
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੱਤਵਮਈ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨੈਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਤਪੋਵਨ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ-ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕੁਮਾਰ/ਸਕੰਦ) ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲ-ਤੁਲਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ/ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुमारेश्वरमुत्तमम् । लिंगं महाप्रभावं हि महापातकनाशनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
धनुषां त्रिंशता देवि वरुणान्नैऋते स्थितम् । गौरीतपोवनाद्देवि दक्षिण स्थानसंस्थितम्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਗੌਰੀ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 3
षण्मुखेन महादेवि तत्र कृत्वा महत्तपः । प्रतिष्ठितं महालिंगं कुमारेशस्ततोऽभवत्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਉੱਥੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 4
यस्तं पूजयते भक्त्या मासमेकं निरन्तरम् । षण्मासस्यार्चनेनैव यत्पुण्यमुपजायते
ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਥਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्पुण्यं सकलं तस्य कुमारेशार्चनात्सकृत् । लभते दिवसैकेन विधिना यदि पूजयेत्
ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਉਹ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ।
Verse 6
कामं क्रोधं तथा लोभं रागं त्यक्त्वा तु मत्सरम् । ब्रह्मचारी यतिर्भूत्वा सकृदप्येनमर्चयेत्
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਯਤੀ ਵਾਂਗ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
एवं संपूजिते देवि सम्यग्यात्रा फलं लभेत्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 73
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਕਾਸੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।