Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪੁੰਨਮਈ ਵਿਧੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

“ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ—ਇੱਥੇ, ਇਸ ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ?”

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

“ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।”

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਾਤਕਾਲ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਗਵ (ਪੂਰਵਾਹਨ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨਾ ਹੀ। ਮੱਧਿਆਹਨ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਰਾਹਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

ਸਾਯਾਹਨ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੜੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ।

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸਦਾ ਪੰਦਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਕੁਤਪ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਿਆਹਨ ਵੇਲੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਤਪਸ਼ ਸਦਾ ਮੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

ਮੱਧਿਆਹਨ, ‘ਖਡਗ-ਪਾਤ੍ਰ’ (ਸਿੰਗ ਦਾ ਪਾਤਰ), ਅਤੇ ਹੋਰ—ਕਾਲਕੰਬਲ, ਚਾਂਦੀ, ਦರ್ಭਾ-ਘਾਹ, ਤਿਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰ—ਇੱਥੇ ਅੱਠ (ਸ਼ੁਭ ਸਹਾਇਕ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

ਪਾਪ ਨੂੰ ‘ਕੁਤਸਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਤ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅੱਠ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਕੁਤਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

ਕੁਤਪਾ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮੁਹੂਰਤ—ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ—‘ਸਵਧਾ-ਭਵਨ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਲਈ ਯੋਗ ਨਿਵਾਸ।

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਨ।

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਤਿਲ-ਜਲ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਫੜ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ: ਦੌਹਿਤ੍ਰ, ਕੁਤਪਾ ਅਤੇ ਤਿਲ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਦੇ ਕਰਨਾ।

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

‘ਦੌਹਿਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ‘ਖਡਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਿੰਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਾਤ੍ਰ ‘ਦੌਹਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ—ਭਾਵੇਂ ਚਿੱਤਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਜੋ ਘੀ ਬਣੇ, ਉਹ ‘ਦੌਹਿਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ‘ਦੇਵ-ਯੋਗ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਵਾਲੀ ਦਰਭਾ ‘ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ’ ਲਈ ਵਿਧਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਸ਼ਾ ਤਿਨਕੇ ਉੱਥੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਕੁਟਪਾ’ ਕੁਸ਼ਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

ਦੁਇਜਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰ, ਧਨ-ਸਾਮਾਨ, ਪਤਨੀ, ਭੂਮੀ, ਮਨ, ਮੰਤਰ, ਅਤੇ ਦੁਇਜਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ।

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਅਧਮ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ੌਰਯ, ਤਪੱਸਿਆ, ਧੀ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਧਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਨ ‘ਸ਼ੁਕਲ’ (ਪਵਿੱਤਰ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

ਇਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨਿੰਦਣਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜੀਵਿਕਾ ‘ਸ਼ੁਕਲ’ (ਪਵਿੱਤਰ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਹ ‘ਸ਼ੰਬਲ’ (ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

ਜੋ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਜ਼ਬਰ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਛਲ-ਭਰੇ ਬਹਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ’ (ਕਾਲਾ), ਅਰਥਾਤ ਅਪਵਿੱਤਰ ਧਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਧਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਚੰਡਾਲ—ਪੁਸ਼ਕਸ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ—ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉਦੇਸ਼ਿਤ ਪਿਤਰ ਨਹੀਂ)।

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅੰਨ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਿਸਾਚ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

ਪੁੱਤਰਕ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਟਪਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੋ ਜੀਵ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੇਵਤਾ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

ਪਿੰਡ ਚੁੱਕ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੇ ਨਿੱਕੇ ਕੌਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਜੋ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨ ਹੋਏ—ਵਿਪੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵਿਖਰੇ ਅਰਪਣਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਝਾੜੂ-ਸਫਾਈ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਖੋਜਦੇ ਹਨ।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

ਭੋਜਨ ਪਿੱਛੋਂ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪੀਤਾ ਜਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾ ਜਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਵੀ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ (ਪਿਤਰ) ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਚ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਚੰਦ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਵੀ।

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

ਅਯਨ, ਵਿਸੁਵ, ਯੁਗਮ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਅਵਸਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੇਲੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸਿਆ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਨੂੰ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

