
ਅਧਿਆਇ 43 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼’ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਫਾਸਲੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵ ਪਾਤਕ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ‘ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ’ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ, ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਮਾਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪਾਪ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਧੇਨੂਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਦਸ ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे लिंगं सूर्यप्रतिष्ठितम् । सोमेशात्पश्चिमे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । आदित्येश्वरनामानं सर्वपातकनाशनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ, ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਕੋਲ ਜਾਵੇ; ਸੋਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੱਤ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ, ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
त्रेतायुगे महादेवि समुद्रेण महात्मना । रत्नैः संपूजितं लिंगं वर्षाणामयुतं प्रिये
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ।
Verse 3
तेन रत्नेश्वरंनाम सांप्रतं प्रथितं क्षितौ । पंचामृतेन संस्नाप्य पंचरत्नैः प्रपूजयेत्
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ‘ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
ततो राजोपचारेण पूजयेद्विधिवन्नरः । एवं कृते महादेवि मेरुदानफलं लभेत्
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰੁ-ਦਾਨ ਨਾਮਕ ਮਹਾਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 5
सर्वेषां चैव यज्ञानां दानानां नात्र संशयः
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹੀ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 6
तीर्थानां चापि सर्वेषां यच्चान्यत्सुकृतं भुवि । उद्धरेत्पितृवर्गं च मातृवर्गं च मानवः
ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਫਲ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । क्षालयेच्चैव तत्सर्वं दृष्ट्वा रत्नेश्वरं नरः
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
धेनुदानं प्रशंसंति तस्मिन्स्थाने महर्षयः । धेनुदस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशापरान्
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੋ-ਦਾਤਾ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
देवस्य दक्षिणे भागे यो जपेच्छतरुद्रियम् । संपूज्य विधिवल्लिंगं न स भूयः प्रजायते
ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਜੋ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 10
एवं संक्षेपतः प्रोक्तमादित्येशमहोदयम् । श्रुत्वाऽवधार्य यत्नेन मुच्यते कर्मबंधनैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ, “ਆਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ (43ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।