Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਥਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ—ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਆਰਸ਼ੇਯ ਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਦੇ ਕਾਵ੍ਯ-ਚਿੰਨ੍ਹ। ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ, ਇਹ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 2

सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭੇਦ-ਵਰਗ ਵੀ।

Verse 3

पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਦ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ।

Verse 4

ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्

ਤਦੋਂ ਸਮੂਹ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ—ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ; ਨਿੱਤ-ਸ਼ਬਦਮਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ, ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮ—ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ।

Verse 5

निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ, ਭਾਗਵਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਨਾਰਦੀਯ।

Verse 6

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲੈੰਗ, ਵਾਰਾਹ, ਸਕਾਂਦ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 7

कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्

ਕੌਰਮ, ਮਾਤਸ੍ਯ, ਗਾਰੁਡ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਯਵੀਯ—ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਕਹੇ ਗਏ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 8

एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਇਕੋ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਮਾਪ ਦੀ ਸੀ।

Verse 9

ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः

ਫਿਰ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ—ਉਹ ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਹੈ।

Verse 10

अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्

ਹੇ ਸਜਣੋ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।

Verse 11

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्

ਪਹਿਲਾ ਉਪਪੁਰਾਣ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਸਿੰਹ ਮਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਸਕਾਂਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੁੜ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।

Verse 12

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्

ਚੌਥਾ ‘ਸ਼ਿਵਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨੰਦੀਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ ‘ਆਸ਼ਚਰਯ’ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਕਥਿਤ ਹੈ।

Verse 13

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च

ਕਾਪਿਲ, ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਉਸਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵੀ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ‘ਕਾਲਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 14

माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ, ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਸੌਰ—ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਵੀ ਹਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਪਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਮਾਰੀਚ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨਾਮਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 15

एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਹ ਉਪਪੁਰਾਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਥਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 16

ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਹੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗਿਆਤਾ, ਯਥਾਵਤ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ।

Verse 17

सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰੁਸ਼, ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਪੂਰਵਕਾਲ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹੇ ਸਨ—ਉਹੀ ਸੁਣੋ ਤੇ ਸਮਝੋ।

Verse 18

पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 19

पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

ਉਸ ਪੂਰਵ ਕਲਪਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 20

विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਨਿਆਯ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਪੁਰਾਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ (ਫਿਰ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 21

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे

ਉਸ ਨੇ ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਮਤਸ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 23

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः

ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 24

ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे

ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਹਰਿ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰੇਗਾ।

Verse 25

चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते

ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः

ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः

ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ।

Verse 28

ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ ਪੁਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 29

लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ‘ਜਲਧੇਨੂ’ ਦਾਨ ਸਮੇਤ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः

ਇਹੀ ਉਹ ਵਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸੁਵਰਨਮਯ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਸੇ ਕਥਾ-ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਦਮ’ (ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ) ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 31

पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ਇੱਥੇ ਪਾਦਮ ਪੁਰਾਣ ਪੰਜਾਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪਾਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः

ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ (ਪੁਰਾਣ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਤੇਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 34

तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ, ਘੀ-ਧੇਨੂ (ਘੀ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ) ਸਮੇਤ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्

ਸ਼੍ਰੁਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਵਾਯਵੀਯ’ (ਪੁਰਾਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 37

श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਾਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਨੂੰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ‘ਗੁੜ-ਧੇਨੂ’ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः

ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

ਜਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ-ਵਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭਾਗਵਤ’ (ਪੁਰਾਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्

ਸਾਰਸਵਤ ਕਲਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਜੋ ਨਰ ਤੇ ਅਮਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਪੁੰਨਮਈ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਉਦਵਾਹ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 41

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्

ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ, ਸੁਵਰਨ ਸਿੰਹਾਸਨ (ਸਿੰਹ-ਆਸਨ) ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 43

यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਤ-ਕਲਪ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਵਾਲਾ।

Verse 44

तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

ਪਰ ਇਸ਼ੇ (ਆਸ਼ਵਿਨ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕੋਈ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 45

यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते

ਜਿਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਵ-ਸਾਹਸ੍ਰ (ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ) ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਕਲ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੌਂਡਰੀਕ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 47

यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते

ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ, ਉਹ ‘ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 48

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्

ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ—ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्

ਉਹ (ਪੁਰਾਣ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਗਤਪਤੀ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਘੋਰ-ਕਲਪ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਮਨੂ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਾਮ (ਸਭ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 50

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते

ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਸੌ (ਸ਼ਲੋਕ)—ਇਥੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਭਵਿੱਖ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਤਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 51

तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्

ਜੋ ਕੋਈ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਾਤਾ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च