ਆਰਦਰਾ, ਮਘਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਸਾਧਨ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸੁਯੋਗ ਮਿਲੇ; ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਅਤੇ ਗਜਛਾਇਆ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—(ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਨੂੰ; ਮਾਘ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਇਹ ਭੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਹਨ।

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ‘ਆਰੰਭ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

ਮਾਘ ਮਾਸ ਦੀ ਸਪਤਮੀ—ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਥਸਪਤਮੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ, ਫਾਲਗੁਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਵਾਲੀ ਤਿਥੀ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਦੀ ਪੰਜਮੀ ਤਿਥੀ—ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਸਮੇਤ।

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

ਮਾਘ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਸਪਤਮੀ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੀ, ਫਾਲਗੁਨੀ, ਚੈਤਰੀ ਤੇ ਜ੍ਯੈਸ਼ਠੀ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੰਚਦਸ਼ੀ)—ਇਹ ਸਭ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਦਿਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤਿਥੀਆਂ—ਕਾਰਤਿਕੀ, ਫਾਲਗੁਨੀ, ਚੈਤਰੀ ਅਤੇ ਜ੍ਯੈਸ਼ਠੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰੀਖਾਂ ਹਨ।

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

ਇਹ ਮਨ੍ਵਾਦਿ ਦਿਨ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਮੈਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੀ ਨਵਮੀ ਸਮੇਤ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੱਤ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਲਪ-ਦਿਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅਵਸਰ ਹਨ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ।

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਨਿੱਤ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ), ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਨਿਮਿੱਤ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼), ਕਾਮ੍ਯ (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਲਈ), ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਸਪਿੰਡਕ ਕਰਮ, ਪਾਰਵਣ ਵਿਧੀ, ‘ਅਤਿਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਠ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

ਨੌਵਾਂ ‘ਕਰਮਾਂਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਸਵਾਂ ‘ਦੈਵਕ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਰਵਾਂ ‘ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ’ ਹੈ (ਨਾਸ-ਹਾਨੀ ਟਾਲਣ ਲਈ), ਅਤੇ ਬਾਰਵਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਵਤਸਰ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹਰ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਨਿੱਤ’ (ਦੈਨੀਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅਸਮਰਥਤਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਕੋੱਦਿਸ਼ਟ (ਇੱਕ ਪਿਤਰ ਲਈ) ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਕਾਮ੍ਯ’ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਧੇ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਅਵਸਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘ਯੇ ਸਮਾਨਾ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਪਿੰਡਨ (ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਗੋਸ਼ਠੀ, ਅਰਥਾਤ ਸਭਾ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਗੋਸ਼ਠੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

ਨਿਸ਼ੇਕ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੋਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ (ਕੇਸ-ਵਿਭਾਜਨ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੁੰਸਵਨ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭੀ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਕੇ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਦੈਵਕ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਦੇਸ/ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਘੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

ਇਹ (ਪਰਦੇਸ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਘੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ’ ਨਾਮਕ ‘ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ’ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ-ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਕਰੇ—

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀਏ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਰਨ-ਦਿਨ ਉੱਤੇ, ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਹ ਹੀ ਹਰਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਮਰਨ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਯੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

ਜਿਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤ ਅਗਨਿ-ਯਜ੍ਞ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਮਧੁ’ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਨ’ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ (ਸ਼ਡੰਗ) ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਦੌਹਿਤ੍ਰ), ਜਵਾਈ (ਜਾਮਾਤਾ), ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਸਵਸ੍ਰੀਯ) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੁਰਾ (ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ)—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਪ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਮਾਮਾ; ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਵਿਅਕਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਟੁੰਬੀ ਬਾਂਧਵ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਸਹਸ੍ਰਦਾਨੀ—ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਪੁਰਖ ਸੰਬੰਧੀ; ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਅਤੇ ਧੀ ਦਾ ਪਤੀ (ਜਵਾਈ)—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵ-ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ, ਕਦੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਮੂਰਖ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

ਦੇਵ-ਕਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਨਾ ਕਰੇ; ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪਰਖ ਕਰੇ।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

ਜੋ ਚੋਰ ਹਨ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਅਯੋਗ ਕਲੀਬ, ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਮਨੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਵ੍ਯ (ਦੇਵ-ਅਰਪਣ) ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ (ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਪਣ) ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਅਨਰ੍ਹ ਹਨ।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

