Adhyaya 41
ਅਧਿਆਇ 41 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਕ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ “ਵਡਵਾਨਲ” (ਸਮੁੰਦਰ-ਗਰਭ ਦੀ ਅੱਗ) ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਡਵਾਨਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ, ਦੁੰਦੁਭੀ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਦੇਵਮਾਤਾ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਈਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲਿੰਗ “ਭੈਰਵ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ “ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨਵਮੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਸਮੇਤ—ਵਾਣੀ-ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्यैव पूर्वदिग्भागे सरस्वत्या प्रतिष्ठितम् । लिंगं महाप्रभावं तु सोमेशादग्निगोचरे
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਗ ਹੈ—ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਗਨਿਗੋਚਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ।
Verse 2
भैरवेश्वररूपस्तु वाडवः कुम्भसंस्थितः । यत्र देव्या समानीतः सागरस्य समीपतः
ਉੱਥੇ ਵਾਡਵ (ਸਮੁੰਦਰ-ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲਿਆ ਕੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਉਹ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ।
Verse 3
विश्रामार्थं क्षणं मुक्त्वा देव्या लिंगं प्रतिष्ठितम् । समभ्यर्च्य विधानेन गृहीत्वा वडवानलम् । समुद्रमध्ये चिक्षेप देवानां हितकाम्यया
ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਡਵਾਨਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
ततो हृष्टतरा देवाः शंखदुन्दुभिनिःस्वनैः । पूरयन्तोंऽबरं देवीमीडिरे पुष्पवृष्टिभिः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 5
देवमातेति ते नाम कृत्वोचुस्तां तदा सुराः । कृत्वा तु भैरवं कार्यमसाध्यं देवदानवैः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਵਮਾਤਾ’ ਰੱਖ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭੈਰਵ-ਸਮਾਨ ਐਸਾ ਅਸਾਧ੍ਯ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਸੀ।
Verse 6
प्रतिष्ठितवती चात्र यस्माल्लिंगं महोदयम् । त्वं सर्वसरितां श्रेष्ठा सर्वपातकनाशिनी । तस्माद्भैरवनामेति लिंगं ख्यातिं गमिष्यति
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਹਾ-ਉਦਯ, ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਭੈਰਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 7
इत्युक्ता तु तदा देवी भैरवेश्वरनैरृते । सागरस्य स्थिता रम्ये तत्र मूर्त्तिमती सती
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਦੇਵੀ—ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਪਾਸੇ—ਸੁੰਦਰ ਸਾਗਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ, ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 8
पूजयेत्तां विधानेन तं तथा भैरवेश्वरम् । महानवम्यां यत्नेन कृत्वा स्नानं विधानतः । सरस्वतीं पूजयित्वा वाग्दोषान्मुच्यतेऽखिलात्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨਵਮੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तस्या लिंगं तु संपूज्य संस्नाप्य पयसा पृथक् । अघोरेणैव विधिवत्सम्यग्यात्राफलं लभेत्
ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।