Adhyaya 20

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ दैत्यावताराणां क्रमो हि कथ्यते पुनः । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਰਬੁਦ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 2

तथा शत सहस्राणि यानि कानि द्विसप्ततिम् । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਲੱਖ, ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 3

सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके

ਸੌਤ੍ਯ ਦਿਨ ਨੂੰ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਕਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ—

Verse 4

उपक्षिप्ता सनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् । निषसाद स गर्तो ऽत्र हिरण्यकशिपुस्ततः

ਜਦੋਂ ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 5

शतवर्षसहस्राणां तपश्चक्रे सुदुश्चरम् । दशवर्षसहस्राणि दित्या गर्भे स्थितः पुरा

ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 6

हिणयकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निरीक्षते

ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਬਾਰੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਇਆ: ‘ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਜਿਧਰ-ਜਿਧਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ…’

Verse 7

पर्याये तस्य राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः

ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 8

षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च । बले राज्याधिकारस्तु याव त्कालं बभूव ह

ਬਲੀ ਦਾ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਨਿਯੁਤਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ; ਇੰਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਰਹੀ।

Verse 9

इंद्रादयस्ते विख्याता असुराञ्जघ्नुरोजसा

ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵ—ਇੰਦਰ ਆਦਿ—ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਗਏ।

Verse 10

दैत्यसंस्थमिदं सर्वमा सीद्दशयुगं किल । असपत्नं ततः सर्वमष्टादशयुगं पुनः

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਅਠਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਿਰੋਧ, ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਦੰਦੀ ਦੇ, ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 11

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेण तु पालितम् । त्रेतायुगे तु दशमे कार्त्तवीर्यो महाबलः

ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰ্তਵੀਰ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 12

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः । स सप्तरत्नवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ ਪਚਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸੱਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਹੋਇਆ।

Verse 13

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी चर्मी शरासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चौरानपश्यत

ਸੱਤਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਤਲਵਾਰ, ਢਾਲ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਦਾ ਸੀ; ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 14

प्रणष्टद्रव्यता यस्य स्मरणान्न भवेन्नृणाम् । चतुर्युगे त्वतिक्रांते मनौ ह्येकादशे प्रभौ

ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਯੁਗ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਦ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 15

अर्द्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते । मानवस्य नरिष्यंतो ह्यासीत्पुत्रो मदः किल

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦ੍ਵਾਪਰ-ਯੁਗ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਮਾਨਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 16

नवमस्तस्य दायादस्तृणबिंदुरिति स्मृतः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह

ਉਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਦਾਇਾਦ ‘ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

Verse 17

तस्य कन्या त्विलविला रूपे णाप्रतिमाऽभवत् । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्

ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਇਲਵਿਲਾ ਸੀ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ। ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 18

ऋषिरैलविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्च तिस्रस्तु पौलस्त्यकुलमंडनाः

ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ (ਐਲਵਿਲ) ਜਨਮੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸਨ।

Verse 19

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै वेदवर्णिनी । पुष्पोत्कटा च वीका च उभे माल्यवतः सुते

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਧੀ ‘ਵੇਦਵਰਣਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪੋਤਕਟਾ ਤੇ ਵੀਕਾ—ਦੋਵੇਂ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ।

Verse 20

केकसी मालिनः कन्या तस्यां देवि शृणु प्रजाः । ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे वरवर्णिनी

ਕੈਕਸੀ ਮਾਲਿਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਜਣਿਆ।

Verse 21

अष्टदं हरिच्छ्मश्रुं शंकुकर्णं विलोहितम् । श्वपादं ह्रस्वबाहुं च पिंगलं शुचिभूषणम्

ਉਹ ਅੱਠ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਹਰਿਤ-ਵਰਣੀ ਮੂੰਛ-ਦਾਢੀ ਵਾਲਾ; ਸ਼ੰਖ-ਸਮਾਨ ਕੰਨ, ਲਾਲੀਮਾਯੁਕ; ਕੁੱਤੇ ਵਰਗੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ—ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਦਾ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 22

