Adhyaya 278

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शूलस्थानमिति श्रुतम् । देविकायास्तटे रम्ये भास्करं वारितस्करम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਓ ਜੋ ‘ਸ਼ੂਲਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਾਸਕਰ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 2

यत्रातपत्तपो घोरं वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः । वाल्मीकिनामा विप्रर्षिर्यत्र सिद्धो महामुनिः

ਉੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 3

यत्र सप्तर्षयो मुष्टास्तेनैव मुनिना प्रिये । तस्यैव पश्चिमे भागे मरीचिप्रमुखा द्विजाः

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਰ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

देव्युवाच । कथं तु सिद्धो वाल्मीकिः कथं चौर्येऽकरोन्मनः । कथं सप्तर्षयो मुष्टा एतन्मे वद शंकर

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਵੱਲ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ? ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਗਏ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

Verse 5

ईश्वर उवाच । आसीत्पूर्वं द्विजो देवि नाम्ना ख्यातः शमीमुखः । गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य तस्य पुत्रो व्यजायत । वैशाख इति नाम्नाऽसौ रौद्रकर्मा व्यजायत

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਮੀਮੁਖ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਸ਼ਾਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਕਠੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 6

मुक्त्वैकां गुरुशुश्रूषां नान्यत्किंचिदसौ द्विजः । अकरोच्छोभनं कर्म दिवाप्रभृति नित्यशः

ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਸ਼ੋਭਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 7

अथ कालेन महता पितरौ तस्य तौ प्रिये । वार्द्धक्यभावमापन्नौ भर्तव्यौ तस्य विह्वलौ

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਰਧਕ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਬਸ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 8

स नित्यं पदवीं गत्वा मुष्ट्वा लोकान्स्वशक्तितः । द्रव्यमादाय पितरौ भार्यां चापि पुपोष च

ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਹੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦਾ। ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गच्छतः । सप्तर्षींश्च तदापश्यत्तीर्थयात्रापरायणान्

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ।

Verse 10

तान्दृष्ट्वा यष्टिमुद्यम्य भर्त्सयन्प रुषाक्षरैः । वाक्यैरुवाच तान्सर्वांस्तिष्ठध्वमिति भूरिशः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲਾਠੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਠਹਿਰੋ!”—ਉਹ ਬੜਾ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।

Verse 11

अथ ते मुनयः शांताः समलोष्टाश्मकांचनाः । समाः शत्रौ च मित्रे च रोषरागविवर्जिताः

ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ; ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 12

अस्माकं दर्शनं चास्य संभाष्यमृषिभिः सह । संजातं निष्फलं मा स्यादित्युवाचांगिरा वचः

ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਨਿਸਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 13

अंगिरा उवाच । भोभोस्तस्कर मे वाक्यं शृणुष्वावहितः क्षणात् । आत्मनस्तु हितार्थाय सत्यं चैव वदाम्यहम् । तव कः पोष्यवर्गोऽस्ति तच्च सर्वं वदस्व मे

ਅੰਗਿਰਾ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਹੇ ਚੋਰ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ। ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਦੱਸ, ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ।”

Verse 14

तस्कर उवाच । स्यातां मे पितरौ वृद्धौ भार्यैकाऽपत्यवर्ज्जिता । एका दासी ह्यहं षष्ठो नान्यदस्त्यधिकं मुने

ਚੋਰ ਬੋਲਾ: “ਮੇਰੇ ਦੋ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਨ, ਇਕ ਪਤਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਦਾਸੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਛੇਵਾਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮੁਨੇ।”

Verse 15

अंगिरा उवाच । गत्वा पृच्छस्व तान्सर्वान्पुष्टान्पापार्जितैर्धनैः । अहं करोमि पापानि सर्वे यूयं तु भक्षकाः

ਅੰਗਿਰਾ ਬੋਲੇ: “ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪੁੱਛ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਧਨ ਨਾਲ ਪਲਦੇ ਹਨ: ‘ਪਾਪ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਭੋਗ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕਰਦੇ ਹੋ।’”

Verse 16

तत्पापं भविता कस्य कथयंत्विति मे लघु । तथैव गत्वा पप्रच्छ पितरौ तावथोचतुः

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਪਾਪ ਕਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਆਵੇਗਾ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇ।

