
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਾਲਭੈਰਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਮੋਖਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ: ਜੋ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ-ਵਿਪਰਯਯ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਹਾਪਾਤਕੀ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਧਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ‘ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਤਾ’—ਭਗਵਤ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ—ਨੂੰ ਇਸ ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਪੁਨਰਭਵ-ਦਾਇਕ’ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਖੇਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੁਵ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਸਮਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਪ੍ਰਿਯ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਲਗਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मिन्स्थाने महादेवि स्मशानं कालभैरवम् । ब्रह्मकुण्डं वरारोहे यावद्देवः कृतस्मरः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ—ਕਾਲਭੈਰਵ ਦਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹ્મਕੁੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਿਤਸ੍ਮਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
Verse 2
तत्र ये प्राणिनो दग्धा मृताः कालविपर्ययात् । ते सर्वे मुक्तिमायांति महापातकिनोऽपि वा
ਉੱਥੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ (ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ) ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 3
कृतस्मरान्महादेवि यावन्मंकीश्वरः स्थितः । महास्मशानं तद्देवि अपुनर्भवदायकम्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਕ੍ਰਿਤਸ੍ਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਮੰਕੀਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਪੁਨਰਭਵ—ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 4
तस्मिन्स्थाने वहेद्यत्र विषुवं प्राणिनां प्रिये । तत्रोषरं स्मृतं क्षेत्रं तन्मे प्रियतरं सदा
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ‘ਵਿਸੁਵ’ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਖੇਤਰ ‘ਉਸ਼ਰ-ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 5
कल्पांतेऽपि न मुंचामि अविमुक्तात्प्रियं मम
ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 201
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲਭੈਰਵ ਸਮਸ਼ਾਨ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਇਕਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।