
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਭੂਤੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ‘ਦੂਜਾ’ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਧਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਰੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼’ ਮਾਪ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਾਤਰੀ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ, ਈਸ਼-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਚਰਨ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਬੈਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਜਨ-ਵਰਣ ਕਾਲੇ ਦੈਤ ‘ਆਂਤਕ’ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਦਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नीलरुद्रं द्वितीयकम् । भूतेशादुत्तरे भागे धनुषां षोडशे स्थितम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਦੂਜੇ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਨੁਸ਼ (ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈਆਂ) ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।”
Verse 2
महालिंगं महादेवि गणगंधर्वपूजितम् । संस्नाप्य तं विधानेन ईशमंत्रेण पूजयेत्
“ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਲਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਈਸ਼-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
Verse 3
कुमुदोत्पलसंभारैः सम्यक्संभावितात्मवान् । कृत्वा प्रदक्षिणां तस्य नमस्कारेण पूजयेत्
“ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
Verse 4
एवं कृत्वा नरो देवि राजसूयफलं लभेत् । वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ਇਉਂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਦਾਨ ਕਰਨ।
Verse 5
नीलांजननिभो दैत्यो निहतश्चांतकः पुरा । तस्य रोदयिता स्त्रीणां नीलरुद्रस्ततः स्मृतः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਦੈਤ ਅੰਤਕ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਕ ਬਣਿਆ, ਉਹੀ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ‘ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तस्य संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं पापनाशनम् । सम्यक्छ्रद्धान्वितैः प्राप्यं श्राव्यं तद्दर्शनोत्सुकैः
ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉਤਸੁਕ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ।
Verse 88
इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये नील रुद्रमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, ‘ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।