Verse 17

मातापितरावूचतुः । एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महा जनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੋਲੇ: “ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਕੋਈ ਹੋਰ—ਕੋਈ ‘ਵੱਡਾ ਜਨ’—ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਉਹ ਛੁਟ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਤਾ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 18

यः करोत्यशुभं कर्म कुटुंबार्थं तु मंदधीः । आत्मा न वल्लभस्तस्य नूनं पुंसः सुपापिनः

ਜੋ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 19

ईश्वर उवाच । तयोः स वचनं श्रुत्वा पुनर्भीतमनास्तदा । तयोस्तु संनतिं कृत्वा पितरौ पुनरब्रवीत्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 20

युवाभ्यां हितमेवाहं यत्करोम्यशुभं क्वचित् । तस्यांशं भुज्यते किंचिद्युवाभ्यां वा न वोच्यताम्

“ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਭੋਗ ਲਵੋ—ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕੋ ਨਾ।”

Verse 21

पितरावूचतुः । पूर्वे वयसि पुत्र त्वमावाभ्यां पाल्य एव हि । उत्तरे तु वयं पाल्याः सम्यक्पुत्र त्वया पुनः

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਬਾਲਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲ।

Verse 22

इतरेतरधर्मोऽयं निर्दिष्टः पद्मयोनिना । आवाभ्यां यत्कृतं कर्म युष्मदर्थं शुभाशुभम् । भोक्ष्यामो वयमेवेह तत्सर्वं नात्र संशयः

ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਧਰਮ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਸੀਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਭੋਗਾਂਗੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

अथ त्वमपि यद्वत्स प्रकरोषि शुभाशुभम् । भोक्ष्यसे सकलं तद्वत्स्वयं नान्यः परत्र च

ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰੇਂਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗੇਂਗਾ; ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।

Verse 24

अवश्यं स्वयमश्नाति कृतं कर्म शुभाशुभम् । तस्मान्नरेण कर्तव्यं शुभं कर्म विपश्चिता

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 25

चौर्यं वाथ कृषिं वाथ कुसीदं वाथ पुत्रक । वाणिज्यमथवा प्रेष्यं कृत्वाऽस्माकं च भोजनम् । अहर्निशं त्वया देयं न दोषोऽस्मासु पुत्रक

ਚਾਹੇ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸੂਦ ਉੱਤੇ ਧਨ ਦੇ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਤੈਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 26

ताभ्यां तद्वचनं श्रुत्वा ततो भार्यामभाषत । तदेव वाक्यं साऽवोचद्यत्प्रोक्तं गुरुभिः पुरा । ततो वैराग्यमापन्नो वैशाखो मुनिसत्तमः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਪਤਨੀ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਵਾਕ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 27

गर्हयन्नेवमात्मानं भूयोभूयः सुदुःखितः । धिङ्मां दुष्कृतकर्माणं पापकर्मरतं सदा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ: “ਧਿੱਗ ਮੈਨੂੰ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ!”

Verse 28

विवेकेन परित्यक्तं सत्संगेन विवर्जितम् । यः करोति नरः पापं न सेवयति पंडितान् । न चात्मा वल्लभस्तस्य एतन्मे वर्तते हृदि

“ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 29

एवं विकल्पहृदयो गत्वा स ऋषिसन्निधौ । उवाच श्लक्ष्णया वाचा गम्यतामिति सादरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ: “ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂ?”

Verse 30

वृसी प्रगृह्यतामेषा तथैव च कमण्डलुः । वल्कलानि च चीराणि मृगचर्माण्यशेषतः

“ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵ੍ਰਸੀ (ਆਸਨ/ਘਾਹ ਦੀ ਚਟਾਈ) ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਮੰਡਲੁ (ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ) ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਲਕਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਚੀਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਭੀ ਲੈ ਲਵੋ।”

Verse 31

क्षम्यतामपराधो मे दीनस्य कृपणस्य च । सत्संगेन वियुक्तस्य मूर्खस्य मुनिसत्तमाः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ—ਮੈਂ ਦਿਨ੍ਹਾ ਤੇ ਕੰਜੂਸ, ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਮੂਰਖ ਹਾਂ।

