Adhyaya 105

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਗੁਪਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 2

प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः

ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸੋਮੇਸ਼, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਅਤੇ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ।

Verse 3

अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः

ਅਰਕਸਥਲ, ਤਥਾ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਿਭੂਸ਼ਣ—ਇਹ ਛੇ ਪ੍ਰਵਰ ਦੇਵ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

Verse 4

तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਹਨ—ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀਏ?

Verse 6

अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्

ਹੋਰ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਵ੍ਰਿਧ-ਰੂਪ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 7

कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 8

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਿਤ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 9

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 10

तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे

ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਦ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ।

Verse 11

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्

ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹੀ ਤੀਬਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 12

देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੰਨੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 13

किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ? ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਆਇਆ? ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ—ਕਿਹੜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ? ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 14

ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ।

Verse 15

तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः

ਉਹ ਕਲਪ ਦੀ ਅਵਧੀ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਿਤਾਮਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 16

जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਸੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ—ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

Verse 17

तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਮਹਾ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 18

ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੋਮ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਖ਼ਯ-ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 19

लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्

ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਹੇਤੂ, ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਟਿ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਵਾਈ।

Verse 20

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਸੋਮਨਾਥ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਵਾਈ।

Verse 21

एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਦੇ ਗਏ।

Verse 22

चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः

ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਬਿਆਲੀ ਸਾਲ ਓਥੇ ਟਿਕਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਪਰਾਰਧ’—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਧਾ—ਬੀਤ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

Verse 23

देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ‘ਦਿਨ’ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਜਿਵੇਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰੋ।”

Verse 24

ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਪਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਹੁਣ ਦੂਜਾ (ਅੱਧਾ) ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 25

यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते

ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ।

Verse 26

अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये

ਹੋਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਵ੍ਰਿੱਧ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਅਨ੍ਯਥਾ ਹੈ।

Verse 27

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः

ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇ—ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 28

कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿਚ ਜੋ ਨਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੂੰ ਸੁਣ। ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਸਵਯੰਭੂ’ (ਆਪ-ਜਨਮਿਆ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਪਦਮਭੂ’ (ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ) ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 29

तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः

ਤੀਜੇ ਕਲਪ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਤਾ’—ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ—ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਵਿਚ ‘ਬਾਲਰੂਪੀ’—ਯੁਵਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 30

नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे

ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये

ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ—ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅੱਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਕਾਲ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰੁਟਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ‘ਨਿਮਿਸ਼’ ਜਾਣੋ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕਾਸ਼ਠਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ ‘ਕਲਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्

ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣੋ; ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ—ਦਿਨ-ਰਾਤ—ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्

ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਯਨ (ਅੱਧਾ ਵਰ੍ਹਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्

ਚਾਲੀ ਲੱਖ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ—ਇਹੀ ਸੂਰਯ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣੋ।

Verse 38

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्

ਇਕ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ—ਇਉਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।

Verse 39

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੁ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔੱਤਮ ਅਤੇ ਤਾਮਸ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ।

Verse 40

वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च

ਫਿਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ; ਅਰਕ-ਸਾਵਰ੍ਣਿ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰ੍ਣਿ; ਧਰਮ-ਸਾਵਰ੍ਣਿ ਨਾਮ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੌਚ੍ਯ ਅਤੇ ਭੂਤ੍ਯ।

Verse 41

चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰ—ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 42

विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली

ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ, ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਸੁਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਬੀ; ਤਥਾ ਵਿਭੂ ਅਤੇ ਮਨੋਭੂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਬਲੀ—

Verse 43

अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश

ਅਦਭੁਤ; ਤਥਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰਮ੍ਯ, ਦੇਵਵਰ ਅਤੇ ਵೃಷਾ; ਰਿਤਧਾਮਾ, ਦਿਵਸ੍ਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹਨ।

Verse 44

एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਰਿਮਾਣ ਦੀ ਜਾਣੀਏ—ਇਹੀ ਕਲਪ ਦਾ ਮਾਪ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः

