
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਸ਼ੰਖਾਵਰੱਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਿਤ੍ਰਾਂਕਿਤ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ‘ਰਕਤਗਰਭਾ’ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਲਾ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵੇਦ-ਅਪਹਾਰੀ ‘ਸ਼ੰਖ’ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਲਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੁਦ੍ਰਗਯਾ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤੀਰਥਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਉੱਥੇ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततः पश्चिमतो गच्छेन्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । दक्षिणां दिशमाश्रित्य स्थितं तीर्थं महाप्रभम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੱਲੋ, ਨਿਆੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 2
शंखावर्त्तमितिख्यातं यत्र चित्रांकिता शिला । स्वयंभूता महादेवि रक्तगर्भा सुशोभना
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਸ਼ਿਲਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੈੰਭੂ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਲ ਗਰਭ ਵਾਲੀ।
Verse 3
छिन्ने त्वद्यापि तत्रैव सुरक्तं संप्रदृश्यते । विष्णुक्षेत्रं हि तत्प्रोक्तं शंखो यत्र हतः पुरा
ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 4
वेदापहारी देवेशि विष्णुना प्रभविष्णुना । कृतं शखोदकं तीर्थं शंखाकारं तु दृश्यते
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸੰਹਾਰਿਆ। ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ੰਖੋਦਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्यते ब्रह्महत्यया । सप्त जन्मानि विप्रत्वं शूद्रस्यापि प्रजा यते
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
पूर्वं तत्रैव गत्वा च ततो रुद्रगयां व्रजेत् । गोदानं तत्र देयं तु सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰਗਯਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਨ।
Verse 335
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरत्रिशत तमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਅਧਿਆਇ 335, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।