Adhyaya 203

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मंकीश्वर महालयम् । रामेशादुत्तरे भागे देवमातुः समीपगम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਰਾਮੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अर्कस्थलात्ततो याम्ये पूर्वतश्च कृतस्मरात् । लिंगं महाप्रभावं तु मंकिना स्थापितं पुरा

ਅਰਕਸਥਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਕੀ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 3

तं दृष्ट्वा मानवः सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

देव्युवाच । कोऽसौ मंकिर्महादेव कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । किं प्रभावं च तल्लिंगमेतन्मे वद विस्तरात्

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਇਹ ਮੰਕੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

ईश्वर उवाच । मंकिर्नामाभवत्पूर्वं कुब्जकायो द्विजोत्तमः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्यतपस्तेपे महत्तमम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਕਿਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੁਬਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 6

प्रतिष्ठाप्य महादेवं शिवभक्तिपरायणः । न तुतोष हरस्तस्य वहुवर्षगणार्चितः

ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਤੱਥਾਪਿ ਹਰ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 7

तस्यैवं तप्यमानस्य सिद्धिं प्राप्ता ह्यनेकशः । तत्राराध्य महादेवं स्वर्गलोकमितो गताः

ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 8

ततो दुःखं समभवन्मंकेस्तत्र वरानने । कस्मान्मे भगवांस्तुष्टिं न गच्छति महेश्वरः

ਤਦ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਮੰਕਿਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਉੱਠਿਆ: “ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?”

Verse 9

ततस्तीव्ररतिं चक्रे कृत्वा तीव्रनिवर्तनम् । एवं वृद्धत्वमापन्नो जपध्यानपरायणः

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 10

तस्य तुष्टो महादेवो वयसोऽन्ते वरं ददौ । परितुष्टोऽस्मि ते मंके ब्रूहि किं करवाणि ते

ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮੰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ। ਦੱਸ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 11

मंकिरुवाच । किं वरेण सुरश्रेष्ठ मम वृद्धस्य सांप्रतम् । किञ्चिन्मे परमं दुःखं स्थितस्यात्र परं प्रभो

ਮੰਕਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਵਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਪਰ ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਤਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 12

शिव उवाच । शृणु यत्कारणं तत्र तेषां तव तपस्विनाम् । व्रतचर्याप्तये विप्राः पूजयन्त्यधिकं हि ते

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ-ਚਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਰੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 13

ते पुष्पाणि समानीय नानावर्णानि सर्वशः । वृक्षाणामतिगंधीनि न तेषां हर्षकारणम्

ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੋਂ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਗੰਧਿਤ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਹੀਂ (ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਵ੍ਰਤ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ)।

Verse 14

त्वं पुनः कुब्जरूपश्च यज्ञपूजापरायणः । न च प्राप्नोषि वृक्षाणां शाखाग्राण्यतियत्नवान्

ਪਰ ਤੂੰ ਕੁਬਜਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਭੀ ਤੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।

Verse 15

एकेनापि प्रदत्तेन पुष्पेण द्विजसत्तम । भक्त्या शिरसि लिंगस्य लभ्यते याज्ञिकं फलम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਯਜ੍ਞਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

लिंगस्य दक्षिणे ब्रह्मा स्वयमेव व्यवस्थितः । वामे च भगवान्विष्णुर्मध्येहं वै प्रतिष्ठितः

ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਾਹਿਣੇ ਪਾਸੇ ਸਵਯੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਾਂ।

Verse 17

त्रयोऽपि पूजितास्तेन येन लिंगं प्रपूजितम्

ਜਿਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨੇ ਹੀ (ਦੇਵਤਾ) ਪੂਜੇ ਗਏ।

Verse 18

बिल्वपत्रं शमीपत्रं करवीरं च मालतीम् । उन्मत्तकं चम्पकं च सद्यः प्रीतिकरं भवेत्

ਬਿਲਵ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ, ਉਨਮੱਤਕ ਅਤੇ ਚੰਪਕ—ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 19

चंपकाशोक कह्लारैः करवीरैस्तथा मम । पूजेष्टा द्विजशार्दूल ये चान्ये वहुगंधिनः । एतैर्हि पूजितो नित्यं शीघ्रं तुष्टिं प्रयाम्यहम्

ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਕਹਲਾਰ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੁਸ਼ਪ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 20

ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । इहागत्य नरः स्नात्वा यो जलेनापि सिञ्चति

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ (ਲਿੰਗ ਨੂੰ) ਸਿੰਚਨ ਕਰੇ…

Verse 21

लिंगमेतद्धि सर्वासां पूजानां फलमाप्नुयात् । अद्यप्रभृति ये वृक्षा दैविकाः पार्थिवाश्च ये । तेषां सान्निध्यमत्रास्तु प्रसादात्तव शंकर

ਇਹੀ ਲਿੰਗ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼—ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਰਥਿਵ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਇੱਥੇ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

Verse 22

भगवानुवाच । सलिलेनापि यः पूजामस्मिंल्लिंगे विधास्यति । तस्य पूजाफलं सर्वं भविष्यति द्विजोत्तम

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 23

वृक्षाणामत्रसान्निध्यं सर्वेषां च भविष्यति । अद्यप्रभृति नाम्नैतन्नागस्थानं भविष्यति

ਇੱਥੇ ਸਭ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਨਾਗਸਥਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 24

यतस्तु सर्वनागानां सांनिध्य मत्र संस्थितम् । त्वमपि द्विजशार्दूल प्रयास्यसि ममान्तिकम्

ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਂਨਿਧਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਵੇਂਗਾ।

Verse 25

एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । मंकिस्तु देहमुत्सज्य शिवलोकं ततो गतः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਮੰਕੀ ਨੇ ਤਦ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਗੋਂ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 26

इत्येवं कथितं देवि मंकीशोद्भवमुत्तमम् । श्रुतं हरति पापानि सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ। ਜੋ ਸੱਚੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 203

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।