਡਲ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਜਨਾਰਦਨ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਸ ਥਾਂ ਨਿਯਮਬੱਧ ਅਤੇ ਦਿਰਘਕਾਲੀ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਕਰਦਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਗ-ਮੂਲ-ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਧਾਰਣ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਕਰਦਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮਨੁੱਖ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸੀਮਾ-ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ‘ਗੁਪਤ’ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਰਾਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਯਜ્ઞ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਦੇ ਅਗਰ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਕਰਦਮ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ‘ਕਰਦਮਾਲਾ’ ਪਿਆ। ਮਹਾਕੁੰਡ, ਗੰਗਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਰਗਾ ਜਲਸ੍ਰੋਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੌਕਰ’ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਅਨਨਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

32 verses

Adhyaya 355

Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗੁਪਤੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਉਹ ਸਥਾਨ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਕੋਢ ਵਰਗੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਖ਼ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮ ਦਾ ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੋਮ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਗੁਪਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਢ ਨਾਲ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

7 verses

Adhyaya 356

बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਹੁਸੁਵਰਣਕ/ਬਹੁਸੁਵਰਣੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮਪੁਤਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਬਹੁਸੁਵਰਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਲ-ਕੋਟੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ-ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ‘ਕੋਟੀ-ਪੂਜਾ’ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੁਵਰਣੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

6 verses

Adhyaya 357

शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)

“ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਅਨੁੱਤਮ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਰਸਮੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ “ਸਰਵ ਪਾਤਕ ਨਾਸਕ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਠੀਕ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਪੂਰਵਕਾਲੀਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯਵਰਨਨ” ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 358

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ “ਈਸ਼ਵਰ ਉਵਾਚ” ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਟੀਨਗਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਕੋਟਿ-ਯਜ੍ਞ’ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਤੇ ਕੋਟਿ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਮਹਾਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 359

Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਾਤਰੀ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਾਪੀ/ਕੁੰਡ ਹੈ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸਥਾਨ-ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ-ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਸਪਰਸ਼-ਅਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਰਜੋਦੋਸ਼ (ਮਾਸਿਕ ਅਸ਼ੌਚ) ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦਾ ‘ਨਾਰਾਯਣ-ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 360

Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਸਾਰ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰੇਸ਼ਵਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ—ਹਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਐਸੀ ਦਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਉਪਚਾਰਕ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ ਹੈ।

4 verses

Adhyaya 361

मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)

ਅਧਿਆਇ 361 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ–ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹਿਰਣ੍ਯਾਤਟ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ‘ਘਟਿਕਾਸਥਾਨ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਿੱਧ-ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੀ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ—ਇੱਕ ਨਾਡੀ-ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ—ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਉਪਸ਼ਮਨ/ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਗਮ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਬਣ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਤੀਰਥ-ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 362

Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡੂਕੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂਡੂਕ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਟਿਹ੍ਰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਸਰੋਵਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯਾਤਰੀ ਕੋਟਿਹ੍ਰਦ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਤ੍ਰਿਤਕੂਪ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੀ ‘ਸਥਿਤ’ ਹੈ, ਐਸਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ। ਕੋਲੋਫਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ 362ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।

5 verses

Adhyaya 363

एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੋ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੂਰੀ ‘ਵਲਾਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਲਾਯ ਵਿੱਚ ‘ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ’ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ-ਲਿੰਗਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਜੈਕਪਾਦ ਅਤੇ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 364

Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਤੁੰਡਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਘਰਘਰ-ਹ੍ਰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਜਲਾਸ਼ਯ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਕੰਦೇಶਵਰ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਬੱਝੀਆਂ ਸਨ; ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਦ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਦೇಶਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ—ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ‘ਸ਼ਾਸਨ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਰੱਖਿਆ/ਆਗਿਆ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸਾਦ।

3 verses

Adhyaya 365

संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ–ਸਾਧਕ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਮ’ ਸੰਵਰਤੇਸ਼ਵਰ ਧਾਮ ਵੱਲ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਰਤੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਅਰਕਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ; ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਭਕਤੀਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ੩੬੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸੰਵਰਤੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯਵਰਣਨ’ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।

3 verses

Adhyaya 366

प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites

ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਸਿੱਧੀ-ਸਥਾਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਕੀਰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ, ਵਜ੍ਰਿਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਨੀ, ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ, ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੱਠ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ ਅਗਣਿਤ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਪੰਚ-ਸ੍ਰੋਤ) ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਜਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਰਸਵਤ’ ਜਲ ਜਾਣ ਕੇ ਪੀਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਯਥੋਚਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰਸਵਤ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਪਰਸ਼-ਲਿੰਗ’ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਮੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਮੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਰੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਏਕਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

11 verses

FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Prabhāsakṣetramāhātmya?

Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.