Adhyaya 30
ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹੋਦਧੀ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਣਾ, ਫਿਰ ਗੰਧ‑ਪੁਸ਼ਪ‑ਵਸਤ੍ਰ‑ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ/ਆਭੂਸ਼ਣ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਕਪર્દਿਨ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗਣ‑ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਆਦਿ ਰੁਦ੍ਰ ਪਾਠ/ਜਪ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ‑ਦਹੀਂ‑ਘੀ‑ਸ਼ਹਿਦ‑ਸ਼ੱਕਰ/ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ, ਕੁੰਕੁਮ‑ਕਰਪੂਰ‑ਉਸ਼ੀਰ‑ਕਸਤੂਰੀ‑ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲੇਪਨ, ਧੂਪ‑ਦੀਪ‑ਨੈਵੇਦ੍ਯ‑ਆਰਤੀ, ਅਤੇ ਗੀਤ‑ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਭਕਤੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਦੁਇਜ ਤਪਸਵੀ, ਦੀਨ‑ਦਰਿਦ੍ਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲ—ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਗਰੀਬੀ‑ਅਮੰਗਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਸੇਵਾ ਮਹਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । स्नात्वा तत्राग्नितीर्थेषु कं देवं पूर्वमर्च्चयेत् । निर्विघ्ना जायते येन यात्रा नृणां सुरेश्वर । तन्मे यात्राविधानं तु यथावद्वक्तुमर्हसि
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਯਥਾਵਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
ईश्वर उवाच । एवं स्नात्वा विधानेन दत्त्वार्घ्यं च महोदधौ । संपूज्य गंधपुष्पैश्च वस्त्रैः पुष्पावलेपनैः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਲੇਪ/ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 3
हिरण्मयं यथाशक्त्या प्रक्षिपेत्तत्र कंकणम् । ततः पितॄंस्तर्पयित्वा गच्छेद्देवं कपर्दिनम्
ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਦੇਵ ਕਪਾਰਦਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ।
Verse 4
पुष्पैर्धूपैस्तथा गन्धैर्वस्त्रैः संपूज्य भक्तितः । गणानां त्वेति मन्त्रेण अर्घ्यं चास्मै निवेदयेत्
ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ‘ਗਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 5
शूद्राणामथ देवेशि मंत्रश्चाष्टाक्षरः स्मृतः । तत्र सोमेश्वरं गच्छेद्देवं पापहरं परम्
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪਾਪਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਦੇਵ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ।
Verse 6
स्नापयित्वा विधानेन जपेच्च शतरुद्रियम् । तथा रुद्रान्सपञ्चांगास्तथान्या रुद्रसंहिताः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ) ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 7
स्नापयेत्पयसा चैव दध्ना घृतयुतेन च । मधुनेक्षुरसेनैव कुंकुमेन विलेपयेत्
ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ; ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਮਧੁ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰੇ।
Verse 8
कर्पूरोशीरमिश्रेण मृगनाभियुतेन च । चन्दनेन सुगन्धेन पूज्यं संपूजयेत्ततः
ਫਿਰ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਉਸ਼ੀਰ ਮਿਲੇ, ਮ੍ਰਿਗਨਾਭਿ (ਕਸਤੂਰੀ) ਯੁਕਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 9
धूपैर्बहुविधैर्देवं धूपयित्वा यथाविधि । वस्त्रैः संवेष्टयेत्पश्चाद्दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਦੇਵ ਨੂੰ ਧੂਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 10
आरार्तिकं ततः कृत्वा नृत्यं कुर्याद्यथेच्छया । अष्टांगं प्रणिपत्यैवं गीतवाद्यादिकं ततः
ਫਿਰ ਆਰਤੀ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਗੀਤ, ਵਾਦਯ ਆਦਿਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।
Verse 11
धर्मश्रवणसंयुक्तं कार्यं प्रेक्षणकं विभोः । ततो दद्याद्द्विजातिभ्यस्तपस्विभ्यश्च शक्तितः
ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰੇਖਣਕ (ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ) ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 12
दीनांधकृपणेभ्यश्च दानं कार्पटिकेषु च । वृषभस्तत्र दातव्यः प्रवृत्ते क्रूरकर्मणि । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि भामिनि
ਦੀਨ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਉਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਬੈਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।
Verse 13
यस्मिन्नहनि पश्येत देवं सोमेश्वरं नरः । सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः
ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् । तथा च सर्वतीर्थानां सकलं लभते फलम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
उद्धरेत्पितृवर्गं च मातृवर्गं च भामिनि । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्धक्ये यौवनेऽपि वा
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—
Verse 16
क्षालयेच्चैव तत्सर्वं दृष्ट्वा सोमेश्वरं नरः । न दुःखितो न दारिद्रो दुर्भगो वा न जायते
ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਰਿਦ੍ਰ, ਨਾ ਹੀ ਅਭਾਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
सप्तजन्मान्तरेणैव दृष्टे सोमेश्वरे विभौ । धनधान्यसमायुक्ते स्फीते सञ्जायते कुले
ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਪਿੱਛੋਂ ਭੀ ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
भक्तिर्भवति भूयोऽपि सोमनाथं प्रति प्रभुम् । क्षीरेण स्नपनं पूर्वं ततो धारासमुद्भवम्
ਸੋਮਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਅਰਪਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
Verse 19
प्रथमे प्रथमे यामे महास्ना नमतः परम् । मध्याह्ने देवदेवस्य ये प्रपश्यन्ति मानवाः । संध्यामारार्तिकं भूयो न जायन्ते च मानुषाः
ਹਰ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਆਰਤੀ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 20
मत्वा कलियुगं रौद्रं बहुपापं वरानने । नान्येन तरते दुर्गां कर्मणा दुर्गतिं नरः
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਇਸ ਦੁৰ্গਤਿ ਦੀ ਕਠਿਨ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 30
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्ये सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिंशोध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।