ਪਹਿਲਾ ਸ਼੍ਵੇਤ ਕਲਪ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ। ਤੀਜਾ ਵਾਮਦੇਵ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਇੱਕ—ਰਾਥੰਤਰਾ।

Verse 46

रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते

ਪੰਜਵਾਂ ਰੌਰਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵਾਂ ਬ੍ਰਿਹਤ ਕਲਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕੰਦਰਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः

ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ‘ਸਦ੍ਯ’ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਦਸਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਧਿਆਨ’ ਗਿਆਰਵਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ‘ਸਾਰਸਵਤ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः

ਤੇਰਵਾਂ ‘ਉਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਦਵਾਂ ‘ਗਰੁਡ’ ਹੈ। ਪੰਦਰਵਾਂ ‘ਕੌਰਮ’ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ‘ਪੌਰਨਮਾਸੀ’ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः

ਸੋਲਵਾਂ (ਕਲਪ) ‘ਨਾਰਸਿੰਹ’ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਮਾਧਿ’ ਨਾਮਕ (ਕਲਪ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰਵਾਂ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਸੋਮ-ਕਲਪ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः

ਵੀਹਵਾਂ ‘ਭਾਵਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਇੱਕ ‘ਸੁਪਤਮਾਲੀ’ ਨਾਮਕ ਹੈ। (ਫਿਰ) ‘ਵੈਕੁੰਠ’, ‘ਆਰਚਿਸ਼’, ‘ਰੁਦ੍ਰ’, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕਲਪ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः

ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਸਤਾਈਂਵਾਂ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਗੌਰੀ-ਕਲਪ’ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅੰਧਕ’। ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ’ (ਕਲਪ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 52

पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੁਹੂ’ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ‘ਮਾਸ’ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਕਲਪ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही

ਜੋ ਕਲਪ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਏ; ਹੁਣ ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ (ਮਾਸ ਦਾ) ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 54

त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः

ਤੀਹ ਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਮਾਸ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਬਾਰਾਂ (ਮਾਸਾਂ) ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਵਰ੍ਹਾ’। ਇਸ ਵਰ੍ਹਾ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੋਮਰਾਜ ਨੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ) ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮਨਾਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 55

एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਪਰਾਰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 56

एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 57

स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਫਲ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ।

Verse 58

यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੀ ਹੈ।

Verse 59

ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 60

मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः

ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣ-ਤ੍ਰਿਯ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੱਤਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਰਜਸ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਮਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਾਯੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ।

Verse 62

सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮੈਂ ਸਾਮਵੇਦ ਹਾਂ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਿਗਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਜੁਰਵੇਦ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਕੁਲ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਸਤੰਭ ਹੈ।

Verse 63

उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ਼ਣ ਕਾਲ (ਗਰਮੀ ਦਾ ਰਿਤੁ) ਹਾਂ; ਵਰਖਾ ਕਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਤ ਕਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਤੁਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾੜੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 64

दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्

ਮੈਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਗ્નਿ ਜਾਣੋ; ਹਰਿ ਨੂੰ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਦੈਵਤ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 65

अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः

ਮੈਂ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਭਗ (ਭਾਗ੍ਯ-ਵੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਪਾਂ (ਜਲ) ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 66

अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः

ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ, ਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਭੂ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੀਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्

ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਨੂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੁਖ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ—ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ।

Verse 68

यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः

ਜੋ ‘ਮੈਂ’ ਹਾਂ ਉਹੀ ਨਿਸਚੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਅਗਨੀ (ਹੁਤਾਸ਼ਨ) ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵੀ ਹੈ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 69

यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये

ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ ਉਹੀ ਨਿਸਚੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ ਉਹੀ ਭਾਸਕਰ—ਸੂਰਜ ਵੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 71

एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਏਕ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਾਧਮ ਹੈ।

Verse 72

एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਕਾਰਜ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀਏ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि

ਮੇਰੇ ਦੱਖਣ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਮ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰ ਪਾਲੇ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 74

एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਭਿੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕੋ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 105

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅੰਦਰ, ਮੱਧਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।