त्रिपादं तु महाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् । एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विरूपं रूपतस्तदा

ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਕਾਯ, ਮੋਟੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਬੜੇ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਐਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਰੂਪਤੋਂ ਵਿਗੜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ…

Verse 23

तदा दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरोऽयमिति स्वयम् । कुत्सायां क्वितिशब्दोयं शरीरं वेरमुच्यते

ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੁਬੇਰ ਹੈ।” ਘਿਨ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਵਿ-ਤਿ’ ਧੁਨੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਵੇਰ’ (ਘਿਨੌਣੀ ਵਸਤੂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोंकितः । तस्य भार्य्याऽभवद्वृद्धिः पुत्रस्तु नलकूबरः

ਕੁਸ਼ਰੀਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਕੁਬੇਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵృద్ధਿ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਲਕੂਬਰ ਸੀ।

Verse 25

कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । शंकुकर्णं दशग्रीवं पिगलं रक्तमूर्द्धजम्

ਕੈਕਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਸ਼ੰਖ-ਕਰਨ, ਦਸ-ਗ੍ਰੀਵ, ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਦਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 26

वसुपादं विंशद्भुजं महाकायं महाबलम् । कालांजननिभं चैव दंष्ट्रिणं रक्तलोचनम्

ਅਨੇਕ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੀਹ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਕਾਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ—ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਦਾਢਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 27

राक्षसेनौजसा युक्तं रूपेण च बलेन च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणः स्मृतः

ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੀਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ; ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰਾਵਣ’, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਖਾਂ ਮਰਵਾਏ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजा तु तथा दश स राक्षसः

ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸੀ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦਸ (ਹੋਰ) ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।

Verse 29

पंच कोटीस्तु वर्षाणां संख्यताः संख्याया प्रिये । नियुतान्येकषष्टिं च संख्यावद्भिरुदाहृतम्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਕੋਟੀਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕਾਹਠ ਨਿਯੁਤ—ਇਉਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 30

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां स हि रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਵਣ ਭਿਆਨਕ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਾਕੇ।

Verse 31

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमेयिवान्

ਚੌਵੀਹਵੇਂ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 32

योऽसौ देवि दशग्रीवः संबभूवारिमर्द्दनः । दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉਹੀ ਦਸਗ੍ਰੀਵ ‘ਵੈਰੀ-ਮਰਦਨ’ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦਮਘੋਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 33

श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह । रावणं कुंभकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा

ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ ਤੋਂ ਚੈਦ੍ਯ ਵੰਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਬਣਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਉਸ ਨੇ) ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਣ, ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

विभीषणं चतुर्थं च कैकस्यजनयत्सुतान् । मनोहरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा

ਅਤੇ ਕੈਕਸੀ ਨੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; (ਉਸ ਨੇ) ਮਨੋਹਰ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮਿਆ।

Verse 35

पुष्पोत्कटायास्ते पुत्राः कन्या कुम्भीनसी तथा । त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्यैका श्यामिका नाम वीकायाः प्रसवः स्मृतः

ਇਹ ਪੁਸ਼ਪੋਤਕਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਧੀ ਕੁੰਭੀਨਸੀ ਵੀ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹਵ ਵੀ (ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ) ਸਨ। ਅਤੇ ਵੀਕਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਆਮਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव । विभीषणो विशुद्धात्मा दशमः परिकीर्तितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨੌਂ ਪੌਲਸਤਿਯ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦਸਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा

ਪੁਲਹ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਜਾਨਵਰ ਸਨ - ਦਰਅਸਲ, ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ, ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸਨ: ਭੂਤ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ।

Verse 38

अनपत्यः क्रतुस्त्वस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंतरे । अत्रेः पत्न्यो दशैवासन्सुन्दर्यश्च पतिव्रताः

ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਤੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤ੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ - ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ।

Verse 39

भद्राश्वस्य घृताच्यंता जज्ञिरे दश चाप्सराः

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਤੋਂ ਦਸ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 40