Verse 32

अद्यप्रभृति निवृत्तः कर्मणोऽस्याहमेव च । रौद्रस्य सुनृशंसस्य साधुभिर्गर्हितस्य च । तस्मात्कथयतास्माकं निवृत्तिं चास्य कर्मणः

ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਕਠੋਰ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਈਏ।

Verse 33

येन युष्मत्प्रसादेन पापान्मोक्षमहं व्रजे । उपवासोऽथ मन्त्रो वा नियमो वाथ संयमः

ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵਾਂ? ਕੀ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਾਂ ਵਰਤ, ਜਾਂ ਸਯਮ-ਨਿਯਮ?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । साधु पृष्टं त्वया वत्स तत्त्वमेकमनाः शृणु । संगृह्य कीर्तयिष्यामस्त्वयाऽख्येयं न कस्यचित्

਋ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਤਸ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸੁਣ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗੇ—ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 35

तेन जप्तेन पापत्मन्मोक्षं प्राप्स्यसि निश्चितम् । झाटघोटस्त्वया कीर्त्त्यो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः

ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਵੇਂਗਾ। ‘ਝਾਟਘੋਟ’—ਇਹ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਤੂੰ ਉਚਾਰ।

Verse 36

सर्वपापहरो नृणां स्वर्गमोक्षफलप्रदः । स तदैवं हि तैः प्रोक्तो वैशाखो मुनिपुंगवैः । तस्थौ जाप्यपरो नित्यं गतास्ते मुनिपुंगवाः

ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵਾਂ ਨੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਨਿੱਤ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 37

तस्यैवं जपतो देवि देविकायास्तटे शुभे । अनिशं गुरु भक्तस्य समाधिः समपद्यत

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਾਵਧਾਨ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਹਜ ਹੀ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 38

क्षुत्पिपासा तदा नष्टा शुद्धिमायात्कलेवरम्

ਤਦ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 39

मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भाव ना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

ਮੰਤਰ, ਤੀਰਥ, ਦ੍ਵਿਜ, ਦੇਵਤਾ, ਦੈਵਜ੍ਞ, ਵੈਦ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

निर्मलोऽयं स्वभावेन परमात्मा यथा हितः । उपाधिसंगमासाद्य विकारं स्फटिको यथा

ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਕਾਰਵਾਨ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਫਟਿਕ ਪੱਥਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 41

यथा च भ्रमरी वंध्या लब्ध्वा जीवमणुं क्वचित् । स्वस्थाने स्थाप्य तं ध्यायेद्भ्रमरी ध्यानसंयुता

ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਬਾਂਝ ਭ੍ਰਮਰੀ (ਮਾਦਾ ਮੱਖੀ) ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਲਾਰਵਾ ਲੱਭ ਲਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਧਿਆਨ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹੇ—

Verse 42

स तु तद्ध्यानसंवृद्धो जीवो भवति तादृशः । अन्ययोन्युद्भवो वापि तथा निदर्शनं सताम्

ਉਹ ਜੀਵ ਉਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਲ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਯੋਨੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਵੀ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 43

आदिष्टो गुरुणा यश्च विकल्पं यदि गच्छति । नासौ सिद्धिमवाप्नोति मंदभाग्यो यथा निधिम्

ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਵਿਕਲਪ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੰਦ-ਭਾਗੀ ਮਨੁੱਖ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि भूरिशः । तस्य जाप्यपरस्यैव अमृतत्वं गतस्य च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਇਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 45

ततः कालक्रमेणैव वल्मीकेन स वेष्टितः । येनासौ सर्वतो व्याप्तो न च तं स बुबोध वै

ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵਲਮੀਕ (ਦੀਮਕ-ਟਿੱਬੇ) ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਟਿੱਬਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 46

कस्यचित्त्वथकालस्य मुनयस्ते समागताः । तं प्रदेशं तु संप्रेक्ष्य सहाय्यमितरेतरम् । ऊचुः परस्परं सर्वे दत्त्वा चैव करैः करम्

ਫਿਰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।

Verse 47

ऋषय ऊचुः । अत्रासौ तस्करः प्राप्तो वैशाखो दारुणाकृतिः । येन सर्वे वयं मुष्टा अस्मि न्स्थाने समागताः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਉਹ ਚੋਰ ਵੈਸ਼ਾਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸੇ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।”

