Adhyaya 36

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀ ਨਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ।”

Verse 2

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी । माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो

“ਪ੍ਰਾਚੀ—ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ? ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਪਾਤਕ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।”

Verse 3

ईश्वर उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा । कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਾਚੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅਧਿਕ ਮਹਾਨ ਹੈ।”

Verse 4

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् । नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्

“ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਾਚੀ—ਪਾਪ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ—ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਉਹ ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।”

Verse 5

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने

“ਜੋ ਨਰ ਪੁੰਨਮਈ ਪ੍ਰਾਚੀ—ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ—ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ।”

Verse 6

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा

ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਮੁਨੀ, ਧੰਨ ਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਨ ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये । चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्

ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਵ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 8

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती

ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ—ਉਸ ਥਾਂ ਕੋਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 9

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा

ਜੋ ਮਿਰਗ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 10

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 11

यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती

ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्

ਜਿੱਥੇ ਉੱਧਵਰੇਤਸ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਨੀ ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੋਰ ਕੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?

Verse 13

यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् । ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤਾਤਮਾ ਸਿੱਧ ਮੰਕਣਕ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਕੀਤਾ।

Verse 14

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕੇ ਮਹਾਪੁੰਨ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ—ਕਿਰੀਟੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨਕਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ।

Verse 15

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਾਪ ਨਾਸਕ, ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨਮਈ ਕੀਰਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ।

Verse 16

सूत उवाच । आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् । प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः । ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰਥ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਗਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 17

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः । प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्

ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਇਆ।

Verse 18

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਥਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः । स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्

“ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰੀਟੀ—ਸਫੈਦ ਰਥ ਦਾ ਆਰੂੜ੍ਹ—ਸਾਰੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਨਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ।”

Verse 20

पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् । नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्

“ਫਿਰ ਭੀਮ ਨੇ ਸੁਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਉਹ ਨਰ—ਨਾਰਾਇਣ ਸਮੇਤ—ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।”

Verse 21

द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः । स विज्ञाय तदाऽयान्तौ नरनारायणावुभौ

ਧਰਮਸੁਤ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਖੜਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਆਏ ਹੋਏ ਦੋਵੇਂ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ।

Verse 22

राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् । भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ

ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ।”

Verse 23

नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ । एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ

“ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਪਾਪ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹਨ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 24

भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ । तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्

“ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।” ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਨਰ ਆਪ ਹੀ ਫਿਰ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 25

आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ । प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्

“ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?” ਤਦ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 26

नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् । दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः । पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्

ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਨਰ, ਨਰਕ ਤੋਂ ਭੀ ਨਿਡਰ, ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਬਾਂਧਵ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸੰਘਾਰਿਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

Verse 27

एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः । तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्

ਇਹ ਕਹਿ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 28

एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् । कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰ ਨੇ ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੱਸੋ—ਅਸੀਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?”

Verse 29

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् । तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्

“ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਇਸ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ।”

Verse 30

कृष्ण उवाच । मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਨਾ ਗਯਾ ਜਾ, ਨਾ ਗੰਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਪੁਸ਼ਕਰ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 31

ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः । तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਭੀ—ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 32

नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् । सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ—ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 33

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्

ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 34

विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्

ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਮਸੁਤ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ, ਉਸ ਨਰਪੁੰਗਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ।

Verse 35

ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਪੁਤਰ ਨੇ, ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਪੁੱਛੀ।

Verse 36

भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः । आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः

ਤਦ ਭੀਮ ਆਦਿ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਨਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 37

एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् । स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्

ਇਹੀ ਉਹ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 38

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः । विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्

ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 39

प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया । प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਤੇਰੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः

ਜੋ ਕੋਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ—ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ—ਆਪਣਾ ਤਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 41

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् । नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः

ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ—ਮਾਨੋ ਸੁਕਾ—ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

ਜਲ-ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਾਯੁ-ਭੋਜੀ (ਮਾਨੋ ਹਵਾ ਹੀ ਖਾਣ ਵਾਲੇ), ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਤਾਪਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 43

एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः । न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਕਿਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਦ ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ—ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 44

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् । श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्

ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਇਕ ਤ੍ਰੁਟੀ-ਮਾਤ੍ਰ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਣਗੇ, ਉਹ ਇਕੀ ਕੁਲਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 46

पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा

ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਇਕੋ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਾਂਗ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਸਨਾਨ ਵਿਧਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਤੇਲ-ਖਲੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

ਫਿਰ ਜੋ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 49

दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਦਹੀਂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਗਨੀਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्

ਜੋ ਕੋਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਰਣ (ਚਾਦਰ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਮਰਤਿਆਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 51

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਮਲ-ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

ਜੋ ਕੋਈ ਨਰ ਉੱਥੇ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः

ਤ੍ਰਪਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੋਹਣੀ ਨਾਲ ਪੋਂਛ ਲਵੇ।

Verse 55

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः

ਜਿਸ ਜਿਸ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆ ਕੇ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ, ਤੀਰਥ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸੇ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे । सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਂਗੇਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਬਚਨ ਗਾਇਆ ਸੀ: ‘ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮੇ ਹਾਂ।’

Verse 58

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਨਾ ਇੱਥੇ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 97

याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ (ਪੁਣ੍ਯਮਈ) ਹੈ।