
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਈਸ਼-ਭਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ‘ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼’ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ-ਹਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ-ਨਿਧਨ ‘ਕਲਪ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ/ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਟਿਕਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅਘੋਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਸੰਯਮ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਜੋ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि भूतनाथेश्वरं हरम् । कुण्डेश्वर्या ईशभागे धनुषां विंशकेऽन्तरे
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਹਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਤੋਂ ਈਸ਼ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ।”
Verse 2
कल्पलिंगं महादेवि ह्यनादिनिधनं स्थितम् । पूर्वं त्रेतायुगे देवि वीरभद्रेश्वरीति च
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਕਲਪ-ਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਅਨਾਦੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੂਰਵਕਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 3
प्रख्यातं भुवि देवेशि कलौ भूतेश्वरं स्मृतम् । पुरा द्वापरसंधौ च तत्र भूतानि कोटिशः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਭੂਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 4
संसिद्धिं परमां जग्मुस्तल्लिंगस्य प्रभावतः । तेन भूतेश्वरं नाम प्रख्यातं धरणीतले
ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
तत्र कृष्णचतुर्द्दश्यां रात्रौ संपूज्य शंकरम् । दक्षिणां दिशमाश्रित्य अघोरं पूजयेत्तु यः
ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅਘੋਰ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
दृढं जितेन्द्रियो भूत्वा निर्भयो ध्यानसंयु तः । तस्यैव जायते सिद्धिर्या काचिद्भूतले स्थिता
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तिलहेमप्रदानं च पिण्डदानं च तत्र वै । पितॄनुद्दिश्य दद्याद्वै तेषां प्रेतत्वमुक्तये
ਉੱਥੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 8
इति निगदितमेतद्भूतनाथेश्वरस्य प्रचुरकलिमलानां नाशनं पुण्यहेतुः । पठति च पुरुषो वा यः शृणोतीह भक्त्या सुरवरमहिमानं मुच्यते पातकौघैः
ਇਉਂ ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਘਣੇ ਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 117
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुंडेश्वरी माहात्म्ये भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ਕੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ “ਭੂਤਨਾਥੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।