Verse 48

एवं संजल्पमानास्ते शुश्रुवुः शब्दमुत्तमम् । वल्मीकमध्यतो व्यक्तं ततस्ते कौतुकान्विताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਉੱਤਮ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਤਦ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 49

अखनंस्तत्र वल्मीकं कुशीभिः पर्वतोपमम्

ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਖੋਦਿਆ।

Verse 50

अथ ते ददृशुस्तत्र विशाखं मुनिसत्तमाः । जपंतमसकृन्मत्रं तमेव चतुरक्षरम्

ਤਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸੇ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 51

तं समाधिगतं ज्ञात्वा भेषजैर्योगसंमतैः । ममर्दुः सर्वतो विप्रास्तत्र सुप्ततनौ भृशम्

ਉਹਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਯੋਗ-ਸੰਮਤ ਔਖਧੀ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਲਿਆ।

Verse 52

ततोऽब्रवीदृष्रीन्सर्वान्स्वमर्थं गृह्यतां द्विजाः । युष्मदीयं गृहीतं यत्पा पेनाकृतबुद्धिना

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਆਪਣਾ ਧਨ-ਸਾਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੋ—ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਭਟਕੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।”

Verse 53

गम्यतां तीर्थयात्रायां सर्वे मुक्ता मया द्विजाः । वाच्यौ मे पितरौ गत्वा तथा भार्या द्विजोत्तमाः

“ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਚੱਲੋ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।”

Verse 54

सर्व संगपरित्यक्तो विशाखः समपद्यत । दर्शनं कांक्षते नैव भवद्भिस्तु यथा पुरा

ਸਾਰੇ ਸੰਗ-ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਨੇ ਨਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 55

ऋषय ऊचुः । बहुवर्षाण्यतीतानि तवात्र वसतो मुने । सर्वे ते निधनं प्राप्ता ये चान्ये ते कुटुंबिनः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸਭ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।”

Verse 56

वयं चिरात्समायाताः स्थानेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । स त्वं सिद्धिमनुप्राप्तो मंत्रादस्मादसंशयम्

ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸੀ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 57

यस्मात्त्वं मंत्रमेकाग्रो ध्यायन्वल्मीकमाश्रितः । तस्माद्वाल्मीकिनामा त्वं भविष्यसि महीतले

ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਲਮੀਕ (ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੇਲੇ) ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ‘ਵਾਲਮੀਕੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 58

स्वच्छंदा भारती देवी जिह्वाग्रे ते भविष्यति । कृत्वा रामायणं काव्यं ततो मोक्षं गमिष्यसि

ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਦੇਵੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸੇਗੀ। ਰਾਮਾਇਣ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 59

विशाख उवाच । गृह्यतां द्विजशार्दूलाः प्रसन्ना गुरुदक्षिणाम् । येनाहमनृणो भूत्वा करोमि सुमहत्तपः

ਵਿਸਾਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਰਿਣ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਸਕਾਂ।

Verse 60

ऋषय ऊचुः । एषा नो दक्षिणा विप्र यस्त्वं सिद्धिमुपागतः । सर्वकामसमृद्धात्मा कृतकृत्या वयं मुने

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਤੇਰਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਹੇ ਮੁਨੇ, ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ।

Verse 61

वरं वरय भूयस्त्वं यस्ते मनसि वर्तते

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 62

वाल्मीकिरुवाच । भवंतो यदि तुष्टा मे यदि देयो वरो मम । कथ्यतां तर्हि मे शीघ्रं को देवो ह्यत्र संस्थितः । देविकायास्तटे रम्ये सर्वकामफलप्रदः

ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ—ਦੇਵਿਕਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

Verse 63

ऋषय ऊचुः । शृणुष्वैकमना विप्र यो देवश्चात्र संस्थितः । पश्य निंबमिमं विप्र बहुशाखाप्रविस्तरम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ—ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਸ ਨਿੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਬਹੁਤੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 64

अस्य मूले स्थितः सूर्य्यः कल्पादौ ब्रह्मणोंऽशजः । तमाराधय यत्तेसावस्य स्थानस्य देवता

ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯ ਦੇਵ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

