
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ, ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਨਾਰਾਇਣਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਕਲਪਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਇਸ ‘ਗ੍ਰਿਹ’ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ‘ਅਨੰਤ’ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਸ਼ੁਭ ਸਦਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नारायणगृहं परम् । गोष्पदाद्दक्षिणे भागे सागरस्य तटे शुभे
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਗੋਸ਼ਪਦ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਗ੍ਰਿਹ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 2
न्यंकुमत्याः समीपे तु सर्वपातकनाशने । तत्रकल्पांतरस्थायी स्वयं तिष्ठति केशवः
ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਆਪ ਕਲਪਾਂ-ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
पितॄणामुद्धरणार्थाय ह्यस्मिन्रौद्रे कलौ युगे । यदा दैत्यविनाशं स कुरुते भगवान्हरिः
ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ,
Verse 4
विश्रामार्थं तदा तत्र गृहे तिष्ठति नित्यशः । नारायणगृहं तेन विख्यातं जगतीतले
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 5
कृते जनार्दनोनाम त्रेतायां मधुसूदनः । द्वापरे पुण्डरीकाक्षः कलौ नारायणः स्मृतः
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁਸੂਦਨ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼; ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
एवं चतुर्युगे प्राप्ते पुनःपुनररिन्दम । कृत्वा धर्मव्यवस्थानं तत्स्थानं प्रतिपद्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਰੀ-ਦਮਨ! ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यस्तं देवं प्रपश्यति । स पश्यति ध्रुवं स्थाने प्रत्यानन्तं हरेः पदम्
ਜੋ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तेन पीतानि वस्त्राणि देयानि द्विजपुंगवे । स्नानं श्राद्धं च कर्तव्यं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਕਰਨ।
Verse 9
इति ते कथितं महाप्रभावं हरिसंकेतनिकेतनोद्भवम् । शृणुते वा प्रयतस्तु यः सुधीः पठते वा लभते स सद्गतिम्
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 337
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ, ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਰਾਇਣਗ੍ਰਿਹਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।