Adhyaya 282

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः श्रुत्वा च शर्यातिर्वलभीस्थान संस्थितः । वयस्थं च्यवनं श्रुत्वा आनन्दोद्गतमानसः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਵਲਭੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਚ੍ਯਵਨ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਿਆ।

Verse 2

प्रहृष्टः सेनया सार्द्धं स प्रायाद्भार्गवाश्रमम् । च्यवनं च सुकन्यां च हृष्टां देव सुतामिव

ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਭਾਰਗਵ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਕਨਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸੁਕਨਿਆ ਦੇਵ-ਕੁਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ।

Verse 3

गतो महीपः शर्यातिः कृत्स्नानंदमहोदधिः । ऋषिणा सत्कृतस्तेन सभार्यः पृथिवीपतिः । तत्रोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महामनाः

ਸਰਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਆਸਨ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਾਮਨਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੰਗਲਮਈ ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 4

अथैनं भार्गवो देवि ह्युवाच परिसांत्वयन् । याजयिष्यामि राजंस्त्वां संभारानुपकल्पय

ਤਦ ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਭਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰ।”

Verse 5

ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः । च्यवनस्य महादेवि तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्

ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 6

प्रशस्तेऽहनि याज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्

ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਨੂੰ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਵਾਸਤੇ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ (ਯਜ੍ਞਾਯਤਨ) ਬਣਵਾਇਆ।

Verse 7

तत्रैव च्यवनो देवि याजयामास भार्गवम् । अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि महेश्वरि

ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਾਰਗਵ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।

Verse 8

अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा । तमिन्द्रो वारयामास मा गृहाण तयोर्ग्रहम्

ਤਦ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਲਈ ਸੋਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਗ੍ਰਹ ਨਾ ਲੈ।”

Verse 9

इन्द्र उवाच । उभावेतौ न सोमार्हौ नासत्याविति मे मतिः । भिषजौ देवतानां हि कर्मणा तेन गर्हितौ

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਤ੍ਯ ਸੋਮ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਦ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੰਦਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 10

च्यवन उवाच । माऽवमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसौ । यौ चक्रतुश्च मामद्य वृंदारकमिवाजरम्

ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰ; ਉਹ ਰੂਪ, ਧਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਵਾਨ ਤੇ ਅਜਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।”

Verse 11

समत्वेनान्यदेवानां कथं वै नेक्षते भवान् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परंतप

“ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ? ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵੀ ਦੇਵ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ।”

Verse 12

इन्द्र उवाच । चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ । लोके चरंतौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਤਾਂ ਵੈਦ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ; ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਸੋਮ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?”

Verse 13

ईश्वर उवाच । एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः । अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਇਹੀ ਬਚਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੋਹਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਭਾਰਗਵ (ਚਵਨ) ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹ (ਅਰਪਣ-ਭਾਗ) ਪਕੜ ਲਿਆ।

Verse 14

ग्रहीष्यंतं ततः सोममश्विनोः सत्तमं तदा । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्

ਤਦ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੋਮ ਨੂੰ ਉਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਭਿਦ ਦੇਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 15

आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् । वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम्

“ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਉਹ ਦੋਨਾਂ (ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੋਮ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ—ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਅਤੁੱਲ।”

Verse 16

एवमुक्तः स्वयमिन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਚਵਨ) ਨੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਾਹ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਲਈ ਸੋਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਹ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 17

ततोऽस्मै प्राहरत्कोपाद्वज्रमिंद्रः शचीपतिः । तस्य प्रहरतो बाहुं स्तंभयामास भार्गवः

ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਜੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 18

स्तंभयित्वाथ च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम् । कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः

ਉਸ ਨੂੰ ਜੜ ਕਰ ਕੇ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਇਆ।

Verse 19

तत्र कृत्योद्भवो यज्ञे मुनेस्तस्य तपोबलात् । मदोनाम महावीर्यो महाकायो महासुरः

ਉਥੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ-ਜਨਮ ਇਕ ਸੱਤਾ ਉੱਠੀ—ਮਹਾਵੀਰ, ਮਹਾਕਾਯ ਮਹਾਸੁਰ ‘ਮਦ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ।

Verse 20

शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं च सुरासुरैः । तस्य प्रमाणं वपुषा न तुल्यमिह विद्यते

ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 21

तस्यास्यं चाभवेद्घोरं दंष्ट्रा दुर्दर्शनं महत् । हनुरेकः स्थितस्तस्य भूमावेको दिवं गतः

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਨਾਲ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਜਬੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 22

चतस्रश्चापि ता दंष्ट्रा योजनानां शतंशतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूबुर्दशयोजनाः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਹਰ ਇਕ ਸੌ-ਸੌ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਸੌ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਦੰਦ ਹਰ ਇਕ ਦਸ ਯੋਜਨਾਂ ਲੰਬੇ ਸਨ।

Verse 23

प्राकारसदृशाकारा मूलाग्रसमदर्शनाः । नाम्ना पर्वतसंकाशाश्चायुतायुतयोजनाः

ਉਹ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਇਕਸਾਰ ਦਿਸਦੇ; ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ’ ਸਨ, ਜੋ ਅਯੁਤਾਂ ਦੇ ਅਯੁਤ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 24

नेत्रे रविशशिप्रख्ये भ्रुवावंतकसन्निभे । लेलिहज्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चलितलोलया । व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात्

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੀਆਂ ਸਨ; ਭੌਂਹਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ। ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਚਾਟਦੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ; ਭਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬਲ ਪੂਰਵਕ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਗਲ ਲਵੇ।

Verse 25

स भक्षयिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । महता घोरनादेन लोकाञ्छब्देन छादयन्

ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 282

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्ये च्यवनेन नासत्ययज्ञभागप्रतिरोधकवज्र मोचनोद्यतशक्रनाशाय कृत्योद्भवमदनामकमहाऽसुरोत्पादनवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਚ੍ਯਵਨੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸੌ ਬਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ‘ਚ੍ਯਵਨ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਮਕ ਮਹਾ ਅਸੁਰ ਦੇ ਉੱਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।’