Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹ ਵਾਲੀ, ਉੱਤਮ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਵੋ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ—ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—(ਇਹ ਘਟਨਾ ਹੋਈ)।

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

ਹੇ ਦੇਵੀ, (ਉਹ) ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਚੀਥੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸਲੇਟੀ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੀਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਖੋਪੜੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ‘ਧਿਕ্’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਿਕਾਰਿਆ।

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

ਉਹ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ, “ਪਾਪ! ਪਾਪ! ਦੂਰ ਹੋ, ਦੂਰ ਹੋ, ਹੇ ਨਰਾਧਮ! ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੀਸ਼ੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

ਜਦ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਪਾਲ ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਪਜ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਬੋਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਮਝਦਿਆਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਧੋਏ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਕਰ ਸਕੇ?

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋਮ ਕੀਤਾ।

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ—ਵੇਦੋਕਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਵਿਭਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਂ—ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਜਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ, ਨਿਃਸਪ੍ਰਿਹ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

ਆਦਿ, ਬੀਜ-ਸਰੂਪ, ਆਰਸ਼ੇਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਨੰਤ, ਏਕ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

ਅਨੇਕਾਂ ਅਦਭੁਤ ਸੱਪ-ਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਦ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ, ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ—ਜਿਸ ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਰਵਗਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ্তুਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਦੇਵ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸਰਵੋਤਮ ਵਰ ਮੰਗੋ।”

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਸੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੁ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਅਸੰਖ੍ਯ ਕਪਾਲ ਹਨ…”

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਕਪਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ‘ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਧਾਰਣ ਕਰ।

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੇਰਾ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਟ ਲਿੰਗ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ‘ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਥਿਤੀ ਕਰ।

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

ਜੋ ਇੱਥੇ ਧੂਪ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

‘ਬਾਢਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨੇ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਥ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਮੁੜ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਰਤ੍ਯ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਪਰਿਆ—ਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਹਰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ “ਕਪਾਲੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਆ। ਉਸੇ ਕਾਰਣ ਕਪਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧ੍ਵੰਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਾਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਥੇ “ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

ਅਤੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹੀ ਦੇਵੀ, ਸੂਰ੍ਯ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਦੇ ਮਾਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਮ “ਤੱਤ੍ਵੇਸ਼ਵਰ” ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

ਜਾਲਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਮੱਧਯਾਤਰਾ) ਵਿੱਚ “ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਤਿੰਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।