ਰਥੰਤਰ ਕਲਪ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮੇਤ—ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਰਾਹ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते

ਉਹ (ਗ੍ਰੰਥ) ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਵਾਲਾ ‘ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च

ਉਥੇ ਅਗ્નਿ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਅਗ્નੇਯ (ਪੁਰਾਣ/ਉਪਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्

ਉਹ ਕਲਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ‘ਲੈੰਗ’—ਅਰਥਾਤ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ—ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 56

तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्

ਜੋ ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦੇ ਦਾਨ ਸਮੇਤ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਤਮ੍ਯਤਾ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते

ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਵਰਾਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਕੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਇੱਥੇ ‘ਵਾਰਾਹ’ (ਪੁਰਾਣ/ਉਪਦੇਸ਼) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते

ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਧੰਨ ਮਾਨਵ (ਮਨੁ-ਸੰਬੰਧੀ) ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਇੱਥੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 59

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्

ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਰੁੜ ਬਣਾਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਰਾਹ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ/ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते

ਜੋ ਪੁਰਾਣ ‘ਸਕਾਂਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇੱਕ ਲੱਖ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ’ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः

ਜੋ ਕੋਈ ਯਥਾਵਿਧਿ ਚਿੱਤਰ/ਲੇਖ ਉਕੇਰ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਜਦ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ—ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्

ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਣਨ ‘ਵਾਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 64

पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्

ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲਮਯ, ਜੋ ਕੂਰਮ-ਕਲਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

Verse 65

यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्

ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਰਦ ਵਿਸੁਵ ਦੇ ਦਿਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਤਾਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः

ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ, ਉਹ ਕੂರ್ಮ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ।

Verse 67

इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्

ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕਲਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਤਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ।

Verse 68

यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਯਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੌਰਮ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੂರ್ಮ (ਕੱਛੂਆ) ਭੇਟ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्

ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ (ਵੇਦਾਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।

Verse 70

अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श

ਹੇ ਮুনি-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀਓ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ (ਪੁਰਾਣ) ਜਾਣੋ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 71

विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला

ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੱਛੀ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਜੋੜੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸਮੂਚੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 72

यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते

ਗਰੁੜ-ਕਲਪ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ; ਉਹੀ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ‘ਗਾਰੁੜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 73

तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्

ਇੱਥੇ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ (ਸ਼ਲੋਕ) ਵਜੋਂ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਰਾਯਣ-ਦੱਖਣਾਯਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੇਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ (ਪੁਰਾਣ) ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕ) ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਸੌ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 76

यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਨ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा

ਉਹ ਦਾਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁਵਰਨ ਧੇਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਹ ਚਾਰ ਲੱਖ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦਾ ਸੰਹਿਤਾ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 78

इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 79

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 80

पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਉਪਵਰਨਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਨਰਸਿੰਹ’ (ਪੁਰਾਣ/ਭਾਗ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 82

यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः

ਹੇ ਅਟੱਲ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਓ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਥਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ‘ਸਾਂਬ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 83

एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣ ਦਿੱਸੇ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ—ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਅਠਾਰਾਂ) ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 84

पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁਝ ਕਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਕਥਾ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 85

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्

ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਰਕ (ਸੂਰਯ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਭੁਵਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ-ਬਸ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 87

सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः

ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਹੈ; ਰਾਜਸ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਧਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 88

तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਸ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰ ਮਹਿਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 89

चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः

ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ্তুਤੀ ਹੈ; ਦੋ-ਦੋ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦੀ; ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ।

Verse 90

वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 91

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा

ਵੇਦ ਡਰਦਾ ਹੈ: ‘ਇਹ ਅਲਪ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇਗਾ।’ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 92

यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः

ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਚਾਰੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਗ-ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ—ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਚੱਖਣ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 94

अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्

ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਰਚ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਫਿਰ ‘ਭਾਰਤ’ ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 95

लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆਨ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਰਾਮ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ।

Verse 96

ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः

ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 97

वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्

ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 98

एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਵਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਗਿਣਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 99

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च

ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕਾਂਦ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਲੈੰਗ (ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ) ਵੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 100

वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 101

अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्

ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੈੰਗ (ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ) ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

Verse 102

स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया

ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕਾਂਦ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

Verse 103

तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः

ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਵਿਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਕੰਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ’ (ਸ਼ੈਵ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते

ਤੀਜਾ ਵਿਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 105

रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः

ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਅਤੇ ਉੱਜੈਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ‘ਨਾਗਰ ਕਲਪ’ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਯਥਾਵਤ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 107

अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च

ਇਸ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ।

Verse 108

अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः

ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 109

इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः

ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜੋ ਦੇਵ-ਹਵਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।