
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੰਕੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੂਲ‑ਕੰਦ‑ਫਲ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੀਰਘ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਥਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ‑ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗੋ‑ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मंकीश्वरमनुत्तमम् । त्रिसंगमसमीपस्थं सर्वपातकनाशनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਅਨੁੱਤਮ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
मंकीनाम ऋषिः पूर्वमासीत्स तपतां वरः । स च ज्ञात्वा महाक्षेत्रं प्रभासं शंकरप्रियम्
ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਕੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 3
अतपद्वै तपो घोरं कन्दमूलफलाशनः । वर्षाणामयुतं साग्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्
ਉਸ ਨੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਆਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
ततस्तुष्टो महादेवो ददौ प्रीतो वरं तदा । स वव्रे यदि तुष्टोऽसि अस्मिन्स्थाने स्थितो भव
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ।”
Verse 5
मन्नामांकितलिंगस्तु वस कल्पायुतायुतम् । एवमस्त्वित्यथेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत
“ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਲਿੰਗ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” “ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
तदाप्रभृति तल्लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम् । माघे मासे त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामथापि वा
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲਿੰਗ “ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਓਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ,
Verse 7
पूज्याः पंचोपचारेण प्राप्नुयादीप्सितं फलम् । गोदानं तत्र वै देयं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ਪੰਜ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੁੰਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 184
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਕਸ਼ੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।