Adhyaya 131

Verse 1

श्रीदेव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं नालेश्वरमिति श्रुतम् । ध्रुवेश्वरेति तल्लिंगं कथं वै संबभूव ह

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ‘ਨਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਧ੍ਰੁਵੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ?”

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ध्रुवेश्वरमहोदयम् । यच्छ्रुत्वा मानवो देवि मुच्यते भवबंधनात्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਧ੍ਰੁਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

उत्तानपादनृपतेः पुत्रोऽभूद्ध्रुवसंज्ञितः । महात्मा ज्ञानसंपन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः

ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਮਹਾਤਮਾ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ।

Verse 4

स कदाचित्समासाद्य प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तताप विपुलं देवि तपः परमदारुणम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 5

दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । संपूजयति सद्भक्त्या स्तौति स्तोत्रैः पृथग्विधैः

ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

तत्स्तोत्रं ते प्रवक्ष्यामि येनाहं तुष्टिमागतः

ਉਹੀ ਸਤੋਤ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 7

ध्रुव उवाच । कैलासतुंगशिखरं प्रविकम्प्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन । यः पादपद्मपरिपीडनया दधार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਦਸਮੁਖ ਰਾਵਣ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਲਿਆ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

येनासुराश्चापि दनोश्च पुत्रा विद्याधरोरगगणैश्च वृताः समग्राः । संयोजिता न तु फलं फलमूलमुक्तास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜਿਸ ਨੇ ਦਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ, ਪਰ ਫਲ-ਮੂਲ (ਇੱਛਾ) ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 9

यस्याखिलं जगदिदं वशवर्ति नित्यं योऽष्टाभिरेव तनुभिर्भुवनानि भुंक्ते । यत्कारणं परमकारणकारणानां तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਦਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅੱਠ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 10

यः सव्यपाणिकमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं च सहसैव पुरातिरुष्टः । ब्राह्मं शिरस्तरुणपद्मनिभं चकर्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਨਖ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ‘ਪੰਜਵੇਂ’—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਵੀਂ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸਿਰ—ਕੱਟ ਬੈਠਾ; ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 11

यस्य प्रणम्य चरणौ वरदस्य भक्त्या श्रुत्वा च वाग्भिरमलाभिरतंद्रिताभिः । दीप्तस्तमांसि नुदति स्वकरैर्विवस्वांस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਅਥਕ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣੀਏ—ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 12

यः पठेत्स्तवमिदं रुचिरार्थं मानवो ध्रुवकृतं नियतात्मा । विप्रसंसदि सदा शुचिसिद्धः स प्रयाति शिवलोकमनादिम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਤ-ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਰਚਿਤ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸਤਵ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਨਾਦਿ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्यैवं स्तुवतो देवि तुष्टोऽहं भावितात्मनः । पूर्णे वर्षसहस्रांते ध्रुवस्याह महात्मनः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉਸ ਭਾਵਿਤ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 14

पुत्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मलोऽधुना । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मां विगतज्वरः

‘ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਹੁਣ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਜ੍ਵਰ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ।’

Verse 15

यच्च ते मनसा किञ्चित्कांक्षितं फलमुत्तमम् । तत्सर्वं ते प्रदास्यामि ब्रूहि शीघ्रं ममाग्रतः

‘ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਤਮ ਫਲ/ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।’

Verse 16

ब्राह्म्यं वा वैष्णवं शाक्रं पदमन्यत्सुदुर्लभम् । ददामि नात्र संदेहो भक्त्या संप्रीणितस्तव

‘ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਦ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ, ਜਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ—ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਅਵਸਥਾ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।’

Verse 17

ध्रुव उवाच । ब्राह्म्यं वैष्णवं माहेन्द्रं पदमावृत्तिलक्षणम् । विदितं मम तत्सर्वं मनसाऽपि न कामये

ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ—ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹਨ; ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 18

यदि तुष्टोऽसि मे देव भक्तिं देहि सुनिर्मलाम् । अस्मिंल्लिंगे सदा वासं कुरु देव वृषध्वज

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼। ਅਤੇ ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਦੇਵ, ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰ।

Verse 19

ईश्वर उवाच । इति यत्प्रार्थितं सर्वं तद्दत्तं सर्वमेव हि । स्थानं च तस्य तद्ध्रौव्यं तद्विष्णोः परमं पदम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਅਡੋਲ ਸਥਾਨ—‘ਧ੍ਰੌਵ੍ਯ’—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।

Verse 20

श्रावणस्य त्वमावास्यां यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । आश्वयुक्पौर्णमास्यां वा सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ—ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । रूपवान्सुभगो भोगी सर्वशास्त्रविशारदः । हंसयुक्तविमानेन रुद्रलोके महीयते

ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਭਾਗਾ, ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੰਸ-ਜੁਤੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

असुरसुरगणानां पूजितस्य ध्रुवस्य कथयति कमनीयां कीर्तिमेतां शृणोति । सकलसुखनिधानरुद्रलोकं सुशांतः सुरगणदनुनाथैरर्चितं यात्यनंतम्

ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ—ਉਹ ਅਤਿ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵ-ਨਾਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਿਤ, ਅਨੰਤ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 131

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, “ਧ੍ਰੁਵੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇਹ ਇਕ ਸੌ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।