भद्रा शूद्रा च मद्रा च नलदा जलदा तथा । उर्णा पूर्णा च देवेशि या च गोपुच्छला स्मृता

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਦ੍ਰਾ, ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ, ਮਦ੍ਰਾ, ਨਲਦਾ ਅਤੇ ਜਲਦਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਰਣਾ ਅਤੇ ਪੂਰਣਾ - ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਪੁਛਲਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

तथा तामरसा नाम दशमी रक्तकोटिका । एतासां च महादेवि ख्यातो भर्त्ता प्रभाकरः

ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ, ‘ਤਾਮਰਸਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ, ‘ਰਕਤਕੋਟਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਹੀ ਸੀ।

Verse 42

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतितेस्मिन्दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोकेस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता

ਜਦੋਂ ਸ੍ਵਰਭਾਨੂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸੇ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ।

Verse 43

स्वस्ति तेस्त्विति चैवोक्तः पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात यतः प्रभुः

ਜਦੋਂ ਦਿਵਾਕਰ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ‘ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ’ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਗਏ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਡਿੱਗਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 44

ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरेवं महर्षिभिः । भद्रायां जनयामाम् सोमं पुत्रं यशस्विनम्

ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’ ਕਿਹਾ। ਭਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 45

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वरस्तु सः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाचरः

ਸੋਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ—ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ। ਸ਼ੀਤਲ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ।

Verse 46

पिता सोमस्य वै देवि जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकेशं भृत्वा स्वे नयने स्थितः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੋਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ ਹੀ ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ। ਉੱਥੇ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਸਰਵਲੋਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।

Verse 47

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समा चरत् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਲੱਕੜ, ਕੰਧ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਦੀਪਤਿ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 48

सुदुस्तरं नाम तपस्तेन तप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि सुरसुंदरि

ਹੇ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ, ਉਸ ਨੇ ‘ਸੁਦੁਸਤਰਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤਪ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਤਪਿਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।

Verse 49

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं वपुरापेदे महाबुद्धेस्तु वै शुभे

ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿਮਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੋਮਤ੍ਵ—ਸੋਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।

Verse 50

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमसंभावितात्मनः । नेत्राभ्यां सोमः सुस्राव दशधा द्योतयन्दिशः

ਫਿਰ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੋਮ ਦਸ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 51

तद्गर्भं विधिना दृष्टा दिशोदश दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च धर्तुमशक्नुवन्

ਉਸ ਗਰਭ-ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਧਾਰ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।

Verse 52

स ताभ्यः सहसैवेह दिग्भ्यो गर्भश्च शाश्वतः पपात भावयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਗਰਭ-ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਉਹੀ ਸੋਮ, ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਹੈ।

Verse 53

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततस्ताभ्यः स शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਸਰੂਪ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਗਰਭ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਉਹ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੋਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ।

Verse 54

पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितका म्यया

ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

स तदैव मया देवि धर्मार्थं सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेन सुरसुंदरि

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ—ਹੇ ਸੁਰ-ਸੁੰਦਰੀ—ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਿਰ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤ ਦਿੱਤਾ।

Verse 56

तस्मिन्निपतिते देवि पुत्रेत्रेः परमात्म नि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜਦ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਂ ਜਨਮੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 57

तथैवांगिरसः सर्वे भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिस्तु सामभिश्चैव तथैवांगिरसैरपि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਆਂਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ—਋ਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਂਗਿਰਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 58

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भासयामास सर्वशः

ਜਦ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੋਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਨਿੱਤ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 59

स तेन रथमुख्येन सागरांतां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वोतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

ਫਿਰ ਉਹ ਅਤਿ-ਯਸ਼ਸਵੀ, ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਰਥ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਿਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ—ਇੱਕੀ ਵਾਰ—ਕੀਤੀ।

Verse 60

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुत्पन्नास्ते जसाऽज्वलयन्पुनः

ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਤੇਜ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਗ ਆਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ।

