
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗਵਿਊਤੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਉੱਤਮ ਇੰਦਰ-ਸਥਾਨ, ਜੋ ਚੰਦਰਸਰਸ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ ਜਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਰਾ (ਖ਼ਸਾਰਾ/ਬੁਢਾਪਾ) ਅਤੇ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯ (ਗਰੀਬੀ) ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਵਧਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਪ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵੀ ਘੱਟ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹਲਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਉਹੀ ਰੂਪ ‘ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ—ਚੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ-ਅਰਪਣ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मादीशान दिग्भागे इन्द्रस्थानमनुत्तमम् । गव्यूतिपञ्चमात्रेण यत्र चन्द्रसरः प्रिये
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਇੰਦਰਸਥਾਨ ਹੈ; ਪੰਜ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਚੰਦਰਸਰਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।
Verse 2
तस्मादुत्तरदिग्भागे नातिदूरे व्यवस्थितम् । यत्र चन्द्रोदकं देवि जरादारिद्र्यनाशनम्
ਉਥੋਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ—ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਜਲ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
चन्द्रानुवृद्ध्या तद्वृद्धिः क्षयस्तत्संक्षये भवेत् । तस्मिन्पापयुगेऽप्येवं कदाचित्संप्रदृश्यते
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਯ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਪਮਈ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਇਹ ਅਦਭੁਤਤਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
तत्र स्नात्वा महादेवि यदि पापसहस्रकम् । कृतं सोऽत्र समायाति नात्र कार्या विचारणा
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 5
तत्राहिल्याप्रसंगोत्थमहापातकभीरुणा । गौतमोद्भवशापेन विलक्ष्यीकृतचेतसा
ਉੱਥੇ ਅਹਿਲਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਲੱਜਾ ਤੇ ਵਿਹਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਨ ਵਾਲਾ (ਇੰਦਰ),
Verse 6
इन्द्रेण च पुरा देवि इष्टं विपुलदक्षिणैः । तत्र वर्षसहस्राणि संस्थाप्य शिवमीश्वरम् । इन्द्रेश्वरेति नाम्ना वै सर्वपातक नाशनम्
ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ‘ਇੰਦਰੈਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 7
चन्द्रतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । इन्द्रेश्वरं च संपूज्य मुच्यते नात्र संशयः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 295
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਤਰਗਤ ‘ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ—ਅਧਿਆਇ ੨੯੫—ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।