Verse 65

सूर्यक्षेत्रं समाख्यातमिदं गव्यूतिमात्रकम् । अत्र स्थाने स्थिता येपि तेषां स्वर्गो ध्रुवं भवेत्

ਇਹ ਸਥਾਨ ਸੂਰਯ-ਖੇਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਕ ਗਵਿਊਤੀ ਮਾਤਰ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र मूलस्थानमिति श्रुतम् । स्थानं सूर्यस्य विप्रेन्द्र कार्या चात्र त्वया स्थितिः

ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਇਹ ‘ਮੂਲਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੂਰਯਦੇਵ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ।

Verse 67

अद्यप्रभृति विप्रेंद्र तीर्थमेतन्महीतले । गमिष्यति परां ख्यातिं देविकातटमाश्रितम्

ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ—ਦੇਵਿਕਾ ਦੇ ਤਟ ਨਾਲ ਲੱਗਾ—ਪਰਮ ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 68

वयं मुष्टा यतो विप्र मूलस्थाने पुरा स्थिताः । मूलस्थानेति वै नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮੂਲਸਥਾਨ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ‘ਮੁਸ਼ਟਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਮ ‘ਮੂਲਸਥਾਨ’ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 69

अत्र ये मानवा भक्त्या स्नानं सूर्यस्य संगमे । उत्तरे तु करिष्यंति ते यास्यंति त्रिविष्टपम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੂਰਯ-ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 70

तर्पणं तिलमिश्रेण जलेन द्विजसत्तमाः । गयाश्राद्धसमा तुष्टिः पितॄणां च भविष्यति

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸੱਤਮ, ਇੱਥੇ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲੇਗੀ ਜੋ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

अत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । शाकमूलफलैर्वापि सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

ਇੱਥੇ ਜੋ ਸਤਪੁਰਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਸਾਗ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ—ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਪੂਰਨ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਸਫਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 72

तेषां यास्यंति पितरो मोक्षं नैवात्र संशयः

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 73

अपि कीटपतंगा ये पक्षिणः पशवो मृगाः । तृषार्ता जलसंस्पर्शाद्यास्यंति परमां गतिम्

ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ—ਜੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ—ਇਸ ਜਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

वयमेव सदात्रस्थाः श्रावणे मासि सत्तम । पौर्णमास्यां भविष्यामस्तव स्नेहादसंशयम्

ਹੇ ਸਤਪੁਰਖ! ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਾਂਗੇ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾਰਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 75

तस्मिन्नहनि यस्तोयैः पितॄन्संतर्पयिष्यति । तस्याष्टादशकुष्ठानि क्षयं यास्यंति तत्क्षणात्

ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਕੋਈ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੋੜ੍ਹ-ਰੋਗ ਉਸੇ ਛਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 76

कपालोदुम्बराख्येंद्रमण्डलाख्यविचर्चिकाः । ऋष्यचर्मैककिटिभसिध्मालसविपादिकाः

ਕਪਾਲ, ਉਦੁੰਬਰ, ਇੰਦਰਮੰਡਲ ਅਤੇ ਵਿਚਰਚਿਕਾ; ਰਿਸ਼ਿਚਰਮ, ਏਕ-ਕਿਟਿਭ, ਸਿਧਮਾ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ—ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 77

दद्रुसिता रुचिस्फोटं पुण्डरीकं सकाकणम् । पामा चर्मदलं चेति कुष्ठान्यष्टादशैव तु

ਦਦ੍ਰੁ, ਸਿਤਾ, ਰੁਚਿ-ਸਫੋਟ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸਕਾਕਣ, ਪਾਮਾ ਅਤੇ ਚਰਮਦਲ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਸ਼ਠ (ਚਮੜੀ-ਰੋਗ) ਦੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।

Verse 78

गमिष्यंति न संदेह इत्युक्त्वांतर्दधुश्च ते । ऋषिः सिषेवे च रविं चक्रे रामायणं ततः

“ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਯ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 79

तस्मात्पश्येच्च तं देवं सर्वयज्ञफलप्रदम् । शृणुयाच्च कथां चैनां सर्वपातकनाशिनीम्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 278

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्यमूलस्थानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਿਕਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਮੂਲਸਥਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅਠੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।