
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਗਨੇਯ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਦੇਵਾਚਾਰਯ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਮਹਾਲਿੰਗ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦੁਰਲਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਜੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਜਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਣ, ਪਿਤਾ-ਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਣ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਰਦਵੰਦ ਮਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं गुरुनिषेवितम् । उमायाः पूर्वदिग्भागे सिद्धेशाग्नेयगोचरे
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਜਾਓ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਮਾ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧੇਸ਼ ਦੇ ਅਗਨੇਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।”
Verse 2
संस्थितं तु महल्लिंगं देवाचार्य प्रतिष्ठितम् । आराध्य परया भक्त्या लिंगं वर्षसहस्रकम्
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ,
Verse 3
तोषयामास देवेशं भवं शर्वमुमापतिम् । प्राप्तवानखिलान्कामानप्राप्यानकृतात्मभिः
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਉਮਾ-ਪਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸੰਯਮੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹਨ।
Verse 4
देवानां चैव पूज्यत्वं प्राप्य ज्ञानमथैश्वरम् । ग्रहत्वं च तथा प्राप्य मोदते दिवि सांप्रतम्
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਜ੍ਯ ਹੋਣ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹ (ਗ੍ਰਹ-ਦੇਵਤਾ) ਦਾ ਭਾਵ ਪਾ ਕੇ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तं दृष्ट्वा मानवो भक्त्या न दुर्गति मवाप्नुयात् । बृहस्पतिकृतं लिंगं ये पश्यंति नरोत्तमाः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਕ੍ਰਿਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ,
Verse 6
बृहस्पतिकृता पीडा नैव तेषां हि जायते । तत्र शुक्लचतुर्दश्यां गुरुवारे तथा प्रिये
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਕ੍ਰਿਤ ਪੀੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ,
Verse 7
संपूज्य विधिवल्लिंगं सम्यग्राजोपचारतः । अथवा भक्तिभावेन प्राप्नुयात्परमं पदम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ—ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
स्नानं पलसहस्रेण पंचामृतरसेन यः । करोति भक्त्या मर्त्यो वै मुच्यते स ऋणत्रयात्
ਜੋ ਮਰਤਕ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
मातृकात्पैतृकाद्देवि तथा गुरुसमुद्भवात् । सर्वपापविशुद्धात्मा निर्द्वंद्वो मुक्तिमाप्नुयात्
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਾਤਾ ਤੋਂ, ਪਿਤਾ/ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਿਣਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦ੍ਵੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं गुरुदैवतम् । शृणुयाद्यस्तु भावेन तस्य प्रीतो गुरुर्भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਈਂ ਨਹੀਂ, ਸਤਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।