Adhyaya 61
ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਖੇਤਰ-ਦੂਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਤੇਜੋਮਈ ਭੈਰਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨੇਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਉਮਾ-ਦ੍ਵੈ’ ਦੀ ਯੁਗਲ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ—ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨਹੀਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਭਗਤ ਲਈ ਮੰਗਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं तु वैष्णवीम् । श्रीदैत्यसूदनाद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਖੇਤਰਦੂਤੀ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 2
योगेश्वर्यास्तथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम् । महादौर्भाग्यदग्धानां स्थितां भेषजरूपिणीम्
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼ (ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈਆਂ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਮਹਾ-ਦੁਰਭਾਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਉਹ ਔਖਧੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਖੜੀ ਹੈ।
Verse 3
चाक्षुषस्यांतरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । हन्यमाना विष्णुनाऽथ दक्षिणां दिशमाविशन्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਘੁੱਸੇ।
Verse 4
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैश्च पृथग्विधैः
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ! ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤੇ।
Verse 5
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम्
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਦੁਖਸਾਧ੍ਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਭੈਰਵੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਮਹਾਮਾਇਆ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनंदस्फुरितेक्षणा
ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਮਰਿਆਂ ਹੀ, ਉਹ ਛਿਨ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਮਹਾਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 7
विशाले तु कृते देव्या लोचने विष्णुदर्शनात् । विशालाक्षी ततो जाता तत्रस्था दैत्यनाशिनी
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਲਏ, ਤਦ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣੀ।
Verse 8
अस्मिन्कल्पेसमाख्याता ललितोमा वरानने । उमाद्वयं समाख्यातं सोमेशे दैत्यसूदने
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ! ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਲਲਿਤਾ-ਉਮਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ‘ਉਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ’ ਸੋਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 9
पूर्वं सोमेश्वरे पश्येत्पश्चाच्छ्रीदैत्यसूदने । उमा द्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं लभेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੂਜਨੀਯ ਦੈਤ੍ਯਸੂਦਨ ਦੇ। ਉਮਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
माघे मासि तृतीयायां विधिना योऽर्चयेत्तु ताम् । न संततिविहीनः स्यात्तस्यकोट्यन्वये नरः
ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 11
यो नित्यमीक्षते तत्र भक्त्या परमया युतः । आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तोऽसौ भवेच्चिरम्
ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਰੋਗ੍ਯ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ललितोद्भवम् । श्रुतं यत्पापनाशाय जायते धर्मवृद्धये
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये ललितोमाविशालाक्षी माहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ, “ਲਲਿਤਾ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ)।