Adhyaya 288
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 288

Adhyaya 288

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਹ-ਦੱਸਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਈ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ/ਬਾਲਾਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸਪਾਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਵਿਦਿਆ (ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਵੀ-ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਨਿਯਮਬੱਧ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ/ਬਾਲਾਰਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭਾਸਕਰ ਦਾ, ‘ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि बालादित्यमिति श्रुतम् । अगत्स्यस्थानतः पूर्वे गव्यूतिद्वितयेन तु

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੋ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੂਰ, ‘ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

स्थानं सपाटिकानाम तस्यदक्षिणतः स्थितम् । गव्यूतिमात्रं देवेशि बालार्क इति विश्रुतम्

ਉੱਥੇ ‘ਸਪਾਟਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਕ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੂਰ ‘ਬਾਲਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਂ ਹੈ।

Verse 3

यत्र चाराधिता विद्या विश्वामित्रेण धीमता । संस्थाप्य लिंगत्रितयं प्रतिष्ठाप्य तथा रविम्

ਉੱਥੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।

Verse 4

विद्यायाः साधनं चक्रे सिद्धिं सूर्यादवाप्तवान् । बालादित्येति तेनासौ ततः ख्यातिमगात्प्रभुः

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 5

तं दृष्ट्वा मानवो देवि भास्करपापतस्करम् । न दारिद्र्यमवाप्नोति यावज्जीवति मानवः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

Verse 288

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये बालार्कमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅੰਦਰ ‘ਬਾਲਾਰਕ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਅਧਿਆਇ 288, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।