Adhyaya 87

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं कृत्वा नरो यात्रां सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । ततो गच्छेन्महादेवि रुद्रानेकादश क्रमात्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

प्रभासक्षेत्रमध्यस्थान्महापातकनाशनान् । यदेकादशधा पापमर्जितं मनुजैः पृथक्

ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਤੀਰਥ/ਦੇਵ) ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਮਾਨੋ ਗਿਆਰਾਂ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 3

तदेकादशरुद्राणां पूजनात्क्षयमेष्यति । संक्रांतावयने वापि चंद्रसूर्यग्रहेऽथवा

ਉਹ (ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ) ਪਾਪ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਚਾਹੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੇਲੇ, ਅਯਨ (ਉੱਤਰਾਯਣ/ਦੱਖਣਾਯਣ) ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਥਵਾ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ।

Verse 4

अन्यासु पुण्यतिथिषु सम्यग्भावेन भावितः । पूजयेदानुपूर्व्येण रुद्रैकादशकं क्रमात्

ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਯਥਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇਕਾਦਸ਼ਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 5

तेषां नामानि वक्ष्यामि यान्यतीतानि मे पुरा । आद्ये कृतयुगे तानि शृणु देवि यथार्थतः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਦਿ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਉਹ ਨਾਮ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।

Verse 6

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः । वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी चापराजितः

ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਰੈਵਤ; ਹਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁરૂપ; ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ, ਸ਼ੰਭੂ; ਕਪਰਦੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ—ਇਹੀ ਨਾਮ ਕਥਿਤ ਹਨ।

Verse 7

आदौ कृतयुगे देवि त्रेतायां द्वापरेऽपि च । कलौ युगे तु संप्राप्ते जातं नामांतरं पुनः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹੀ ਨਾਮ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਮੁੜ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ।

Verse 8

एकादशधा रुद्राणां तानि ते वच्मि सांप्रतम् । भूतेशो नीलरुद्रश्च कपाली वृषवाहनः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਭੂਤੇਸ਼, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਕਪਾਲੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ।

Verse 9

त्र्यंबको घोरनामा च महाकालोऽथ भैरवः । मृत्युंजयोऽथ कामेशो योगेश इति कीर्तितः । एकादशैते रुद्रास्ते कथिताः क्रमशः प्रिये

ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਘੋਰਨਾਮਾ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਭੈਰਵ; ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ, ਕਾਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਿਤ।

Verse 10

अनादिनिधना देवि भेदभिन्नास्तु ते पृथक् । एकादशस्वरूपेण पृथङ्नामप्रभेदतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਰੇ-ਪਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि लिंगैकादशकक्रमम् । स्थानसीमाप्रभेदेन माहात्म्योत्पत्तिकारणैः

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।

Verse 12

कथं पूज्यानि तानीश के मंत्राः को विधिः स्मृतः । कस्मिन्पर्वणि काले वा सर्वं विस्तरतो वद

ਹੇ ਈਸ਼, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 13

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । सोमनाथादितः कृत्वा सिद्धिनाथादिकारणम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਿਨਾਥ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਕਾਰਣ) ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 14

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जंतुः पातकैः पूर्वसंचितैः । ये चैकादश रुद्रा वै तव प्रोक्ता मया प्रिये

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੀਵ ਪੂਰਵ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਹਿ ਸੁਣਾਏ ਹਨ।

Verse 15

दश ते वायवः प्रोक्ता आत्मा चैकादशः स्मृतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि वायूनां शृणु मे क्रमात्

ਦਸ ਵਾਯੁ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੁ) ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਯੁਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹਾਂਗਾ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ।

Verse 16

प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागश्च कूर्मः कृकलो देवदत्तो धनंजयः

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ; ਅਤੇ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਹਨ।

Verse 17

आत्मा चेति क्रमाज्ज्ञेया रुद्राधिपतयः क्रमात् । तेषां यात्रां क्रमाद्वक्ष्ये सर्वप्राणिहिताय वै

ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਅਧਿਪਤੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹਾਂਗਾ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ।

Verse 18

रुद्राणामादिदेवोऽसौ पूर्वं सोमेश्वरः प्रिये । भूतेश्वरेति नाम्ना वै पूजयेत्तं विधानतः

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 19

राजोपचारयोगेन श्रद्धापूतेन चेतसा । पंचामृतेन संस्नाप्य सद्योजातेन पूजयेत्

ਰਾਜਸੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ (ਲਿੰਗ) ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 20

पुष्पैर्मनोहरैर्भक्त्या ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । त्रिभिः प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं प्रणिपत्य च

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 21

रुद्रैकादशयात्रार्थी निर्विघ्नार्थं व्रजेत्ततः । भूतेश्वरेति यन्नाम प्रोक्तं तत्ते ब्रवीम्यहम्

ਜੋ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 22

महदादि विशेषांतं भूतजालं यदीरितम् । पंचविंशति संख्याकं तेषामीशो यतः स्मृतः

ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਜੋ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਚੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ (ਉਹ) ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तेन भूतेश्वरेत्युक्तं नाम तस्य पुरा किल । पंचविंशतितत्त्वानि ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 24

भूतेशरुद्रं संपूज्य गच्छेद्वै मुक्तिमव्ययाम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तमादि रुद्रस्य कीर्तनम् । कीर्तनीयं द्विजातीनां कीर्तितं पुण्यवर्द्धनम्

ਭੂਤੇਸ਼-ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਹ ਸ্তুਤੀ ਦਵਿਜਾਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠਯੋਗ ਹੈ; ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 87

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये भूतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।