Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਡੋਲ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਭਰੂਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ, ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਡਿਗਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਬਾਲਕ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

ਉਸ ਵੈਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਉਰਵ ਦੀ ਰੌਦ੍ਰ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਭਾਰੀ ਸੈਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰੋਕ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ! ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਜਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।”

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

“ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਕੱਟ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ ਵਿਭੋ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯਤਨ ਕਰ।

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਔਰਵ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਸਾੜਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

“ਤੁਰੰਤ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)!”

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

ਔਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਤੇਰੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਅੱਗ ਜੋ ਮੈਂ ਛੱਡੀ ਸੀ—ਹੇ ਵਿਭੋ—ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲੇਗੀ।”

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

“ਇਸ ਦੀ ਰੀਤ ਐਸੇ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਪਾਯ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

ਤਦ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵੀ—ਆਪਣੀ ਧੀ—ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰੀ, ਤੂੰ ਜਾ; ਇਹ ਅਗਨੀ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਚੱਲ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਲਦੀ ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ।”

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਰ ਪਈ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਲਾਹਿਆ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਸਾਧਵੀ!”

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਨੇਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

“ਜਾ, ਪੁੱਤਰੀ; ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਨਿਰਾਪਦ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰ; ਤੇਰੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨਾ ਹੋਣ।”

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤਦ ਹਿਮਵੰਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਹੇਠੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਦਵਿਜ ਜਨਮਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਕੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

ਉੱਥੇ ਰਸ-ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ, ਆਦਰਯੋਗ ਗੁਰੂ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚਲੀ। ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਮ-ਮੱਧ ਸਥਿਤ ਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

ਗਿਰਿ-ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਭਿਗੋ ਕੇ ਉਹ ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਉਹ ਅਗਨਿ ਕਾਰਨ ਸਰਸਵਤੀ ਉਸੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਗਜਗਾਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਗੁਪਤ ਅੰਤರ್ಧਾਨ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

ਪਾਪੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

ਉਸ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਗੋਚਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਮਤਿ, ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਿਲਾ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

ਤਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਛੇ ਉਪਾਸਕ ਸੇਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਸੇ ਉੱਭਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਧਾਰਾ ਮੁੜ ਵਹੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

ਉਹ ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭੂਤੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਈ, ਜੋ ‘ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ’ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

ਉਸ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਤੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਅਗਨੀ (ਵਹਿਨੀ) ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਰਾਟ-ਨਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਗੋਪਾਯਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਭਰੀ।

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

ਉਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਹ ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

ਉਥੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਵਸਦੀ ਰਹੀ—ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਫਿਰ ਗੋਪਾਯਨ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

ਉਹ ਖਰਜੂਰੀ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਉਥੇ ਉਹ ‘ਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਉਸ ਖਰਜੂਰ ਨਾਮਕ ਵਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

ਮੇਰੁਪਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਰਕੰਡਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ; ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੁਪਾਦ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਰਕੰਡਕ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਅਰਬੁਦ ਅਰਣ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਈ; ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਰਮਣੀਯ ਵਟਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਪੁੰਨਮਯ ਵਟਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਉਦੁੰਬਰਵਨ ਨੂੰ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੇਰੁਪਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੰਡੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਾਧੀ।

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

ਉਸ ਉਦੁੰਬਰਵਨ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ—ਦੂਜੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਮਹਾਨਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹੀ।

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

ਉਹ ਮੇਰੁਪਾਦ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਸੇਵਿਤ; ਟੁੱਟੇ ਅੰਜਨ-ਕਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗੋਲਾਂਗੂਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਹ ਸੁਮੱਧਿਆ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਬਾਂਸ ਦੇ ਠੁੱਠ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਾਰਾ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ।

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ‘ਉਦਗਮਵਟ’—ਉਸ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਬਟਵ੍ਰਿਕਸ਼—ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

ਤਰੱਤਰੰਗ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਕਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ‘ਧਾਰੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

ਧਾਰੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ‘ਗੰਗੋਦਭੇਦ’ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ‘ਪੁੰਡਰੀਕ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੋਰ (ਤੀਰਥ) ਹੈ।

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

ਮਾਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਹੈ, ਸਭ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

‘ਅਨਰਕ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਭਯ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਅਨਰਕ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਤੀਰਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਸ ਤੋਂ ‘ਸ਼ੰਭੁਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

ਫਿਰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਉਹ ਪੱਛਮ-ਮੁਖ ਹੋਈ। ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਖੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਈ।

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

ਦੇਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ: ‘ਹਾਏ ਗੰਗੇ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ, ਮੰਦ-ਭਾਗੀ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ—ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?’

