
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ‘ਅਰਕਸਥਲ’ ਨਾਮਕ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਉਲੇਖਿਤ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਗਨੇਯ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਕੁਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ—ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਐਤਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਸੀ (ਭੈਂਸ) ਦਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ, ਵ੍ਰਤ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੋ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुण्यमर्कस्थलं शुभम् । तस्मादाग्नेयकोणस्थं सर्वपातकनाशनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪੁੰਨਮਈ ਅਰਕ-ਸਥਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੋਂ ਅੱਗਨੇਯ ਕੋਣ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
तं दृष्ट्वा मानुषो देवि न शोच्यः संप्रजायते । सप्त जन्मानि देवेशि दारिद्र्यं नैव जायते
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਦਇਆਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 3
कुष्ठानि नाशमायांति तं दृष्ट्वा दशधा प्रिये । गोशतस्य प्रदत्तस्य कुरुक्षेत्रेषु यत्फलम्
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੋੜ੍ਹ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्फलं समवाप्नोति दृष्ट्वा वार्कस्थलं रविम् । स्नात्वा त्रिसंगमे तीर्थे सप्तैव रविवासरान्
ਅਰਕਸਥਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸੰਗਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਐਤਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु महिषीं तत्र दापयेत् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु स्वर्गलोके महीयते
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮਹਿਸੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਤਦ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 175
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਅਰਕਸਥਲ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।