Adhyaya 123

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रावणेश्वरमुत्तमम् । तस्माद्दक्षिणनैरृत्ये धनुषां षोडशे स्थितम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਤਮ ਰਾਵਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਓ। ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਧਾਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 2

प्रतिष्ठितं दशास्येन सर्वपातकनाशनम् । पौलस्त्यो रावणो देवि राक्षसस्तु सुदारुणः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਸ਼ਾਸ੍ਯ (ਰਾਵਣ) ਨੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਵਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੀ।

Verse 3

त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी पुष्पकेण चचार ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानं तस्य पुष्पकम्

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਮਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 4

व्रजद्वै व्योममार्गेण निश्चलं सहसाऽभवत् । स्तंभितं पुष्पकं दृष्ट्वा रावणो विस्मयान्वितः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਠਹਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਵਣ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 5

प्रहस्तं प्रेषयामास किमिदं व्रज मेदिनीम् । अहताऽस्य गतिर्यस्मात्त्रैलोक्ये सचराचरे

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ: “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਜਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰ।” ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ।

Verse 6

तत्कस्मान्निश्चलं जातं विमानं पुष्पकं मम । अथाऽसौ सत्वरो देवि जगाम वसुधातले

“ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਅਚਲ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਗਿਆ।

Verse 7

अपश्यद्देवदेवेशं श्रीसोमेशं महाप्रभम् । स्तूयमानं सुरगणैः शतशोऽथ सहस्रशः

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਮੇਸ਼—ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਦੇਵਗਣ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 8

तं दृष्ट्वा राक्षसे न्द्राय तत्सर्वं विस्तरात्प्रिये । प्रहस्तः कथयामास यद्दृष्टं क्षेत्रमध्यतः

ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 9

प्रहस्त उवाच । राक्षसेश महाबाहो शिवक्षेत्रं निजं प्रभो । प्रभासेति समाख्यातं गणगन्धर्वसेवितम्

ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸੇਸ਼, ਮਹਾਬਾਹੋ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 10

तत्र सोमेश्वरो देवः स्वयं तिष्ठति शङ्करः । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च दंतोलूखलिभिस्तथा । ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च पूज्यमानः समंततः

ਉੱਥੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ—ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਜਲਾਹਾਰੀ, ਵਾਯੁਹਾਰੀ ਤਪਸਵੀ, ਦੰਤੋਲੂਖਲੀ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

प्रभावात्तस्य देवस्य नेदं गच्छति पुष्पकम् । न स प्रालंघ्यते देवो ह्यलंघ्यो यः सुरासुरैः

ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਅਲੰਘ ਹੈ।

Verse 12

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अवतीर्य धरापृष्ठं सोमेशं समपश्यत

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੱਲ ਗਈਆਂ; ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਤੇ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ (ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 13

पूजयामास देवेशि भक्त्या परमया युतः । रत्नैर्बहुविधैर्वस्त्रैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਸੁਗੰਧਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨਾਂ ਨਾਲ।

Verse 14

अथ पौरजना दृष्ट्वा रावणं राक्षसेश्वरम् । सर्वदिक्षु वरारोहे भयाद्भीताः प्रदुद्रुवुः

ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਏ।

Verse 15

शून्यं समभवत्सर्वं तत्र देवो व्यवस्थितः । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੇਵਤਾ ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਰਿਹਾ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ।

Verse 16

दशग्रीव महाबाहो अयने चोत्तरे तथा । यात्राकाले तु देवस्य सर्वपापप्रणाशने

ਹੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—…

Verse 17

दूरतः समनुप्राप्ता भूरिलोका द्विजातयः । राक्षसानां भयाद्भीताः प्रयांति हि दिशो दश

ਦੂਰੋਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਤੀ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ; ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

भयान्मा त्वं राक्षसेन्द्र यात्राविघ्नकरो भव । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धक्ये यौवनेऽपि च । तत्सर्वं क्षालयेन्मर्त्यो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਖਸੇੰਦਰ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣ। ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततोऽसौ राक्षसेन्द्रस्तु गत्वैकान्ते सुगह्वरे । लिंगं च स्थापयामास भक्त्या परमया युतः

ਤਦ ਉਹ ਰਾਖਸੇੰਦਰ ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾ-ਕੁਹਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 20

ततस्तन्निरतो भूत्वा सर्वैस्तै राक्षसेश्वरः । पूजयामास देवेशि उपवासपरायणः

ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਖਸੇਸ਼ਵਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਭੇਟਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਉਪਵਾਸ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 21

चकार पुरतस्तस्य गीतवाद्येन जागरम् । ततोऽर्धरात्रसमये वागुवाचाशरीरिणी

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਨੇ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।

Verse 22

दशग्रीव महाबाहो परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । मम प्रसादात्त्रैलोक्यं वशगं ते भविष्यति । अत्र संनिहितो नित्यं स्थास्याम्यहमसंशयम्

ਹੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੰਨਿਹਿਤ ਰਹਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

ये चैतत्पूजयिष्यंति लिंगं भक्तियुता नराः । अजेयास्ते भविष्यंति शत्रूणां राक्षसेश्वर

ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇਯ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 24

यास्यंति परमां सिद्धिं मत्प्रसादादसंशयम् । एवमुक्त्वा वरारोहे विरराम वृषध्वजः

ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਵೃಷਧਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 25

रावणोऽपि स संतुष्टो भूयोभूयो महेश्वरम् । पूजयित्वा च तल्लिंगं समारुह्य च पुष्पकम् । त्रैलोक्यविजयाकांक्षी इष्टं देशं जगाम ह

ਰਾਵਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 123

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोर्विशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਰਾਵਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।