Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਪਾਤਾਲ-ਗੁਫਾ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

ਜਦੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਓਥੇ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ ਜਨਮੇ—ਅਣਗਿਣਤ, ਮਹਾਬਲੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ।

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਿਵਾਕਰ ਨੂੰ ਉਗਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਧੂਮ੍ਰ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕਾਏ ਹੀ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਟੁੱਟ ਪਏ।

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

‘ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ—ਸਾਡਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਇਹ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ?’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਦੇਵ ਦਿਵਾਕਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹੋਠ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਲੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਅੰਧਕਾਰ-ਹਾਥੀ ਲਈ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

ਉਜਲੇ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਕਾਸ਼-ਵਿਹਾਰੀ ਸੂਰਜ, ਦਿਨ ਦਾ ਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਜੋ ਗੁਪਤ ਛਿਦ੍ਰ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਸੀ।

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

ਉਹ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਜਨੀਚਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਤਦ ਭਾਨੂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੂਲੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

ਉਹ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਏ ਗ੍ਰਹਿ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਧੂੰਏਂ-ਰੰਗਾ ਪਿੰਡ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੁੜਕਦਾ ਆਇਆ, ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

ਜਿਵੇਂ ਅੱਧ-ਪੱਕਾ ਤਾਲ-ਫਲ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਲੁੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਪੱਥਰ।

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰਾਹੋਂ ਭਟਕ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਅਰਕਸਥਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨ্নਿਧ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਵਰ ਹੈ।

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਮਿਨੀ, ਐਸੇ ਹੋਰ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਵਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ (ਵਿਵਰ) ਕ੍ਰਿਤਸਮਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਵੀ ਅਰਕਸਥਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹੇ।

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

ਦੇਵਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਸੂਰਯ-ਖੇਤਰ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਵਿਵਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਸਥਾਨ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਦਾ ਹੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇਵਮਾਤਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਕੀਸ਼ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਗਸਥਾਨ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਰਕਸਥਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਾਵੇ ਕਾਰਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚੀਰ/ਵਿਵਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਵਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ, ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸ ਦ੍ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ’ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਸੁਨੰਦਾ ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਨਿਯਮਿਤ ਪਸ਼ੁ-ਉਪਹਾਰ (ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ), ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਨਾਲ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਅਰਕਸਥਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ।

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਸੁਨੰਦਾ-ਗਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਾਤਾਲੋੱਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਮ ਨਰ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।