ਜਟਾਧਾਰੀ ਪਰ ਅਧਿਐਨ-ਹੀਨ, ਅਯੋਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਜੂਆਰੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

ਵੈਦ (ਚਿਕਿਤਸਕ), ਵੇਤਨ ਲਈ ਦੇਵਾਲੇ-ਸੇਵਕ ਪੂਜਾਰੀ (ਦੇਵਲਕ), ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ-ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ—ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਕਵ੍ਯ ਦੋਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ: ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ/ਅਸਭ੍ਯ ਮਨੁੱਖ, ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਕਾਰਿਤ ਨਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੂਦਖੋਰ।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ: ਖਪਤ/ਛਾਤੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪਸ਼ੂਪਾਲ (ਗੋਪਾਲ), ਪਰਿਵੇੱਤਾ (ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ/ਬਹਿਸਕਾਰਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਪਰਿਵਿੱਤੀ (ਜਿਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਏ), ਅਤੇ ਕੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੁੱਖ।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁਰੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੰਤਾਨ, ਜੁਆਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

ਪਾਪੀ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਖੰਡੀ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਰਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ - ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਅਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੂਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਭ੍ਰਮਰੀ, ਮੰਡਪਾਲੀ, ਚਿੱਤਰਾਂਗ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ - ਇਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

ਪਾਗਲ, ਅੰਨ੍ਹਾ, ਬੋਲ਼ਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਊਠ ਨੂੰ ਸਿਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋਤਸ਼ੀ - ਇਹ ਅਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਪਲਣ ਵਾਲਾ - ਇਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੂਤ, ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਬਾਜ਼ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

ਹਿੰਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ, ਆਚਰਣਹੀਣ, ਨਪੁੰਸਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ - ਇਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਫੀਲਪਾਵ (ਹਾਥੀ ਪੈਰ) ਰੋਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ, ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਮੱਝਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਅਯੋਗ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

ਜੂਆਂ ਕਾਰਨ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਗੜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਣਾ, ਕੋੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ - ਅਜਿਹਾ ਪਾਪੀ ਰੋਗੀ ਦਾਨੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

ਜਿਤਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਲਈ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਸਕ ਨੂੰ, ਵਿਚਕਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀਪਤੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਧੂਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਪਿਤਰ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

‘ਮਹਿਸੀ’ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੈਤਿਕ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਪਟੇ, ਉਹ ‘ਮਾਹਿਸਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ’ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣੇ—ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਲਾਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ—ਉਹ ਪਤਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀਪਤੀ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’ (ਸਾਥੀ) ਬਣਾ ਲਵੇ, ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ’ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ; ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦ੍ਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

ਧਰਮ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵ੍ਰਿਸਲੀ’ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਚੰਡਾਲੀ, ਬੰਧਕੀ, ਵੇਸ਼ਿਆ, ਰਜਸਵਲਾ ਕਨਿਆ, ਕੂਟਿਲਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸਲੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

ਜੋ ਕਨਿਆ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪਤਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਨਿਆ ਧਰਮ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿਸਲੀ’ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਵਰ ਲਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹੇਯ ਅਤੇ ਅਪਾਂਕਤੇਯ ਜਾਣੋ—ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਸਲੀਪਤੀ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

‘ਗੌਰੀ’ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਕਨ੍ਯਕਾ’ ਮੱਧਮ ਕਹੀ ਗਈ; ‘ਰੋਹਿਣੀ’ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ‘ਰਜਸਵਲਾ’ ਅਧਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ‘ਗੌਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ‘ਰੋਹਿਣੀ’। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੌਵਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਣ ਉਹ ‘ਕਨਿਆ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਵਿਕਸਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਉਹ ‘ਨਗ੍ਨਿਕਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਗੌਰੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ‘ਨਗ્નਿਕਾ’; ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ‘ਕਨਿਆ’; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ‘ਰਜਸਵਲਾ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

ਅਨੁਚਿਤ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਤਨਾਂ (ਭੋਗ-ਬੰਧਨ) ਨਾਲ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਜ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਲੱਭੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

ਜੋ ਰਜੋਯੁਕਤਾ (ਰਜਸਵਲਾ) ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀਪਤੀ’—ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਪਤੀ—ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਦ੍ਵਿਜ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਭਿਖਿਆ-ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕਲਪ ਅਧੀਨ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਲਈ ਅਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਦੋ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।