Verse 61

ताभिर्धिनोत्ययं लोकं प्रजाश्चैव चतुर्विधाः । ओषध्यः फलपाकांताः कणाः सप्तदश स्मृताः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵੀ। ਫਲ ਤੇ ਕਟਾਈ ਤੱਕ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਓਸ਼ਧੀਆਂ ‘ਅਨਾਜ’ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਭੇਦਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 62

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

ਧਾਨ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ (ਬਾਜਰਾ/ਮਿਲਟ), ਅਤੇ ਤਿਲ—

Verse 63

प्रियंगुः कोविदारश्च कोरदूषाः सतीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः

ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ, ਸਤੀਨਕਾ; ਉੜਦ, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ ਤੇ ਕੁਲੱਥਾ ਵੀ—

Verse 64

आढक्यश्चणकाश्चैव कणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनां च ग्राम्याणां जातयः स्मृताः

ਅਤੇ ਆਢਕੀ ਅਤੇ ਚਣਾ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਨਾਜ’ ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਓਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਪਾਲਿਤ, ਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 65

ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्या रण्याश्चतुर्द्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमास्त्वणवस्तिलाः

ਯਜ્ઞ ਲਈ ਯੋਗ ਓਸ਼ਧੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਅਰਣ੍ਯ, ਦੋਵੇਂ। ਉਹ ਹਨ: ਧਾਨ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ (ਮਿਲਟ), ਅਤੇ ਤਿਲ—

Verse 66

प्रियंगुषष्ठा इत्येते सप्तमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਤੱਕ ਛੇਵੀਂ ਗਿਣਤੀ—ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹਨ; ਸੱਤਵੀਂ ਕੁਲੱਥ ਦੇ ਦਾਣੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਨੀਵਾਰ, ਜਰਤਿਲ ਅਤੇ ਗਵੇਧੁਕ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 67

ऊरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्यास्तथा ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

ਊਰੁਵਿੰਦਾ, ਮਰਕਟਕਾ ਅਤੇ ਵੇਣੁਯਵਾ—ਇਹ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੌਦਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 68

तृणगुल्मलता वीरुद्वल्लीगुच्छादि कोटिशः । एतेषामधिपश्चन्द्रो धारयत्यखिलं जगत्

ਘਾਹ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਝੁੰਡਾਂ ਆਦਿ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

ज्योत्स्नाभिर्भगवान्सोमो जगतो हितकाम्यया । ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਂਦਨੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੱਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 70

बीजौषधीनां विप्राणां मंत्राणां च वरानने । सोऽभिषिक्तो महातेजा राजा राज्ये निशाकरः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ—ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 71

त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भास्वतां वरः । तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिःपुष्टिः प्रभा वसुः

ਜੋਤਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪਾਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿਨੀ, ਕੁਹੂ, ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਭਾ, ਵਸੁ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 72

कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे । सप्तविंशतिरिंदोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः

ਕੀਰਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਨੌਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ, ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀਆਂ, ਇੰਦੁ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਈਆਂ।

Verse 73

ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः । स तत्प्राप्य मह्द्राज्यं सोमः सोमवतां वरः

ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੋਮ—ਸੋਮ-ਸਮਾਨ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫਲਿਆ-ਫੂਲਿਆ।

Verse 74

समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् । हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ, ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ—ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੋਇਆ।

Verse 75

सदस्यस्तस्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ—ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ—ਸਦੱਸ ਬਣੇ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।

Verse 76

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकांस्तु वरानने । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै शुभे

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਸੋਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਐਸੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ; ਉਹ ਸ਼ੁਭੇ, ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਨੂੰ।

Verse 77

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिराजति राजेन्द्रो दशधा भावयन्दिशः

ਅਵਭ੍ਰਿਥ—ਅੰਤਿਮ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕੁਲ ਰਿਹਾ; ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਜਿਆਲਾ ਕਰਦਾ।

Verse 78

तेन तत्प्राप दुष्प्राप्यमैश्वर्य्यमकृता त्मभिः । स एवं वर्त्तते चन्द्रश्चात्रेय इति विश्रुतः

ਉਸ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਤ੍ਰੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।