Adhyaya 249
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦੇਵ ‘ਗੋਲਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਾਂਗ। ਤਦ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੀਰਥ-ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वै संगमेश्वरम् । गोलक्षमिति विख्यातं सर्वपातकनाशनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਓ; ਜੋ ਗੋਲਕਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।”
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे सर्वकामफलप्रदम् । ऋषिरुद्दालकोनाम पुरा ह्यासीन्महातपाः
ਉਸੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ—ਉੱਦਾਲਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 3
स पुरा संगमं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनम् । सरस्वत्याश्च पिंगायास्तपस्तेपे सुरेश्वरि
ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਗਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 4
ततस्तपस्यतस्तस्य तपो रौद्रं महात्मनः । पुरतो ह्युत्थितं लिंगं भक्त्या युक्तस्य सुन्दरि
ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । उद्दालक महाबाहो शृणुष्वैतद्वचो मम
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਉਦ੍ਦਾਲਕ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ।”
Verse 6
अद्यप्रभृति वासोऽत्र मम नित्यं भविष्यति । यस्मादत्र समुत्पन्नं संगमे लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव नाम चास्य भवि ष्यति
“ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਗਮ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ’ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 7
येत्र स्नानं नराः कृत्वा संगमे लोकविश्रुते । संगमेश्वरमीक्षन्ते ते यांति परमां गतिम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
ईश्वर उवाच । ततस्तं पूजयामास दिवारात्रमतंद्रितः । ततो देहावसानेऽसौ गतो यत्र महेश्वरः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਉਸ (ਲਿੰਗ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”
Verse 249
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।