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਤਦ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਤਰ ਆਈ, ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

ਤਦ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਈ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹੀ।

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

ਉੱਥੇ ‘ਸਿੱਧਵਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪੈਤਾਮਹ’—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ—ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ (ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ) ਆ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ‘ਮਹਾਲਯ’—ਮਹਾਨ ਧਾਮ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ‘ਪਿੰਡਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕੁੰਭਕੁਕ੍ਸ਼ਿਗਿਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ ਕਰਮਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

ਪ੍ਰਾਚੀਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਖੋਜਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ।

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

ਉਸ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਵ-ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਨਰਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਪ-ਜਨਿਤ ਭੈ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

ਨਰਤੀਰਥ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਆ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

ਪ੍ਰਾਚੀਨੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੋਦਯ ਮੰਗਲਮਈ ਤੀਰਥ ‘ਗੰਗਾਸਮਾਗਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸੀ—

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਸਖੀ ਰਚੀ—ਕਪਿਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ। ਹਰਿ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਇਕ ਹੋਰ ਸਖੀ ਬਣਾਈ—ਹਰਿਣੀ; ਅਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰਿਣੀ ਵੀ ਰਚੀ। ਅਤੇ ਹਰ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਨ੍ਯੰਕੁ ਦਿੱਤਾ।

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ—ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਵਡਵਾਨਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ—ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਏਕਦ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

ਏਕਦ੍ਵਾਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੈਨਾ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੋ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਹਾ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ‘ਵਟੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਆਮਰੱਦਕੀ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

ਉਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਮਰਦਕੀ ਦਾ ਉਹ ਸੰਗਮ ਬਿਨਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਮੁੰਡੀਂਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁੰਡੀਂਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ‘ਮਹੋਦਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਂਮੁਖ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਮਾਂਡਵ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

ਉੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੀਲੁਕਰ੍ਣਿਕਾ’ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ, ਮਹਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

ਉੱਥੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ‘ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਹਰਿ ਸਨਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

ਉਸ (ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਗੋਵਤ੍ਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਬਿਕਾਪਤਿ ਨੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ।

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

ਉੱਥੇ ਤੇਜਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਆਪ ਹੀ ਭੂਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੋਵਤਸ ਦੇ ਨੈਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਯਸ਼ਟੀਕਾ (ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਡੰਡਾ) ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਕੀ ਦਿਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

—ਉਹੀ ਫਲ ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਬਾਲਿਕਾ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ (ਚਲ ਪਈ)।

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

ਉੱਥੇ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਉਹ ਦੇਵੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ—ਕਦੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਕਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ।

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

ਰੁੱਲੰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਲੰ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ, ਜਲ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ‘ਰੁੱਲਿਤ’ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

ਉੱਥੇ ‘ਰੁੱਲਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹ੍ਰਦ ਹੈ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੰਗਲਮਈ ਤੀਰਥ। ਉੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਆਨੰਦೇಶਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਆਯਤਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ‘ਨਖ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ। ‘ਕੂਸ਼ਮਾਂਡੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

ਉੱਥੇ ਕੋੱਲਾ ਦੇਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਭੈ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਉਸ ਕੋੱਲਾ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨੋਹਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ—ਮਦਨ ਨਾਮ ਦੀ ਢਲਾਣ—ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

ਫਿਰ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ, ਖਾਦਿਰਾਮੋਦ ਨਾਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਜੋ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਚੌਫੇਰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ: ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖ਼ਾਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

ਉੱਥੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਦੇਵੀ ਹर्ष ਨਾਲ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਈ।

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

ਉੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ—ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰੀ: ਹਰਿਣੀ, ਵਜ੍ਰਿਣੀ, ਨ੍ਯੰਕੁ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ‘ਤੱਤਤਪਾਦਕ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਅਰਥੀ ਨਰਾਂ ਲਈ; ਅਤੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

ਖਾਦਿਰਾਮੋਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ; ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵ-ਸੁੰਦਰੀ, ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਈ।

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਸ੍ਮਰ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਡਵ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੀ, ਸੁਕਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਠਹਿਰੀ ਰਹੀ।

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਗਹਿਰੇ ਲੂਣੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਵਾਡਵ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀ ਆਪ ਹੀ, ਉਸ ਕਰੜੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

“ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸੁਵ੍ਰਤੇ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।”

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੰਗਣ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—“ਹੇ ਵਹਿਨੇ (ਅਗਨੀ), ਮੇਰਾ ਇਹ ਕੰਗਣ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਰਹੇ।”

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

“ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੰਨਾ ਜਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ—ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਸੁਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜਲਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਵਾਡਵ-ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆਗਮਨ ਕੀਤਾ।

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸੁੰਦਰੀ! ਉਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕਲਾ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

ਉੱਥੇ ਲਵਣੋਦਧਿ (ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਦੇਵਮਾਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ…

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਡਵ ਅਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ‘ਜ੍ਵਾਲਾਮੁਖ’ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬ੍ਰਾਹਮੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਗਾ।

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

ਅੱਜ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ‘ਕਮੰਡਲੁਭਵਾ’ (ਕਮੰਡਲ ਤੋਂ ਜਨਮੀ) ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਰਤਨਾਕਰ’ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਮੁਦਰੀ ਨਾਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੀ।

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸਾਗਰਾ’ (ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਬੰਧੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ‘ਕ੍ਸ਼ਾਂਰੋਦਾ’ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ‘ਸੀੜ੍ਹੀ’ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ (ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ) ਸਰਸਵਤੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ।

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

ਉਹ ਦੇਵੀ ਐਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਡਵਾਨਲ (ਭੂਗਰਭੀ ਅੱਗ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

ਜੋ ਕੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾ-ਯਜ್ಞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮ ਹਨ—ਅਗਨਿਚਿਤ (ਅਗਨੀ-ਵੇਦੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ), ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ, ਸੱਤ੍ਰ-ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਜਮਾਨ, ਰਾਜਾ, ਭਿਖਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ।

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਲ (ਧੂਪ) ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਹ ਅਗਨੀਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

ਫਿਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਪਾਰਦਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

ਤਦੋਂ ਕੇਦਾਰ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਡੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

ਫਿਰ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ।

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਵਸਣ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਕਿੱਥੇ? ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਰਗੀ ਰਤੀ ਕਿੱਥੇ? ਜੋ ਨਰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।