Adhyaya 37

Verse 1

देव्युवाच । किमर्थं कंकणं देव क्षिप्यते लवणांभसि । तस्या पुण्यं न पूर्वोक्तं यथावद्वक्तुमर्हसि

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕੰਗਣ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਪੁਣ੍ਯ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।”

Verse 2

के मंत्राः किं विधानं तत्कस्मिन्काले महत्फलम् । किं पुराभूच्च तद्वृत्तं भगवन्कंकणाश्रितम्

“ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਕੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਭਗਵਨ, ਉਸ ਕੰਗਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਤਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕੀ ਸੀ?”

Verse 3

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महीपालो बृहद्रथ इति श्रुतः । तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना चेंदुमती प्रिया

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪਤਨੀ ਇੰਦੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸਾਧਵੀ ਸੀ।

Verse 4

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च किंनरी । तादृग्रूपा महादेवि यादृशी सा सुमध्यमा

ਉਹ ਨਾ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਅਸੁਰੀ, ਨਾ ਕਿੰਨਰੀ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਭੀ ਉਹ ਸੁਮੱਧਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਰੂਪਵਤੀ ਸੀ।

Verse 5

शीलरूपगुणोपेता नित्यं सा तु पतिवता । सर्वयोषिद्गुणैर्युक्ता यथा साध्वी ह्यरुन्धती

ਉਹ ਸ਼ੀਲ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰੁੰਧਤੀ।

Verse 6

प्रधान हस्रस्य सौभाग्यमदगर्विता । न विना स तया रेमे मुहूर्त्तमपि पार्थिवः

ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਗਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭੀ ਰਮਣ ਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 7

एकदा तस्यराजर्षेरर्द्धासनगता सती । यावत्तिष्ठति राजेंद्रमृषिस्तावदुपागतः । कण्वो नाम महातेजास्तपस्वी वेदपारगः

ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸਤੀ ਰਾਣੀ ਅੱਧੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਕਣ੍ਵ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤਪਸਵੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰਗਾਮੀ।

Verse 8

तमागतमथो दृष्ट्वा सहसोत्थाय पार्थिवः । पूजां कृत्वा यथान्यायं दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम्

ਉਸ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਅਰਘ੍ਯ (ਸਨਮਾਨ-ਜਲ) ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

सुखासीनं ततो मत्वा विश्रांतं मुनिपुंगवम् । आपृच्छत्कुशलं राजा स सर्वं चान्वमोदयत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 10

ततो धर्मकथां चक्रे स ऋषिर्नृपसन्निधौ

ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਕਥਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 11

ततः कथावसाने सा भार्या तस्य महीपतेः । अब्रवीदमृतं वाक्यं कृतांजलिपुटा सती

ਫਿਰ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਮਹੀਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਸਤੀ—ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 12

इन्दुमत्युवाच । त्वं वेत्सि भगवन्सर्वमतीतानागतं विभो । पृच्छे त्वां कौतुकाविष्टा तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

ਇੰਦੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਅਪਰਾਧਤਾ ਸਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 13

अन्यदेहोद्भवं कर्म मम सर्वं प्रकीर्त्तय । ईदृशं मम सौभाग्यं पतिर्देवसुतोपमः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ। ਮੇਰਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਗ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹੈ?

Verse 14

सौभाग्यं पतिदेवत्वं शीलं त्रैलोक्यविश्रुतम् । किं प्रभावो व्रतस्यैष उताहोपोषितस्य वा

ਇਹ ਸੁਭਾਗ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਸ਼ੀਲ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਵਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਦਾ?

Verse 15

दानस्य वा मुनिश्रेष्ठ यन्मे सौभाग्यमुत्तमम् । वशो राजा महाबाहुर्मम वाक्यानुगः सदा

ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ? ਕਿ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

Verse 16

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 17

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा च सुचिरं मुनिः । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं कण्वो वेदविदां वरः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਣਵ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 18

कण्व उवाच । शृणु राज्ञि प्रवक्ष्यामि अन्यदेहोद्भवं तव । न रोषश्च त्वया कार्यो लज्जा वापि सुमध्यमे

ਕਣਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਣੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਮਧ੍ਯਮੇ, ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੀਂ, ਨਾ ਲੱਜਾ ਧਾਰੀਂ।

Verse 19

त्वमासीदन्यदेहे तु आभीरी पंचभर्तृका । सौराष्ट्रविषये हीना देवं सोमेश्वरं गता

ਤੂੰ ਪੂਰਵ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਭੀਰੀ ਸੀ, ਪੰਜ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ। ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰੀਦ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਦੇਵ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ (ਸੋਮਨਾਥ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਈ।

Verse 20

ततः स्नातुं प्रविष्टा च सागरे लवणांभसि । हता कल्लोलमालाभिर्विह्वलत्वमुपागता

ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਉਹ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਵਿਹਵਲਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।

Verse 21

तव हस्ताच्च्युतं तत्र हैमं कंकणमेव च । नष्टं समुद्रसलिले पश्चात्तापस्तु ते स्थितः

ਉੱਥੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਫਿਸਲ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 22

अथ कालेन महता पंचत्वं त्वमुपागता । दशार्णाधिपतेर्गेहे ततो जातासि सुन्दरि

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਤਦ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੂੰ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ।

Verse 23

बृहद्रथेन चोढासि कंकणस्य प्रभा वतः । न व्रतं न तपो दानं त्वया चीर्णं पुरा शुभे

ਤੂੰ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਕੰਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਨਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 24

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तच्छ्रुत्वा सा विशालाक्षी त्रपयाऽधो मुखी तथा । आसीत्तूष्णीं तदा देवी श्रुत्वा वाक्यं च तादृशम्

‘ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਨਾਰੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਮੁਖ ਥੱਲੇ ਕਰ ਬੈਠੀ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਣੀ ਤਦ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

Verse 25

एवं निवेद्य स मुनी राजपत्नीं वरानने । जगाम भवनं स्वं च आमंत्र्य वसुधाधिपम्

ਇਉਂ ਰਾਜਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਮੰਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 26

ज्ञात्वा फलं कंकणस्य मुनेस्तस्य प्रभावतः । गत्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा च लवणांभसि

ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੰਗਣ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਲੂਣੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 27

प्राक्षिपत्कंकणं तत्र प्रतिवर्षं महाप्रभे । ततो देवत्वमापन्ना प्रभावात्तस्य भामिनि

ਹੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਉਹ ਕੰਗਣ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 28

ईश्वर उवाच । एष प्रभावः सुमहान्कंकणस्य प्रकीर्तितः । सर्वकामप्रदो देवि सर्वपापप्रणाशनः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕੰਗਣ ਦੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्ये कंकणमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸੋਮੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਕੰਗਣਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।