Adhyaya 333
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 333

Adhyaya 333

ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾ-ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਪ੍ਰਦ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੰਡਘਟ। ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਕੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵੇਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ‘ਹੱਥ’ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਗਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਾ-ਸੰਗਮ (ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਰਚਨਾ ਸਮੇਤ) ਦਰਸਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । बलभद्राच्च पूर्वेण स्थिता चासीत्सरिद्वरा । दुर्वासेश्वरनामेति बललिंगं प्रतिष्ठितम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬਲਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਿਤਾ/ਘਾਟ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਬਲਵਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 2

सर्वपापप्रशमनं दृष्टं सर्वसुखावहम् । स्नात्वा चास्य त्वमावास्यां पिंडदानं ददाति यः

ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 3

कल्पकोटिशतं साग्रं पितॄणां तृप्तिमावहेत् । दुर्वासेश्वरनामानं तत्र पूज्य विधानतः

ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 4

कोटियज्ञफलं प्राप्य सर्वान्कामा नवाप्नुयात् । तत्र लिंगान्यनेकानि ऋषिभिः स्थापितानि तु

ਕਰੋੜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 5

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पूजयित्वा मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । इत्येतत्कथितं देवि क्षेत्राद्यं तं यथाक्रमम्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ ਅਤੇ ਪੂਜ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ਾਂ (ਪਾਪਾਂ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਦਿ ਵਰਣਨ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

भद्रायाः पश्चिमात्पूर्वं यथानुक्रममादितः । श्रुतं पापोपशमनं कोटियज्ञफलप्रदम्

ਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੋੜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अथ क्षेत्रस्य परिधिस्थानं मधुमतीति च । तस्मान्नैरृत्यदिग्भागे स्थानं खंडघटेति च

ਹੁਣ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ‘ਮਧੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਵੱਲ ‘ਖੰਡਘਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ।

Verse 8

तत्र पिंगेश्वरो देवः समुद्रतटसन्निधौ । कूपानां सप्तकं तत्र पितॄणां यत्र पाणयः । दृश्यंतेऽद्यापि देवेशि यत्र पर्वणिपर्वणि

ਉੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਵਤਾ ਪਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਸੱਤ ਕੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ-ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ।

Verse 9

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयाकोटिगुणं फलम् । लभते नाऽत्र सन्देहः सोमामा यदि जायते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਯਾ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਆਵੇ।

Verse 10

तत्रैव नातिदूरे तु भद्रायाः संगमः स्मृतः । पश्चिमात्संगमात्पूर्वः संगमः समुदाहृतः

ਉੱਥੇ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਭਦ੍ਰਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪੂਰਬਲਾ ਸੰਗਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪੱਛਮੀ ਸੰਗਮ’ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 11

यत्पुण्यं लभते देवि पूर्व पश्चिमसंगमे । गंगासागरयोस्तत्र तद्भद्रासंगमे लभेत्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸੰਗਮਾਂ ਉੱਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 333

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तप्तोदकस्वामिमाहात्म्ये मधुमत्यां पिंगेश्वरभद्रामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ, ‘ਤਪਤੋਦਕ-ਸਵਾਮੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧੀਨ ‘ਮਧੁਮਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ—ਅਧਿਆਇ 333—ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।